Túrkistan shaharynda oiǵa alǵan bir sharýam bar edi. Sol isti tyndyrýǵa erinip júrgem. Sóitip júrgende tarihshy Zikiriia Jandarbek aǵam habarlasyp: «Paiǵambar jasyna kelip, zeinetke shyqtym. Quran oqytyp kishigirim as berem. Sen de asta bol» dedi. Eki qoiandy bir oqpen atý úshin, kóne qalaǵa attanyp kete bardym. Kózdegen isim bitti. Ertesine el-jurty asqa jinaldy. Et jelindi. Tiriler toidy. Quran oqyldy. Árýaqtar riza boldy. Qonaqtar tarady. El aiaǵy basylǵan soń aǵammen jeke otyryp, biraz suhbat qurdym. Suhbatty post etip jazyp, máńgiliktiń sandyǵyna salyp qoiaiyn dedim. Men:
- Al, aǵa, zeinetke shyqtyńyz. Jumysty qoiyp, Iassaýi babańyz siiaqty qylýetke ketesiz be, endi?
- Joq, qylýetke kete almaimyn. Jumys istei berem.
- Nege?
- Jumysty tastaýǵa bolmaidy.
- Nege? Aqshaǵa muqtajsyz ba? Zeinetaqy az ba?
- Zeinetaqy kóp emes. Biraq jalaqyǵa da táýeldi emespin. Qudaiǵa shúkir, bala-shaǵam bar. Qarasyp turady. Ortan qol qazaqy qońyr tirshiligim bar. Biraq basqa bir nárse jumysqa bailady.
- Ne nárse ol?
- Teologiia kafedrasynda Iassaýi ilimin nasihattap, jastarǵa úiretetin maman qalmady. Ketsem jastardyń konfessionaldy bir tanymǵa urynyp qalý qaýpi bar. Sonyń aldyn alý úshin amalsyz ólgenshe pozitsiiamda nyq turýǵa mindettimin. Keide «bálkim, ómirlik missiiam osy shyǵar» dep te oilaimyn.
- Keshirińiz, stýdentter medresede emes, ýniversitete bilim almai ma? Akademiialyq bilim alýshy maman qalaisha konfessionaldy dinge bailanady? Nege olar mamannyń emes, moldanyń oqýyn oqi salmaidy?
- Mine, másele sonda! Negizi durys aitasyń. Akademiialyq bilim alýshy stýdent eshqandai dini tanymǵa yryq bermeýi kerek. Kez kelgen dinge obektivti qaraýǵa mindetti. Ókinishke orai tanymy taiazdar akademiialyq ilimniń ádildigin ysyryp tastap, bir dinge bekip alady. Sosyn sýbektivti dini kózqarasyn moldalar siiaqty jurtqa tańady.
- Onda nesine teolog maman daiyndap jatyrsyzdar? Ýniversitetti medresege ainaldyra salmaisyzdar ma?
- Qaitesiń endi, baiqamasań solai bolyp ta ketedi. Byltyr ilim qýyp, bir jyl Ankarada kitap kemirip jattym. Bir jyldan soń kelsem stýdentterim medreseniń shákirti qusap «anaý shirk, mynaý bidǵat, anaý adasý, mynaý taza Islam» dep dúmsheler siiaqty laǵyp otyr. «Qairan meniń eńbegim» dep jylap jiberdim. «Esteriń durys pa? Halyqty nadandyqtan qutqaryp, oqý-aǵartýdy damytýdyń ornyna, ózderiń nadandyqqa olardan buryn batypsyńdar ǵoi. Senderdi akademiialyq ilim iesi deidi. Sender barlyq tanymdy beitarap pozitsiiadan barlaityn dini ekspertsińder. Sonda ǵana zaiyrly qoǵamnyń tepe-teńdik zańy saqtalady. Mamandyqtaryńdy imamdar daiarlaityn dini kýrspen shatystyryp alǵansyńdar ma?» dep ábden renjidim. Qazir tek búlingendi qalpyna keltirýmen áýre bolyp jatyrmyn.
- Jyl saiyn neshe maman daiyndaisyzdar? Solardyń arasynan neýjeli bireýi sizdiń ilimge qyzyqpaidy? Iassaýi ilimine kóńil qoiar bir shákirt tabylmady ma?
- Ókinishke orai tabylmady. Jastar buǵan qyzyqpaidy. Ǵylym - inemen qudyq qazǵandai qiyn is! Kóbi molda siiaqty qurǵaq moral aitqandy jaqsy kóredi. Ýaǵyz aitýǵa kóp bilimniń keregi joq. Byltyr Jańaqorǵannyń óte alǵyr, bilimdi bir jigiti bolǵan. Oǵan da «Ái, sen bala basqany qoi. Odan da myna Iassaýidiń jolyn zertte. Elge túbinde osy ilim qaiyrly bolady» dedim.
- Kelisti me?
- Joq. Ol: «Aǵai, aityp júrgenińiz jaqsy zat. Elge túbinde osy ilim paidaly. Biraq sizdiń jolǵa tússem, maǵan ósý joq. Men jaspyn. Qyzmette ósip, Astanaǵa barǵym keledi. Iassaýi jolyna kedergiler kóp. Qur bosqa ómirimdi qor qylamyn. Tynysh qana biliktiń yǵymen kete bereiin» dep ashyǵyn aitty. Mine osyndai koniýktýrshikter Iassaýi jolynyń toqyraýyn tezdetedi. Biraq «Óspeseń óspe. Esesine elge qyzmet qyl. Sodan artyq baqyt joq» dep qalai aitasyń? Bul is mahabbatpen júzege assa ǵana ómirsheń bolady.
- Odan basqa shet elge oqýǵa jibergen shákirtter joq pa?
- Shet eli bar bolsyn. «Oibai Túrkiiaǵa barsa ilimge qaryq bolady» dep biraz balany jibergenbiz. Qaidaǵy qaryq bolǵan?! Múiiz suraimyz dep qulaqtan airyldyq. Túrkiianyń raqat ómirin kórgen soń kóbi elge kelýden bas tartty. Keibiri grin karta alyp, AQSh-qa ketkisi keledi. Qazaqstannan kóńilderi qalǵan. «Elde ádildik joq. Ómirimiz qor bolady» dep zar ileidi. Elge keledi degenderiniń ózi dinniń tápsir, mýhaddis, kálámshi degen salasyna burylyp ketti. Iassaýi ilimi taǵy da dalada qaldy.
- Múmkin olar shynymen de shetke barǵan soń kózderi ashylyp, sizdiń eskirgen ilimnen perspektiva kórmeitin shyǵar? Basqany bylai qoiǵanda «Iassaýidiń zikirin aitady» degen ataqty zikirshi meniń ózim keide «Ái, osy kókem de qaitpaidy eken. Dinniń basqa da taraptaryn qoparatyn ýaqyt boldy ǵoi» dep oilaimyn.
- Ái, balamysyń degen. Seni de zikirshi deidi-aý. Baryp turǵan taiaz moldanyń ózi ekensiń. Kim aitty saǵan «Iassaýi joly eskirdi» dep? Bul ilim eskiniń qaldyǵy degendi qaidan aldyń?
- Endi qalai desek te qazir 21 ǵasyr. Tek «Iassaýidyń joly», «Iassaýidiń ilimi» dep otyra berý uiat shyǵar? Qalai bolǵanda da din degen keń aýqymdy qamtityn qudiretti qubylys qoi. Men de qazir ótkenge bailana bermei keleshekti igereiik degen poziiatsiiada turmyn.
- A, ustaldyń ba, bala? Osydan bir ai buryn Almatydaǵy qyzym LOGOTERAPIIaNY maǵan salyp jibergen. Kitapty muqiiat oqyp shyqtym. Sonda «Tarihi Tizbek» degen bólim bar. Sol bólimniń mazmuny bylai. LOGOS dep atalatyn obektivti MÁN barlyq tarihi kezeńdi túirep ótip, kúlli adamzat tirshiligin bir ǵana tizbekte qulatpai ustap tur. Iaǵni ADAM ata men HAÝA ananyń moinyna júktelgen rýhani mindet: búgingi zaman adamynyń da iyǵynda júk bolyp turady. Sol júkti jaýapkershilikpen arqalap ómirden ótpesek, ómir shirkin maǵynasyz it tirshilikke ainalady degen. Bireý Tarihi Tizbekke kirýge júregi daýalamasa ol tizbekke emes «Úzbekke» enýge májbúr. Úzbekte adam emes qurt-qumyrsqa, jan-janýar tirshilik qylady. Qumyrsqa kóktemde tuqymdy jaryp shyǵyp, jerdiń betine shyqqanda «aldyńǵy babalar qalai ómir súrdi? Ne úshin kúresti? Olardyń rýhani tájiribesin qalai alamyz? Bizge ne amanat qaldyrdy?» dep bas qatyrmaidy. Instinkpen órkenietti ómir súre beredi. Qudai miyna bárin salyp qoiǵan. Sol sebepti de Táńirim aiýannan «amanat qaida?» dep jaýap almaidy. Jaýapty adamnan alady. Ólgen soń Allanyń suraǵy «Amanatty ne qyldyń?» dep bastalady dep senemin. Kórdiń be - adam erekshe maqulyq! Adam ǵana «Babalar ne amanattap ketti? Rýhani estafeta ne? Kelesi urpaqqa ne tabystaýym kerek?» dep tolǵanady. Sondyqtan men úzbekke kirip, ótken zamanmen isi bolmai, búginimdi ǵana kúittep jata beretin qurt-qumyrsqa emespin. Men ADAMMYN! Adam bolǵandyqtan da «bir zamanda osy dalaǵa QUT, KIE, BEREKE darytqan babalarym ne qaldyryp ketti? Neni amanattady?» dep túnimen dóńbekship uiyqtai almaimyn.
