تٷركٸستان شاھارىندا ويعا العان بٸر شارۋام بار ەدٸ. سول ٸستٸ تىندىرۋعا ەرٸنٸپ جٷرگەم. سٶيتٸپ جٷرگەندە تاريحشى زٸكٸرييا جانداربەك اعام حابارلاسىپ: «پايعامبار جاسىنا كەلٸپ, زەينەتكە شىقتىم. قۇران وقىتىپ كٸشٸگٸرٸم اس بەرەم. سەن دە استا بول» دەدٸ. ەكٸ قوياندى بٸر وقپەن اتۋ ٷشٸن, كٶنە قالاعا اتتانىپ كەتە باردىم. كٶزدەگەن ٸسٸم بٸتتٸ. ەرتەسٸنە ەل-جۇرتى اسقا جينالدى. ەت جەلٸندٸ. تٸرٸلەر تويدى. قۇران وقىلدى. ەرۋاقتار ريزا بولدى. قوناقتار تارادى. ەل اياعى باسىلعان سوڭ اعاممەن جەكە وتىرىپ, بٸراز سۇحبات قۇردىم. سۇحباتتى پوست ەتٸپ جازىپ, مەڭگٸلٸكتٸڭ ساندىعىنا سالىپ قويايىن دەدٸم. مەن:
- ال, اعا, زەينەتكە شىقتىڭىز. جۇمىستى قويىپ, ياسساۋي باباڭىز سيياقتى قىلۋەتكە كەتەسٸز بە, ەندٸ?
- جوق, قىلۋەتكە كەتە المايمىن. جۇمىس ٸستەي بەرەم.
- نەگە?
- جۇمىستى تاستاۋعا بولمايدى.
- نەگە? اقشاعا مۇقتاجسىز با? زەينەتاقى از با?
- زەينەتاقى كٶپ ەمەس. بٸراق جالاقىعا دا تەۋەلدٸ ەمەسپٸن. قۇدايعا شٷكٸر, بالا-شاعام بار. قاراسىپ تۇرادى. ورتان قول قازاقى قوڭىر تٸرشٸلٸگٸم بار. بٸراق باسقا بٸر نەرسە جۇمىسقا بايلادى.
- نە نەرسە ول?
- تەولوگييا كافەدراسىندا ياسساۋي ٸلٸمٸن ناسيحاتتاپ, جاستارعا ٷيرەتەتٸن مامان قالمادى. كەتسەم جاستاردىڭ كونفەسسيونالدى بٸر تانىمعا ۇرىنىپ قالۋ قاۋپٸ بار. سونىڭ الدىن الۋ ٷشٸن امالسىز ٶلگەنشە پوزيتسييامدا نىق تۇرۋعا مٸندەتتٸمٸن. كەيدە «بەلكٸم, ٶمٸرلٸك ميسسييام وسى شىعار» دەپ تە ويلايمىن.
- كەشٸرٸڭٸز, ستۋدەنتتەر مەدرەسەدە ەمەس, ۋنيۆەرسيتەتە بٸلٸم الماي ما? اكادەمييالىق بٸلٸم الۋشى مامان قالايشا كونفەسسيونالدى دٸنگە بايلانادى? نەگە ولار ماماننىڭ ەمەس, مولدانىڭ وقۋىن وقي سالمايدى?
- مٸنە, مەسەلە سوندا! نەگٸزٸ دۇرىس ايتاسىڭ. اكادەمييالىق بٸلٸم الۋشى ستۋدەنت ەشقانداي دٸني تانىمعا ىرىق بەرمەۋٸ كەرەك. كەز كەلگەن دٸنگە وبەكتيۆتٸ قاراۋعا مٸندەتتٸ. ٶكٸنٸشكە وراي تانىمى تايازدار اكادەمييالىق ٸلٸمنٸڭ ەدٸلدٸگٸن ىسىرىپ تاستاپ, بٸر دٸنگە بەكٸپ الادى. سوسىن سۋبەكتيۆتٸ دٸني كٶزقاراسىن مولدالار سيياقتى جۇرتقا تاڭادى.