- Oipyrmai, kádimgi Logoterapevt bopsyz da qalypsyz-aý? Aýdarǵan bizder munsha tereń uqpaǵan edik.
- Aittym ǵoi jańa «shala moldasyń» dep. Ol úshin saǵan da meniki siiaqty tereń tarihi tanym kerek. Frankldyń tilimen aitqanda Tarihi Tizbekke qoryqpai kirý qajet. Ol da batyrlyqty talap etetin iri MINDET!
- Jón eken. Onda mynadai suraq. Bul tizbekke qalai kirdińiz? «Atalar amanatyn» zerttegende «Nasabnama» jazbalaryn jaryqqa shyǵarýmen tanyldyńyz. Kitabyńyz akademiialyq ortada moiyndalyp, Máskeýde basylyp shyqty. Nasabnama degen ne? Oǵan qalai keldińiz?
- Ol bylai. Men Túrkistanda týyp óskem. Bala kezden ózbektermen aralas-quralaspyz. Bala kúnimde «ózbek basqa halyq. Baiaǵy jaýgershilik zamanda munda ár túrli sebeppen kelip, qonystanyp qalyp ketken» dep oilaitynmyn. Óse kele olardyń týysqan ekenin uǵasyń. Biraq bulardyń nelikten ózgeshe etnos bolyp qalyptasyp ketkenin uqqan emespin. 1988 jyly Mahmýthan degen bir aǵam «Ái, Zikiriia, arabsha oqyǵan mamansyń. Túrkistanda bir qojanyń úiinen eski qoljazba tabylǵan. Sony oqyp bere me dep surap jatyr. Oqi alasyń ba?» dedi. Men kelistim. Úiine bardyq. Qoja sandyǵyn ashyp, qalyń terige oralǵan uzyn qaǵazdy shyǵardy. Arabsha jazylǵan. Ejiktep oqyp otyrmyn. Maǵynasy túsinikti. Aǵam: «Túsinesiń be?» dedi. Sál batylsyzdanyp: «Iá, túsinetin siiaqtymyn» dedim. Aǵam sózge kelgen joq. Bir qoidy alyp kep, atyp urdy da «Bissmillá» dep baýyzdap jiberdi. Et asylyp, Quran oqylǵan soń «Al, Zikiriia, saǵan aq jol! Sen osy eski derekterdi sóiletýmen shuǵyldan» dep bata qyldy. Sodan bastap men NASABNAMA dep atalatyn eski shejireni oqyp, aýdaryp, zerttep, ǵylymi ainalymǵa salýmen «aýyrdym». Sol shejireler týǵan jerdiń tarihyna kózimdi shyradai ashty.
- Sonda kózińiz ne nársege ashyldy.? Ne kóp, shejire kóp? Biraq ol adamdy jalyqtyryp jiberetin júzdegen bálkim myńdaǵan adam esimderi emes pe?
- Ai, balam-ai, balam-ai, munshama bilimsiz bolarmysyń? Kim aitty nasabnamada adamnyń atynan basqa túk joq dep?
- Endi shejirede ne bolýshy edi basqa?
- Qyzyqtyń bári sonda jatyr.
- Naqty?
- Oqyp otyrsań naǵyz Tarihi Tizbektiń jýan ortasyna enesiń. Islam dininiń Túrkistan topyraǵyna qalai kelgeni, túrki taipalarynyń tuńǵysh ret túrkilik tanymyna sáikes musylmandyq memleketti qalai qurǵany týraly taratyp jazady. Mundai derekti jer betinen tappaisyń. Ásirese taza túrkiler qurǵan Qarahanidter dáýirine qatysty eń mańyzdy derekter osynda saqtalǵan. Adam atadan beri kele jatqan Rýhani maidannyń qaq ortasyna kirip ketkendei qanyń qyzyp, arqań qozyp, árýaqtanyp ketesiń. Mysaly bylai dep bastalady. Bizdiń pálen degen hanymyz Otyrar qalasynda týyn tikti. Onyń piri Iassaýi edi. Ol Iassaýiden aqyl keńes surap, batasyn almai joryqqa shyqpaityn. Keiin qaitys bolǵan soń Otyrar qalasynyń Shyǵys jaǵyna jerlendi. Nemese bizdiń hannyń da dushpandary teris joldy nasihattap, ainalasyna or qazdy. Basshymyz sasqan joq. Qorqyp shegingen joq. Bir Táńirige siyndy da qan maidanǵa attandy. Onyń túgen-túgen degen senimdi qoldaýshylary bar edi. Olar da aianyp qalmady. Musylman dinin qorlaǵan tarsalardy aiaǵan joq. Ilimdi qorǵaý úshin qashqan jaýdyń izinen qýyp bardy. Táńirisi jar bop ol jeńiske jetti dep sol kezdegi oqiǵany baiandap kete beredi.
- Oý, budan ne uqtyńyz? Bul kádimgi soǵys emes pe?
- Kádimgi soǵys emes. Ilim úshin bolǵan naǵyz rýhani maidan. Nasabnamany oqyp otyryp, ertedegi soǵystardyń barlyq sebebi ekonomika emes ekenin uqtym.
- Ol kezdegi kóshpendi el úshin shuraily jaiylym men myńǵyrǵan maldan basqa ne kerek?
- Sen óziń naǵyz kommýnist bopsyń da, qapsyń ǵoi. Baiaǵyda Karl Marks «atań» solai degen edi. «Adamdar bai men kedeige bólinedi. Ústem tap ókilderi eńbekshi tapty qanaidy. Eńbekshi tap teńdikke jetý úshin revoliýtsiia jasaidy. Sol kezde soǵys bastalady» dedi.
- Al? Ol da durys qoi. Qazir de qazaq qoǵamy bai men kedeige bólinip, álsiz tarap myqtymen tirese almai zorǵa turǵan joq pa?
- Ne al? Nesi durys? Soǵystyń bári tamaq úshin bolady dep kim aitty? «Táńir úshin talas» teoriiasy qaida ketti? «Órkenietter qaqtyǵysy» qaida qaldy? Balam, beri qara. Óziń Logoterapiia boiynsha Frankl adamdy úshke bóledi deisiń. Iaǵni adam úsh ólshemnen quralady. Biologiialyq denesi. Psihofizikalyq qabaty jáne Rýhani ózegi. Osy úsh denesiniń bir muqtajdyǵy ótelmese adam nevroz bolady. Mazasy qashyp, ózine ózi simai tyqyrshidy. Sonda ne, senińshe adamdar 21 ǵasyrda ǵana rýhani ólshemge ótti de, orta ǵasyrda mal baǵyp, et jep, maqsat-muratsyz laǵyp júrdi me? Orta ǵasyr qazaǵy «Ómirge ne úshin keldim? Táńiri aldymda ne paryzym bar? Amanatym qaisy?» dep oilanbady deisiń be? Onda Adam atadan beri kele jatqan Haqtyń ilimin qaida qoiasyń? I voobshe, sen aityp júrgen zikirler orta ǵasyrdyń jemisi emes pe? Áýlie-ánbieden qalǵan rýhani miras qoi bul qundylyqtar. Orta ǵasyr adamy mádeni maidanǵa shyqqan joq, ol kezde tamaq úshin ǵana talas boldy desek paiǵambar ne úshin soǵysyp júr? Paiǵambar tamaq úshin tartysty ma sonda?
- Árine olai dep aita almaimyn. Sóz joq, kóneden kele jatqan rýhani mirasty tutyna beremiz. Degenmen mundai logikamen tarih jasaý qanshalyqty qisyndy?
- Ábden qisyndy. Nasabnamany oqyǵanda naǵyz mádeni maidannyń kókesin kóresiń. Kóne túrkiden kele jatqan dala zańdaryn fanattar jalǵan dinmen qirata bastaǵanda Iassaýi shaihylary olarǵa qarsy óre túregeldi. Olar sol eski dástúr men ǵuryp úshin jan alysyp, jan beristi.
- Naqty ne dálel men mysal aita alasyz?
- Tereńge ketpei-aq bárimiz biletin Jeti ata tártibin alaiyq. Qazaqtar ejelden araǵa jeti ata salmai jaqynnan qyz almaidy. Mysaly, sen qazir 4-5 atadan qosylatyn týysyńmen quda bola alasyń ba?
- Joq, árine.
- Kórdiń be, múmkin emes. Al, nege quda bolmasqa? Zańmen tyiym salynbaǵan. Týysyna úilendi dep úkimet sottamaidy ǵoi? Eń bastysy jastar bir-birin súise boldy dep yrqyna jiberip qoiyp, otyra bermeimiz be?
- Olai oilaýdyń ózi miǵa simas edi.
- Durys. Miǵa simaidy. Bul ideia XXI ǵasyrda miyńa simai tur. Al orta ǵasyrda she? Ol kezde týysyna úilengen adamdy alash jurty attyń quiryǵyna bailap óltiredi.
- Ony bári biledi ǵoi. Onyń nesi jańalyq?
- Sen bala asyqpa. Meni tyńda. Qazirgi ózbek jurty qabyl kórgen Naqyshbandiia tariqaty osy saltqa tyiym salmaǵan. Sarttar ázirge deiin týysyna úilene beredi. Orta ǵasyrda arab-parsy dástúrine bas urǵan bireý «Jeti ata degen dalbasa. Shariǵatta bola beredi. Bul nadan qazaqtyń ottaǵan áńgimesi. Ázireti Áli de qaryndasy Fatimaǵa úilengen. Paiǵambar tyiym salmaǵan nársege qazaq qaidan tyiym salýshy edi? Úilene berińder» dep pátýa bergen. Osy bir ret bolǵan intsident salttaryna enip ketti. Sonyń kesirinen aqyl-esi kem balalar kóp týylady. Bul aýrý olarǵa myna soǵdy-tájik mádenietinen juqty. Áitpese aqyldy adam Áli men Fatimanyń nekesin buljymaityn úlgi etip ala ma? Sebebi ol kezde paiǵambar dushpandaryna qyzyn uzata almaityny anyq nárse. Sondyqtan Alla tarapynan da oǵan qarsylyq bolmady dep túsinemin. Biraq bul neke Islamnyń qatyp qalǵan doktrinasy emes qoi. Ol úlgini basqa halyqqa Islamnyń buljymas erejesi retinde japsyrý dushpandyq bolar edi!
- Ne dálel?
- Dálel - bizdegi ózbekter! Olardyń bári kádimgi qazaqtyń rý-taipalary. Mysaly Túrkistandaǵy ózbekter «9 atamnan beri osynda turamyn. Myna qazaqtar qyrdan kóship kelip, mazamyzdy aldy» dep nalidy. Al qazaqtar bolsa «7 babamnan beri Túrkistanda turamyz. Ata-babamnyń búkil molasy osynda. Myna ózbekter qaidan ǵana kelip alǵan?» dep renjidi. Al shyndyǵynda eshkim eshqaidan kóship kelmegen. Qazaq ta, ózbek te ata qonysynda otyr. Tek 3-4 ǵasyr buryn babalary eki túrli dini tanymǵa boi urdy. Sodan bastap Iassaýi shaihylarynyń eteginen ustaǵandar qazirgi qazaqqa ainaldy. Naqyshbandiianyń sarttaryna qol bergender ózbektendi.
- Oǵan ne dálel?
- Dálel jetedi. Men ózbek qojalarynyń shejiresin oqimyn. Toǵyzynshy iaki onynshy atasyna barǵanda sol mańdaǵy bir ataqty ATAǴA baryp tireledi. Sosyn qazaq qojasynyń shejiresin alyp oqimyn. Ol da týra solai. 8-shi iaki 9-shy atasyna barǵanda olar da týra sol ATAǴA baryp toqtaidy. Ekeýiniń shejiresi birdei. Atalary ortaq. Sebebi birneshe shejireni alyp salystyryp qarasań birdei shyǵady.
- Sosyn, olardyń sarttanǵan tusyn qalai ajyratasyz?
- Rýhani pirlerin tekserem. Piri tájik bolsa qazaqtar sarttanyp, aqyry ózbekke ainalady. Piri Iassaýi shaihy bolsa qazaqtana túsedi. Mysaly myna Túrkistannyń shetinde bir ózbek aýyly bar. Shejiresin muqiiat oqyp shyqtym. Báriniń túp atasy Táýke hannyń bas ýáziri Barhy Ataǵa tireledi. Olardyń jartysy qazirgi Qostanai oblysynda ALTAI ARǴYNDARYN qurap otyr. Olar «biz taza qazaqpyz. Arǵyn bolsań altai bol» dep maqtanady. Myna jaqty solardyń atalas týystary «qazaqqa esh qatysym joq. Taza ózbekpin» deidi. Qai bir jyly osy Altai Arǵyndary Túrkistanda atalaryna arnap úsh ret as berdi. Eki ret arqadan kelgen qazaqtar, bir ret túrkistandyq ózbekter as berdi. Aqyrynda shejireni tarqatyp qyzyq boldy. Ózbekter jaǵy shejireni kórgen soń «qoi, qazaq bolaiyq. Jeti atamyzdy túgendeiik. Pasport aýystyramyz» dep qybyrlap júrgen.
- Aýysty ma endi?
- Joq. Menińshe aýysqan joq. Qaptaǵan qujattan milary ashyp ketti. Sosyn sharshap qoia saldy. Taǵy bir dálel. Túrkistan, Sairamdaǵy ózbekter ol ber jaǵy. Olardy kei qazaq «Ózbekstan jaqtan kóship keldi» dep oilaýy múmkin. Onda myna Sozaq jaqta, Qarataýdyń arǵy betinde bir ózbek aýyly bar. Úkimet olarǵa ózbek mektebin ashyp bergen. Olar Sozaqta ne istep júr? Ózbekstannan bir aýyl Qarataýǵa kóship bardy degenge kim senedi? Otyryqshy ózbekke ol jaq túk te yńǵaily emes. Olar qońyrattyń bir taipasy. Bir zamanda bir babasy tájiktiń bir pirine qol bergen. Sonyń aqyry mynaý boldy. Aitpaqshy, Shánjarhan, saǵan suraq qoisam.
- Surańyz.
- Osy seniń orys mektebinde oqyp, oryssha oqyǵan týystaryń bar ma?
- Bar. Úshinshi aǵamnyń úiindegi jeńgem Reseide oqyǵan. Úsh balasyn da oryssha oqytty. Ózara oryssha sóilesedi.
- Sol aǵańnyń balalary aýylda ólim-jitim toi-tomalaqta salt-dástúrge aralasa ma álde at-tonyn ala qasha ma?
- Joq, ala qashpaidy. Túgel qatysady. Ákemiz qaitqanda barlyq dini ritýalǵa bastan-aiaq belsendi qatysty. Olarǵa ókpem joq.
- Mine, kórdiń be bala, til degen din tanymdai sonshalyqty qaýipti emes. Dini tanym ortaq bolsa eki tilde sóilep júrip ortaq dástúrdi atqaryp, qara shańyraqta jinala beresiń. Etnos solai qalyptasady. Kerisinshe dini tanym ózgergende aǵaiyndy adamdar bir dastarqannyń basynda as ishpeidi. Birin biri kápirge teńep, tóbelesip tebisedi. Etnos osylai ydyraidy.
- Mynaý rasymen de qyzyq áńgime eken. Tarqata tússeńiz.
- Endi myna qyzyqqa qara. Salafizmdi qabyldaǵan qazaq jyldap emes, bir-aq kúnde, kerek deseń, bir-aq saǵatta ózgeredi. Ol sol kúni qazaq bop týǵanyna qarǵys aityp shyǵa keledi. Búkil qazaqy salt pen sanadan bas tartady. Aǵaiyn-týysymen aralas-quralasty sol kúni úzedi. Ózinen basqany kápir sanaidy. «Peiishte bári arab tilinde sóileidi eken. Nege arab bolyp týmadym» dep qorlanady. Kiim úlgisin aýystyrady. Uldary balaǵyn kesedi. Qyzdary búrkenedi. Osydan soń kóz janary jarty jylda ózgerip, aqilanyp, nury ainyp, júzinen meiirim emes yzǵar shashyp turady. Saqaldy da basqasha qoiady. Ata-anasy qoiǵan qazaqsha attaryn óshirip, jańa esimdermen qaitadan pasport alýǵa tyrysady. Bala-shaǵasyna sahabalar men halifterdiń esimderin beredi. Mynadai faktige nazar aýdar. Óziń aǵa tutyp júrgen ana Qanat Tasybekov aǵańa qara. Sol qazaq elý jasynda ana tilin meńgerdi. Oryssha tiliniń shyqqany onyń qazaqy bastaýyna oralýyna anaý aitqandai qiyndyq týǵyzbady. Birinshi kitabyn qarashy, qazaqtyń barlyq salty men dástúrin shaǵyp turyp orys tildi ortaǵa tanystyryp bergen. Sondyqtan men dini tanymdy retteýdi birinshi kezekte turǵan problema dep sanaimyn. Til ekinshi másele.
- Da, mynaý qyzyq boldy ǵoi.
- Solai, bala. HHI ǵasyrda dini tanymyn aýystyrǵan qazaǵyń bir kúnde arab bop ketedi. Óziń salystyryp qara. Orta ǵasyrda rýhani dúniesin parsynyń pirine ustatqan qazaǵyń úsh ǵasyrda sart bolmaǵanda nesi qalady?
- Jaraidy solai bolsyn delik. Bolar is boldy. Endi olar ózbek bop júre berse bolmai ma? Toleranttyq degen siiaqty?
- Ózbek bola ma, qazaq bola ma árine ony ózi tańdaidy. Biraq bir másele bar. Qazaqstanda «ózbek pen qazaqtyń teke-tiresi» degen rýhani aýrý bar. Qazaq oryspen quda bolsa asa qatty ókinbeidi. Biraq ózbekke qyz berse namystanyp óle jazdaidy. Nege? Bylai qarasań ózbek bizge eń jaqyn halyq. Kúni keshe bólingen. Sebebi qazaqtyń tarihi jadynda myń jyldan beri kele jatqan Iran men Turannyń mádeni maidany saqtalyp qalǵan. Mádeni maidanda tájikter ózbekti jeńdi. Myna qyzyqqa qara. Qazaqstannyń ózbekteri Ózbekstandaǵy qazirgi ózbek tilin burynǵydai erkin túsine almaidy. Sebebi sońǵy 25 jylda sarttar parsy tilinen myńdaǵan sózdi ainalymǵa saldy. Olar bizden alystap barady. Túrkilik tanymdaǵy taza ózbekter sharasyz hálde. Olarda bilik joq. Táshkenge barsań «mynany bizde ózbekshe búi dep aitady» deidi. Túbin tekserseń parsynyń sózi. Olarǵa «Qudai úshin ózbekshe demeshi. Tájik tilinde de. Ózbek tili dep qazaq tilin aitady» dep túzetem. Buryndary «Darii tilinde sóileitin úsh memleket bar. Olar: Iran, Aýǵanstan, Tájikstan» deitin. Endi bir 25 jylda olardyń qataryna tórtinshi bolyp Ózbekstan qosylady. Eger Qazaq biligi osy Tarihi Tizbekti tiriltip, Iassaýi shaihylarynyń mádeni aiqasyn saýatty túrde qolǵa alyp, Tarihi Tizbekti tiriltkende Qazaqstandaǵy ózbekterdi tolyq bolmasa da jartylai qazaqtandyryp qoiýǵa bolýshy edi. Túp atasyn durys tanysa olar qazaq bolýǵa qarsy emes. Bul - eldegi ózbek-qazaq teke-tiresin beibit jolmen sheshýge bolady degen sóz. Kerisinshe bul eregis basylmai tur. Bunyń arty jaqsylyqqa aparmaidy.
- Siz sonda osy protsesc buryn da boldy deisiz ǵoi?
- Kúmán joq! Uly dalada 100 ret soǵys bolsa, sonyń kem degende 30 % rýhaniiat úshin bolǵan. Qazir bul maidan áleýmettik jelige kóshti. Dini tanymyna qarai qazaqtar birin biri shainap otyrady. Bir toptyń sany basym túsip, saiasi kúshke ainalǵanda ekinshi topty qýdalaý beleń alady. Endi osy dini tanymyna orai adamdy aiamaityn qýǵyn-súrgindi orta ǵasyrǵa apar. Ol kezde qazirgidei Konstitýtsiia atymen joq. Eki tarap kádimgi maidanǵa kiredi. Tarihqa qara. Shyńǵyshan Otyrardy shapqanda Iassaýi shaiqylary túgel Shyńǵyshan jaǵynda boldy. Maǵan ol túsinikti. Parsylardyń ezgisine túsip qalǵan túrkilik pirler túrki tektes Shyńǵyshannan pana tapty. Sol kezde Otyrardyń ákimi bolǵan Qaiyrhan - Horezm shahtyń týǵan qainysy. «Horezm Shah» degen titýlyna qarap-aq onyń parsy ekenin bile ber. Nege onyń patshalyq titýly Shyńǵyshandiki siiaqty «HAN» dep atalmaidy? Otyrardyń hany Bilgeni Úrgenishtiń sultany tutqynǵa alyp, aidaladaǵy Irannyń Nisa qalasyna aparyp basyn shapty. Bilge degen atynyń ózi-aq onyń túrki tekti ekenin bildirip tur. Osy oqiǵanyń arǵy jaǵyn logikamen uǵa ber. Bilik aýysqan soń meshit pen medrese siiaqty qoǵamdyq institýttar parsylardyń qolyna ótti. Qaiyrhan Otyrardaǵy Iassaýi shaiqylaryn qýdalap, qaladan bezdirip jiberedi. Ondai protsess orta ǵasyrda emes, qazir de júrip jatyr. Qazaqstanda úkimetke táýeldi resmi dini ortalyqqa basqa tanymdaǵy imam, moldalar qazir de jolai almaidy. Mysaly qansha jerden ǵalym bolsa da Qairat Joldybaidy yǵystyryp shyǵarǵany siiaqty. Ol kezde de Otyrarda ahýal soǵan uqsas boldy. Osylaisha ábden esirgen parsylar Otyrarda Shyńǵyshannyń saýda kerýenin tonap, elshilerin qorlap jiberdi. Budan soń Shyńǵyshan parsylardy aiaǵan joq. Qýalap júrip óltirdi. Iassaýi shaiqylary arada elshi bolyp, basqa qalalardyń qiramaýyna yqpal etti. Sodan keiin Altyn Orda dáýirinde Iassaýi mádenieti kúsh alyp dáýirledi. Sebebi Ózbek han Iassaýi jolyn durys kórdi. Ózbek hannyń Iassaýi jolyna bet burýyna eń iri yqpal etken tulǵa - Baba Túkti Shashty Áziz bolatyn. AQSh-tyń dintanýshy ǵalymy Devin DiVýis Baba Túkti Shashty Ázizdiń dini yqpaly jaily tutas bir monografiia jazyp shyqqan. (Zikeń bul jerde 1994 jyly Pensilvaniia ýnvierstitetinen «Islamization and Native religion in the Golden Horde. Baba Tuklas and conversion to Islam in Historical and Epic Tradition» degen atpen basylyp shyqqan Devidtiń eńbegin aityp otyr) Ózbek han onyń ilimin memlekettik ideologiia dárejesine kóterdi. Sondyqtan men bergi tarihtaǵy Kerei men Jánibek sultandardyń Ábilqaiyr hannyń ulysynan dini tanymnyń sebebinen bólindi degen kontseptsiiamnan bas tartpaimyn. Ábilqaiyr naqyshbandiia tarihatynyń sarttaryna qol berdi. Kerei men Jánibek dala zańyna qaitamyz dedi de Iassaýi shaiqylarymen bólinip shyqty. Bólingender «QAZAQ» dep atalatyn jańa atty ielendi. Sol atpen tarihta kele jatyr.
- Ábilqaiyr nege óitti? Nege ózine jaqyn Iassaýi shaiqylaryna qol bere salmady?
- Sebebi Iassaýi joly boiynsha hanǵa absoliýtti bilik berilmeidi. Handy Iassaýiia shaiqylary sailaidy. Sailaǵandar bilikti tejep, qazirgi parlament siiaqty handy baqylap otyrady. «Dala demokratiiasy» degen fenomen sodan shyqqan. Al, naqyshbandiia pirleri, iaǵni sarttar hanǵa sheksiz bilik beredi. Sondyqtan bilikqumar adamǵa óz jurtynyń múddesi soqyr tiynǵa da kerek emes. Oǵan biligin saqtap qalýǵa septesetin top bolsa jetip jatyr. Munafyqtardy saraiǵa jinap alyp, biligin nyǵaita beredi. Han ordasynan pana tapqan dinshilder ylǵi «Patsha Allanyń jerdegi kóleńkesi», «Patshaǵa qarsy kelgeniń - Allaǵa qarsy kelgeniń» degen siiaqty ideologiiany elge taratady. Osylaisha bilik bir ǵana adamnyń qolyna kóshkende onyń arty nege aparyp soǵaryn men aitpai-aq óziń de bilip otyrǵan shyǵarsyń?
- Iá, bilip te, kórip te otyrmyz.
- Bilseń, kórseń sol endeshe. Soǵystyń bári mal úshin bolmaidy. Rýhaniiat úshin de bolady. Onyń mysalyn paiǵambarmen uqtyrdym. Barlyq shaiqas tek mal úshin boldy deseń paiǵambarǵa tiliń tiedi. Muhambet paiǵambar ýahi alǵanǵa deiin ekonomikalyq jaǵynan jaqsy turmys keshti. Hadisha ekeýi saýdany sátimen dóńgeletti. Mekkeniń qaltaly azamattarynyń biri edi. Kerisinshe qalai ol ýahi alyp, Islamdy ýaǵyzdap bastady, solai taqyr kedeige ainaldy. Adal jary Hadisha eki jylǵa sozylǵan qysym kezinde aqyry ashtan óldi. Sonda ne, paiǵambar shylqyp otyrǵan jerinen, kedei atanyp, ashtan ólý úshin maidanǵa kirdi me?
- Sonda Altyn Orda handary sheksiz bilikke jetý úshin batyrlardy emes, dinshilderdi kóbirek qoldandy ma?
- Bala, beri qara. Saýyt kiip, karý asynǵan batyrlar qan maidanda ǵana kerek. Al dini ýaǵyzshylar kez kelgen ýaqytta qajet. Orta ǵasyrdy qoia tur. Qazirgi tarihqa nazar sal. Kúni keshe Qazaqstanda JER DAÝY boldy. «Shet elge jer satylady» degendi estigen halyq kóshege sherýletip shyqty. Úkimet olardy Jańaózendegi siiaqty áskermen basqan joq. Patsha saraiynan pana tapqan dinshilder ámanda eldi adastyrýǵa daiyn turady. Qazaqtyń barlyq salt pen sanasyn shirkke balap júrgen «bulbuldar» aiaq astynan qazaq jurtynyń qamyn jep shyǵa keldi. Ústerine qazaqtyń oiý-órnegi salynǵan oqaly shapandy kiip alyp: «Ýa, halqym sabyr saqtalyq. Patshanyń ámirine qarsy kelmeńder. Dúrligip kóshege shyqqannan paida joq. Odan da meshitterge baryp duǵa etelik. Duǵadan basqa nárse kómektespeidi» dep áleýmettik jelide post jazyp, TV arnalardan jarysa sóilep jatty. Bul oqiǵa HHI ǵasyrda bolyp jatyr. Eldi aqymaq qylýdyń túrli quityrqy amaldaryn biletin saiasi tehnologtar «Jer daýynda» klassikalyq ádiske júgindi. Ultyn satqan ekijúzdi dinshilderdi Bilik qajetine qoldandy. Olar da ózderiniń bilikke adal ekenderin dáleldeýge baryn salyp baqty. Myna Túrkiianyń qazirgi diktatory Erdoǵan da solai. Biligin imamdar arqyly ustap otyr. Imamdar juma namazynda jamaǵatyna qaratyp «Erdoǵanǵa daýys berińder» dese, sharýasy bitip jatyr. Aýyl-aimaqtaǵy milliondaǵan namazhannyń daýysy iri qalalardaǵy kózi ashyq, biraq ámanda sany az intellegentsiianyń daýysyn basyp tastaidy. Sondyqtan diktatýra ornaǵan elde dini lider bolyp ómir súrý qashan da bolsyn raqat. Úkimettiń zakazyn oryndasań - shylqyp ómir súresiń. Biraq olardyń aqirettegi háli neshik bolaryn aita almaimyn...
- Jaraidy, tarihtaǵy Naqshbandiia tarihaty parsydan keldi de orta ǵasyrda Alash jurtyna mádeni soqqy berdi delik. Biraq endi eski daýdy qozdyryp ne keregi bar? Mysaly qazir de naqyshbandiia jolynda júrgen sopylardy bilemin. Bári de qazaqtar. Áleýmettik jelide belsendi. Biraq olar týystaryna úilenip, nemese bilik úshin kúresip júrgen joq qoi. Ózderi aqiqat dep tapqan din úshin aiqasyp jatyr. Árýaq kýltin qyzǵyshtai qoridy. Bunyń nesi jaman?
- Durys, ony men de bilem. Olardyń pirlerimen de jolyǵyp, sóilesip turam. Biraq bir nársege kóńilim tolmaidy.
- Ne nársege tolmaidy?
- Bularda mádeni toqyraý bar. Qazaq mádenietin tutas alyp qaraityn tereń tanym joq. Túp atasyn Iassaýiden taratady. Biraq Iassaýi shaiqylary týdyrǵan rýhani, mádeni ónimderdi tutas tutynbaidy. Mysaly tereń ilim-bilimdi aitpaǵanda án, kúi, jyr, terme, dastan, poeziia, proza degenge óte shorqaq. Tek qana shariǵat pen tarihattyń aiasynda tartysady. Bul - mádeni maidanda jeńildiń degen sóz. Saýatty kózi ashyq adamdar olarǵa syrttan qarap «Orta ǵasyrda qalyp ketipti» dep mysqyldaidy. Negizi dinniń durystyǵy mádeni ónimmen ólshenedi.
- Naqtyryq, neni aitasyz?
- Mysaly bylai. Men kóne qoljazba oqimyn. Sol boiynsha mádeni shkalany anyq kóremin. Iassaýi shaiqylary bilikke yqpal etip bastaǵanda kóne túrkilik rýh tirilip shyǵa keledi. Mádeniettiń barlyq salasynda damý baiqalady. Aýyz ádebieti mazmuny jaǵynan baiyp ketedi. Eń qyzyǵy - Iassaýi shaiqylary halyqty assimiliatsiiaǵa ushyratpaidy. Kerisinshe basqanyń ónimin ózine sińirip, tól tanymyna beiimdeýmen kúsheiedi. Sol sebepti de mádeni ekspansiiany toqtatýǵa úles qosqan kez kelgen TULǴANY – Iassaýi jolyn jalǵastyrýshy dep tanimyn. Kez kelgen dini jamaǵatqa baryp: «Jinalyp qulshylyq qylǵandaryńa on bes jyl boldy. Osy ýaqytqa deiin halyq tutynatyn qandai mádeni iaki rýhani ónim berdińder?» dep surasań saýdasy bitip jatyr. Bir de bireýi jaýap bere almaidy. Din durys bolsa: mádeniettiń damýyna úles qosýy kerek. Naǵyz rýhani kósemder shetten qundylyq importtap qana qoimaidy. Kerek deseń eksporttaidy. Al bizdiń dini kósemder ideiany tek syrttan importtaidy. Ózderi óndirmeidi. Eksportqa eshteńe shyǵarmaidy. Burynnan bar qundylyqty qoldanbaidy. Kerisinshe joiady. Qysqasy qazirgi Aýǵanstan siiaqty el bolǵysy keledi.
- Dini durys bolsa mádeni tanymdy kúsheitedi degen oidy tarqata ketseńiz.
- Mysaly, Abai men Shákárimdi-aq al. Maǵan olardyń Iassaýi týraly derek qaldyrǵany mańyzdy emes. Men úshin olardyń qazaq mádenietin baiytqan áreketi mańyzdy. Hákim Abai Shyǵystyń neshe túrli jaýharlary men Lermontovty aýdarǵanda týra bir qazaqtyń tól ónimi siiaqty aýdarǵan. Al, Shákárim qajy Qoja Hafizdi aýdarǵanda «Sharap» degen sózdi «Qymyz» dep ózgertken. Bul qos ǵulama osynshama ilim-bilimde júirik bola tura, kúndelikti tirshilikte qazaq saltymen ómir keshken. Al, unamaǵan salty bolsa ony radikaldy jolmen emes, bilimniń qýatymen retteýge tyrysqan.
- E, sol eken ǵoi, 2002 jyldary sizdiń bir stýdentińiz «Zikiriia aǵai qyzyq adam. MýzArtty Iassaýi jolyn jalǵastyrýshy dep aitady» dep kúlip júretin edi. Sol osy eken ǵoi.
- Senderge kúlkili shyǵar. Maǵan olai emes. Esińde bolsa 2001 jyly Qazaqstannyń estradasy ólimshi hálge jetken. Tyńdaityn esi durys bir áni qalmaǵan. Qaida barsań da sarttyń áni sairap turady. Almatydaǵy Respýblika saraiynda kileń sarttar kontsert beretin. Parviz Nazarov, Iýldýz Ýsmanova degen siiaqty sarttar qazaq jastarynyń kýmirine ainalǵan. Shymkentte toiǵa barsań qazaqtar tek ózbekshe án aityp, ózbekshe bileitin. Basy «Bárigaldan» bastalyp, sońy Iallanyń «Baka-baka baiymen» aiaqtalatyn. Mine sol kezde sahnaǵa MýzArt shyqty da bárin estrada alańynan yǵystyrdy. Sodan bastap qazaq ánderin shyrqaý modaǵa ainaldy. Onyń arty «Án men Ánshi» degen úlken jobaǵa ulasty. Qazir Parviz da, Iýldýz da bizdiń jastarǵa kýmir emes. Estýimshe qazir MýzArttyń dini tanymy ózgergen deidi. Soǵan orai olardyń da mádeni yqpaly endigi kezde basqasha bolady dep boljaimyn.
- Ánshilerdiń yqpaly kerisinshe bolady degińiz kep otyr ǵoi?
- Sóz joq, solai! Arabtyq tanymǵa boi urǵan ánshiler kóne túrkilik rýhty kóteretin jyr stilinde án salýdan bas tartady. 1991 jyldary «Roksonaki» eski jyrlardy jańa janrda shyrqap, kóne dástúrge jan bitirgen. Ol dástúr qaitadan ólip barady. Endi arab-parsy stilinde ýaǵyz-óleń aitý kúsheiedi. Dushpan da pyshaqty qai jerden qadaý keregin jaqsy biledi. Ámanda eń aýyr soqqyny mádeni qabatqa beredi. Mádeniet tozǵanda adamdar jurtymen, ultymen maqtana almaidy. Ózin qor sezinedi. Kórmeisiń be, Dosmambettiń jyrlaryn qobyzben shyrqaityn baiaǵy batyrymyz qazir ne kúige tústi? Ol 20 jyl buryn jyr aitqanda túrki balasynyń arqasy qozatyn. Sol fenomen qaida ketti qazir? 2000 jyly Sidneide chempion bolǵan boksshylar «ÁRÝAQ!» dep aqyrǵan edi. 2016 Rioda jeńgen bokserler ringte sájde jasap, «Men árýaqqa tabynmaimyn!» dep málimdedi. Bar joǵy 16-aq jylda osyndai boldy. Odan bólek aitys aqyndaryna qara. Olar ezilgen halyqty rýhtandyrýdyń ornyna dini ýaǵyz aityp, sahnada eldi konformizmge shaqyryp otyr. Aitys demekshi, Ianýshkevichtiń kúndeligin oqyp qara. Sol jerde 19-ǵasyrdaǵy eki qazaqtyń aitysyn kózben kórip, táptishtep turyp jazady. Qazaqtyń qos aqyny ejelgi Vavilondaǵy patshalardan bastap, Mysyrdaǵy perǵaýyndardy eske salyp, búkil paiǵambar qissasynan beri qarai taratyp nasihat aitty deidi. Qazirgi aitys aqyny qissanyń ne ekenin bile me eken?
- Sonda dini ekspansiia áli toqtaǵan joq deisiz ǵoi?
- Joq. Toqtaǵan emes. Toqtamaidy da. Osylai úzdiksiz júrip turady. SSSR-diń kezinde temir perde tartylyp, shekaralar jabylǵanda bizge araby-parsy tarapynan mádenm ekspansiia joq siiaqty kóringen. Temir perde túrilip, shekara ashylǵan soń ejelgi myltyqsyz maidan tez arada arnasyna qaita tústi. Onyń aiqyn dáleli mynaý. Qazir Iassaýi jolynan bas tartyp, arabtyq tanymǵa boi urǵan jas qazaqtar jappai shet elge baryp bilim alyp jatyr. Aqylshy aǵalary AQSh-qa, Angliiaǵa artynan izdep baryp, olarǵa ýaǵyz aityp, milaryn turaqty «tazalap» turady. Olardyń arabtyq tanymǵa adal bolýyn qatań qadaǵalap otyr. Sondyqtan Batysta bilim alýshy «imandy» jastar Otanǵa oralǵan soń demokratiialyq qoǵam qurady dep dámelený – aqymaqtyq! Menińshe olar kommýnist qazaqtar siiaqty óz ultynyń tarihi jady men rýhani tanymyn joiýǵa shyndap kirisedi. Olar Iassaýi jolynan bas tartqan kúni-aq halqynyń múddesin satyp jibergen. Men ne úshin Iassaýidi jaqsy kórem? Ne úshin oǵan ómirimdi arnadym, bilesiń be?
- Iá, ne úshin?
- Sebebi, Iassaýi kezinde de týra osyndai satqyn ýaǵyzshylar el ishinde qaptaǵan. Jastardy arab, parsy násiline tabyndyratyn munafyq sarttar órip júrdi. Eldiń bári olarǵa tabynyp, sadaqa-zeketin solarǵa aparyp bergen. Túrki násilin adam qataryna sanamaǵan. Qazirgishe aitqanda osy óńirge diskriminatsiianyń kókesin ornatqan ǵoi.
- Sosyn?
- Sosyn, tarih sahnasyna Iassaýi shyqty. Túrkiniń uly ustazy arab pen parsynyń jalǵan imamdary juqtyrǵan búkil rýhani keseldi qoǵamnan joidy. Júrek kózin ashatyn Hikmet ilimin túrki balasynan olardan artyq igermese kem bilmeitinin is júzinde kórsetti. Shariǵat aityp daýlasatyn dogmatikterdi ilimniń kúshimen tas-talqan qyldy. Kerek deseń dini polemikaǵa túsý úshin alystan izdep kelgen Baba Mashyn degen bir fanatikti aǵashqa bailap qoiyp, qamshymen sabap-sabap esin jiǵyzyp, ózine múrid etip alǵan. Bylaisha aitqanda jynyn qaǵyp alǵan ǵoi. Iassaýi ejelgi túrkilik salt pen sanaǵa KIE darytyp, máńgilik qundylyqqa ainaldyrdy. Dala zańdaryn Quran rýhymen úndestirip, Islamnyń túrkilik jańa formasyn álemge syilady. Islam órkenieti túrki mádenietimen taǵy da baiydy. Áitpese «túrki tili dymǵa jaramaidy» degen áńgime sol kezden bar edi. Bul kózqaras áli tiri. Orysqa, Arabqa, Aǵylshynǵa bas urǵandar «Qazaq tili dymǵa jaramaidy» dep jii aitady. Óziń oilap qara, sońǵy 25 jylda dini ekspantsiianyń tilge degen yqpalynyń kúsheigenin mynadan bil. Haram, Halal, Hidjap, Aqi, Ýhti degen siiaqty araby sózder ainalymǵa enip jatyr. Basqany bylai qoi, atam zamannan beri Alla dep kele jatqan Qudai atyn «Allah» dep ózgertti. Ony ózgertken jalpy jurt emes, múiizi qaraǵaidai filolog ǵalymdar! Abai óleńderine reviziia jasap, Alla sózin «Allah» dep ózgertken de sol uiatsyzdar. Kózi ashyq degen ǵalymdar ana tiline osyndai satqyndyq jasaǵan soń qara halyqtan ne kútesiń? Esińde bolsyn, ultty satý – bir áripti satýdan bastalady! Áitpese, esi durys adam «Allah» dep aitqyzýmen rýhaniiatty kógertem dep oilai ma? Kóne qoljazbany qarap otyrsań ALLA sózi sirek kezdesedi. Qoljazbada TÁŃIR degen sóz kóp qoldanylǵan. Qazir mýftiiatyń osy «Allah» sózin Alla degen qalpyna keltirý úshin arnaiy pátýa shyǵaryp áýre bop jatyr. Aýyzashar degen ádemi qazaqy sózdi «Iftar» degen arab sózi yǵystyrdy. Aǵa, Inishek, Baýyrym degen qaratpa sózder adyra qalyp, «AQI» degen arab sózi enip úlgerdi. Osynyń bári adamnyń óz násilin qorsynýdan shyqqan beisharalyq. Bolmasa násildi, ultty, ana tildi adamǵa Qudai beredi. Taǵdyr degen sol. Osy Alla bergen taǵdyryńa qarsy shyǵý, oǵan riza bolmaý – Qudaiǵa qarsy shyqqanmenen teń dep bilem.
- Bul endi rasynda qyzyq úrdis. Orta ǵasyrda maqul delik. HHI ǵasyrda Saýdiiaǵa tabyný degen uiat qoi.
- Uiat emes, kádimgi qaýip bul. HHI ǵasyrda internet damydy. Úiińde otyryp basqa eldi barlai alasyń. Arab áleminiń qandai bylyqqa batqanyn internet ashyq kórsetip jatyr. Arnaiy baryp jasyryn túsirgen videomaterialdar Saýdiianyń búkil bylyǵyn aidai álemge pash etti. Sonda da sorly qazaq solarǵa bas urady. Qyzdaryn sylap-sipap ósiretin qazaq mádenietinen bas tartyp, áiel zatyn maldan da beter tómen ustaityn sondai qarańǵy qoǵamǵa qyzyǵý úshin: adam qandai dárejede nadan bolýy kerek? Endi óziń oilai ber: - internet joq orta ǵasyrda osy nadandyq qai deńgeide boldy. Ol dáýirde de bizdiń jurtta arabty kórse, Qudaidy kórgendei qaltyraityn qýyskeýdeler tolyp júrgen. Olar sol kezde «Mynaý shirk, anaý bidǵat» dep kóne túrkilik bal-bal tastardy qiratýmen Islamdy sińirmekshi bolǵan. Qoja Ahmet atań sondai esalańdardyń esin jiǵyzǵan ǵoi qysqasy.
- Endi taǵy bir suraq. Qazir Iassaýi jolyn oqytatyn degen klassikalyq ilim oshaǵy joq. SSSR ony tolyq joidy. Bertinde jylt etken sáýleni Úkimet taǵy da taptap tastady. Endi qazaq mádenieti joiyldy dep bilemiz be? Osymen qazaq halqynyń adamzat tarihyndaǵy táýelsiz tirshiligi sońyna taqady ma? Kóne túrkilik daralyǵyn saqtai almaǵan kúii kim kóringenniń quly bop quridy ma? Boljam solai ma, qalai?
- Tolyq joiyldy deýge sál erte. Esińde bolsyn. Iassaýi jolyna qaýip negizinen dini taraptan bolady. Iassaýi iliminiń sáýlesi áli de mádeniettiń kóp salasynda saqtalyp tur. Dástúrli ánshiler, termeshiler, ásirese jyrshylar sol amanatty arqalap kele jatyr. Odan bólek qazaq tili úshin kúresip jatqan kez kelgen kóz ashyq maman – Iassaýi jolynyń joqshysy. Mysaly ǵylymdaǵy Asqar Jumadildaev, tildegi Qanat Tasybekov, ádebiettegi Muhtar Maǵaýinderdi Iassaýi jolynyń modern dárýishteri dese de bolady. Men sen siiaqty Iassaýi jolyn tar aiada túsinbeimin. Sen ǵoi ol zikir aitqan qazaqty ǵana Iassaýi ilimine bet burǵan dep tanityn. Al men Iassaýi jolyn tutas Qazaqstannyń sheńberinde, mádeniettiń barlyq qabatynda barlaimyn. Iaǵni, qundylyq ataýlyny - meili ol til bolsyn, meili ol dástúr bolsyn, meili ol ádebi mura bolsyn - saqtaýǵa tyrysyp, sol úshin janyn aiamaityn qazaqtyń bárin Iassaýi iliminiń murageri dep bilemin. Ǵylymda olardy «aq kúshter» dep ataidy. Iaǵni kez kelgen mádeni ekspantsiiaǵa qarsy turýshy ziialy jurtty solai dep ataidy. Ázirge qazaqtyń janyn da, baryn da, naryn da jaýǵa bermei jaǵalasyp jatqan batyrlar - osylar! Aq kúshterdiń sany kemip, arabshyldar men sarttar jaǵy sany jaǵynan ústem túsip, mádeniet pen ádebiettiń barlyq salasyn tolyq jailap bitkende: – QAZAQ mádenieti de, Iassaýi joly da tolyq óldi dep sanaýǵa bolady. Odan keiin bul elde jyr-dastan aitylmaidy. Hikmet ataýly umyt bolady. Árýaq kýltin eske salatyn barlyq mazar kózden ǵaiyp bolady. Salt pen sana nadandyqtyń sarqynshaǵy sanalady. Ony solai dep boljaý qiyn emes. Qazirdiń ózinde-aq orta ǵasyr ádebietine qatysty jinaqtardan Iassaýidiń atyn da, zatyn da alyp tastaý qarqyndy júrip jatyr. Osy kúni-aq Iassaýidiń atyn óshirýge batyly barǵan qorqaýlar kúshine mingen soń, Iassaýidiń mavzoleiin de esebin taýyp qulata alady dep oilaimyn. Olardyń bir «batyry» neshe jyldan beri «Maǵan salsa Iassaýidiń kesenesin býldozermen súrip tastar edim» dep 1997-shi jyldan beri málimdep júrgen. Sol armandaryna jetýi de múmkin. Kúshtiniń arty diirmen tartady degen atań qazaq.
- Bul qorqynyshty boljaýdy boldyrmaýdyń joly bar ma?
- Bir ǵana joly bar. Ilim qýǵan jastar Iassaýi jolyna qyzyǵyp, onyń qaldyrǵan qundylyqtaryn igerýi tiis. Iassaýi jolyn jalǵastyrý degen – dinshil zikirshi bolý degen sóz emes. Ol úshin álgi aitqan AQ Kúshter quramyn nyǵaityp otyrsa jetip jatyr. Sol kezde kúsh teńelip, mádeni ekspatsiia álsireidi.
- Endi bir suraǵym bar. Iassaýi jolyn zerttegende eski arab tili men parsy tilin meńgerý bárine shart pa? Ony suraǵanym siz monografiiańyzda kóbine aýyz ádebietin qoldanǵansyz. Ol qalai sonda?
- Jalpy men akademik ǵalymdar aýyz ádebietindegi derekterge qalai kúmánmen qarasa, men de týra sol deńgeide jazba derekke kúmánmen qaraimyn.
- Nege?
- Sebebi kóneden jetken qoljazba shúbásiz iman keltiretin Allanyń ýahiy emes. Oǵan 100% senip, soǵan ǵana súienip, ǵylymi paiym jasaý qate dep bilemin. Óz basym arab-parsy mádenieti yqpal etken aimaqtardan tabylǵan derekterge tolyq sengen emespin. Sarttar qaǵazy men qalamy qolynda turǵanda ózine yńǵailap, ne bolsa sony jazyp qaldyra bergen. Bir qoljazba derek tabylǵanda «Buny kimder jazdyrdy? Bul qoljazbany qaldyrǵan adamnyń artynda kim turdy? Jylnamashy kimniń múddesine orai jazdy?» dep suraimyn. Qazirgi zamanmen salystyr. Mysaly qazir saiasi mańyzy bar, iaki tanymal qoǵamdyq tulǵa týraly maqtaýly iaki dattaýly maqala shyqsa, kózi ashyqtar birden «Buny kim jazdyrdy? Bunyń artynda kimder tur? Ne úshin jazdyrdy?» dep suraidy. Saiasi niýhy myqtylar qai maqalanyń artynda qandai toptar turǵanyn birden aiyrady. Mysaly úkimet zakaznoi maqala jazdyrý úshin qanshama blogerlerdi jaldap, solardyń qolymen, aýzymen jalǵan ideialardy halyqqa tańady. Bylaisha aitqanda manipýliatsiia jasap otyr. Taǵy bir mysal. Feisbýkte biyl Iassaýi týraly 100 post shyqty delik. 10 post Iassaýidi maqtap jazady, 90 post qarǵap jazady. Sebebi áleýmettik jelide Iassaýidi qaralaityn satqyndardyń qarasy kóp qoi. Aqshalary kóp bolǵandyqtan olar antiiassaýilik nasihatty qarqyndy júrgizedi. Arada júz jyl ótken soń bir ǵalym shyǵyp, 21-shi ǵasyrdyń basyndaǵy derekterdi akademiialyq ádispen teksersin delik. Álbette, ol Iassaýidi qaralap jazǵan posttardy jazba derek retinde alar edi. Sosyn «21-shi ǵasyrdyń basynda Iassaýi túk te tanymal bolmaǵan. Ony qazaqtar jek kórgen. Bári ony jek kórgen. Ol eldi adastyrýshy sopy bolǵan» degen qortyndy shyǵarady. Al shyndyǵynda Iassaýidiń ilimi men salt-sanasy milliondaǵan qazaqtyń júreginde ómir súrip jatyr. Al, bul faktiler jazba derekti aqtarǵanda nazarǵa ilikpeidi. Sol sebepti jazbashadan kóri aýyzsha derekke kóbirek súienem. Halyqtyń naǵyz muńy, zary, kóńil-kúii, rýhani atmosferasy, dúnietanymy jyrda, qara óleńde, ańyzdarda, maqal-mátelderde, ertegilerde durys saqtalady. Hikmet ilimi adamǵa ne úshin kerek? Osy aýyz ádebietine saqtalyp turǵan abstarktili MÁN men MAZMUNDY qapysyz aiyryp úshin kerek!
- Sizdiń akademilyq ortadaǵy áriptesterińiz osy kózqarasyńyzdy qoldai ma? Durys kóre me?
- Joq. Kóbi kúlip qaraidy. Kemdigin tez tabady. Kontseptsiiamnyń áli de kenje qalǵan shala tustary baryn moiyndaimyn. Ǵylym sheksiz. Ol máńgi zerttele beredi. Sondyqtan oǵan asa qatty alańdamaimyn. Qaibir jyly bir áriptesim «Ái, Zikiriia, seniń «Iassaýi orta ǵasyrda Orta Aziiada óte tanymal boldy. Búkil Túrki álemi ony pir dep tanydy» degen teoriiań tas-talqan boldy. Shyǵys Túrkistannan kóne derek tabyldy. Ol jerde «Iassaýi túk te tanymal emes. Onyń dinge yqpaly shamaly boldy» dep anyq jazylǵan» dep kelip tur. Osyndai podhodqa jynym keledi. Al, ne bopty solai jazsa? Orta ǵasyrda kim ne ottamady? Ne, sol Shyǵys Túrkistandaǵy bir medresede otyrǵan ádiletsiz bir sart sol derekti Alladan ýahi alyp jazypty ma? Bul kádimgi tarihattardyń teke-tiresi. Ol kúres áli júrip jatyr. Túrki násilin tuqyrta berý úshin ózge jurttyń jazǵyshtary aýzyna kelgenin ottaǵan. Olar kerek deseń «Iassaýidiń ustazy Júsip Hamadani bolǵan» dep te jalǵan derek qaldyrǵan. Ótiriktiń eń soraqysy osy shyǵar! Bala, beri qara, Iassaýi óle-ólgenshe Hamadanimen ustasyp ótken. Hamadani parsy bolǵan. Iassaýi taza túrki. Iassaýi kóne dala zańdaryn Quran rýhymen sýaryp, ana tilinde hikmet jazyp, óz jurtyn rýhani ilimmen qandyrǵan adam. Uly dala danalyǵyn shashpai-tókpei Túrki násilin Islam órkenietine aparyp jalǵaǵan naǵyz ǴULAMA! Al, Hamadani degen kim onymen salystyrǵanda? Iassaýige ustaz bolsa dańqy nege jer jarmaǵan? Ári beriden soń «Diýani Hikmette» Iassaýi ózine ilim úiretken barlyq ustazynyń atyn ataidy. Onyń ishinde Hamadanidyń zaty turmaq, aty da joq. Sonda ne, Iassaýi ustazynyń atyn kitabyna jazbaityndai ońbaǵan adam ba edi? Eldiń bári atam zamannan beri Arystan Babty onyń ustazy dep biledi. Esimi Diýani Hikmette jazylǵan. Onyń shaǵyn kesenisi Sháýildirde tur. El ishinde «Arystan Babqa túne, Qoja Ahmetten tile» degen ǵibratty sóz qalǵan. Osynyń ózi «birinshi ustazyma qurmet kórset. Sosyn baryp maǵan kel» degen ádep pen izetti bildirip tur. Nege birinshi Hamadanige baryp túne demegen? Osy ma endi jazba derekke sený? Osy ǵylym ba, endi? Sondyqtan Iassaýi jolyn zerttegende men eń birinshi nazarǵa qazaqtyń aýyz ádebietin alamyn. Osy pozitsiiamda ólgenshe taban tirep tura berem.
- Bizdiń suhbat tym pissimistik notada aiaqtalǵan siiaqty. Sonda da úmit syilaityn nárse joq pa? Iassaýi hikmetteri qazaq jurtynyń júregine qaita oralatyn kún bola ma? Solai úmittenýge sebep bar ma?
- Jaraidy, úmitsiz saitan degen ǵoi. Úmittenip kórelik. Menińshe erte me, kesh pe qazaq jurty Diýani Hikmetke oralady. Iassaýi ilimi 21-shi ǵasyrǵa óte qolaily bolmaq. Sebebi bir zamanda ol ilimin kóshpendi halyqqa yńǵailap jasady. Iaǵni Quran men hadistiń rýhani jaýharyn jyr, óleń, taqpaq, maqal, mátelge endirýmen sanaǵa sińirýge tyrysty. Kóshpeli jurt meshit, medrese soǵyp bir qonysta uzaq otyrmaityn. Sondyqtan ilimdi ańyz-ápsana men jyr-dastannyń formasynda jattap alyp, júreginde terbedi. Qazir de kóshpeli zaman qaita ornaǵan siiaqty kórinedi maǵan. Qazaqtar jumys izdep qaida barmai jatyr? Sapyrylysqan bir adam. Bolashaqta meshit pen medrese adamnyń keýdesine kóshýi múmkin. Mysaly Eýropa jurty siiaqty. Olar da 20-shy ǵasyrda «shirkeý adamnyń júreginde bolsyn» dep jańa baǵytqa bet burǵan. Erte me, kesh pe qazaqtar da sol ádiske júginedi. Durysy – ata-babasynyń burynǵy súrleýine qaita túsedi! Iaǵni «hikmet ilimi meshitte emes, júrekte bolsyn» degen tanymǵa oralady. Meshitti, Qurandy, medreseni júregine qondyrǵan musylman úshin Qudaidyń ár kún juma, ár tún qadir túni, ár bir qariia Qydyr bolyp seziledi. Iassaýidiń hikmetindegi «Túndi kórseń qadir bil, Qartty kórseń Qydyr bil» degeni osydan shyqqan.
- Sońǵy suraq. Iassaýi kúlli túrki balasynyń piri bolǵan degenge ne dálel? Sebebi keibir kisiler osy pikirge kúmán keltirip, «ary ketse onyń ilimi Qazaqstannyń ar jaq ber jaǵy» deidi.
- Qoljazbany qozǵamai-aq qoiaiyn. 1962 jyly on jasar bala edim.
Áli esimde, sol jyldary Qurban Aitta Túrkistanǵa adam qaptaityn. Árisi Ýfa men Qazannan, berisi Ázerbaijan men Túrkimenstannan myń-myńdaǵan namazhandar aǵylatyn. Eń kóbi Ózbekstannan keletin. Sol kezde túrkimenniń júni jalbyraǵan papahasyn birinshi ret kórip tańǵalýshy edim. Jyl saiyn úige qudaiy qonaqtar kelip, «Ait bitkenshe úilerińe túnep shyǵýǵa ruqsat et» dep bizde túnep shyǵatyn. Ait namazy oqylǵanda Túrkistannyń kóshesinen adam óte almaityn. Meiramnan soń kókpar tartylatyn. Sovet Ókimeti bul úrdisten qoryqqan siiaqty. 1964-65 jyldan bastap osy lek kilt toqtady. Shamasy Kremlde «TÚRKILER taǵy da Túrkistanda Iassaýidiń basyna jinalyp jatyr. Bastary birigip, kúsh alyp ketpei turǵanda tez toqtatyńdar» dep jasyryn jinalys ótkizgen syńaily. Sosyn ait namazynda Túrkistanǵa barýǵa ruqsat etpegen. KGB olardyń jolyn kesti. Artynsha kókpar tartýǵa tyiym saldy. Osylaisha Qurban Aitta qaptap keletin qonaqtar da kózden ǵaiyp boldy. Endi osynyń tarihi tizbegin ári qarai óziń tarqatyp al.
- Raqmet, aǵa! Sizben suhbattasyp, biraz nárseni bildim. Kóńilim kirden arshylyp, jadyrap qaldym. Onda men baiaǵysha Iassaýidiń zikirin aityp júre berem ǵoi, durys pa?
- Iá, zikirińdi aita ber. Biraq onymen shektelip qalmai qazaq mádenietiniń basqa da qabattaryna tereńirek úńilýdi úirenseń, masatyǵa qundyz qondyrǵandai qatyp ketýshi edi. Óitpeseń naqyshbandiler siiaqty tuiyqtalyp qalasyń.
- Maqul!
PS: Bul tarihshy, derektanshýy Zikiriia Jandarbektiń sýbektivti kózqarastary. Bul kisini jáne eńbekterin «akademiialyq zertteýdiń tártibin jii buzady. Teoriiasy - shiki. Aýyz ádebietinen tarih jasaý - orynsyz» dep aiyptaýshy ǵalymdar da barshylyq. Biraq bir qyzyǵy, Batys ǵalymdary onyń kei kózqarasyn óte jyly qabyldaidy. Tipti,Iassaýi jolyn 9 jyl Túrkistanda jatyp zerttegen AQSh ǵalymy Briýs Privatskii (qazaq tilin sheber meńgergen) Iassaýi joly men Qazaq dúnietanymy týraly qalyń monografiiasynda (Bul eńbek tek aǵylshyn tilinde jazylǵan) Zikiriia Jandarbek jaily jáne onyń kei kózqarasy týraly birneshe jerde taratyp jazǵan.
Suhbattasqan Sanjar Kerimbai.
Ult portaly