- وندا نەسٸنە تەولوگ مامان دايىنداپ جاتىرسىزدار? ۋنيۆەرسيتەتتٸ مەدرەسەگە اينالدىرا سالمايسىزدار ما?
- قايتەسٸڭ ەندٸ, بايقاماساڭ سولاي بولىپ تا كەتەدٸ. بىلتىر ٸلٸم قۋىپ, بٸر جىل انكارادا كٸتاپ كەمٸرٸپ جاتتىم. بٸر جىلدان سوڭ كەلسەم ستۋدەنتتەرٸم مەدرەسەنٸڭ شەكٸرتٸ قۇساپ «اناۋ شيرك, مىناۋ بيدعات, اناۋ اداسۋ, مىناۋ تازا يسلام» دەپ دٷمشەلەر سيياقتى لاعىپ وتىر. «قايران مەنٸڭ ەڭبەگٸم» دەپ جىلاپ جٸبەردٸم. «ەستەرٸڭ دۇرىس پا? حالىقتى ناداندىقتان قۇتقارىپ, وقۋ-اعارتۋدى دامىتۋدىڭ ورنىنا, ٶزدەرٸڭ ناداندىققا ولاردان بۇرىن باتىپسىڭدار عوي. سەندەردٸ اكادەمييالىق ٸلٸم يەسٸ دەيدٸ. سەندەر بارلىق تانىمدى بەيتاراپ پوزيتسييادان بارلايتىن دٸني ەكسپەرتسٸڭدەر. سوندا عانا زايىرلى قوعامنىڭ تەپە-تەڭدٸك زاڭى ساقتالادى. ماماندىقتارىڭدى يمامدار دايارلايتىن دٸني كۋرسپەن شاتىستىرىپ العانسىڭدار ما?» دەپ ەبدەن رەنجٸدٸم. قازٸر تەك بٷلٸنگەندٸ قالپىنا كەلتٸرۋمەن ەۋرە بولىپ جاتىرمىن.
- جىل سايىن نەشە مامان دايىندايسىزدار? سولاردىڭ اراسىنان نەۋجەلي بٸرەۋٸ سٸزدٸڭ ٸلٸمگە قىزىقپايدى? ياسساۋي ٸلٸمٸنە كٶڭٸل قويار بٸر شەكٸرت تابىلمادى ما?
- ٶكٸنٸشكە وراي تابىلمادى. جاستار بۇعان قىزىقپايدى. عىلىم - ينەمەن قۇدىق قازعانداي قيىن ٸس! كٶبٸ مولدا سيياقتى قۇرعاق مورال ايتقاندى جاقسى كٶرەدٸ. ۋاعىز ايتۋعا كٶپ بٸلٸمنٸڭ كەرەگٸ جوق. بىلتىر جاڭاقورعاننىڭ ٶتە العىر, بٸلٸمدٸ بٸر جٸگٸتٸ بولعان. وعان دا «ەي, سەن بالا باسقانى قوي. ودان دا مىنا ياسساۋيدٸڭ جولىن زەرتتە. ەلگە تٷبٸندە وسى ٸلٸم قايىرلى بولادى» دەدٸم.
- كەلٸستٸ مە?
- جوق. ول: «اعاي, ايتىپ جٷرگەنٸڭٸز جاقسى زات. ەلگە تٷبٸندە وسى ٸلٸم پايدالى. بٸراق سٸزدٸڭ جولعا تٷسسەم, ماعان ٶسۋ جوق. مەن جاسپىن. قىزمەتتە ٶسٸپ, استاناعا بارعىم كەلەدٸ. ياسساۋي جولىنا كەدەرگٸلەر كٶپ. قۇر بوسقا ٶمٸرٸمدٸ قور قىلامىن. تىنىش قانا بيلٸكتٸڭ ىعىمەن كەتە بەرەيٸن» دەپ اشىعىن ايتتى. مٸنە وسىنداي كونيۋكتۋرششيكتەر ياسساۋي جولىنىڭ توقىراۋىن تەزدەتەدٸ. بٸراق «ٶسپەسەڭ ٶسپە. ەسەسٸنە ەلگە قىزمەت قىل. سودان ارتىق باقىت جوق» دەپ قالاي ايتاسىڭ? بۇل ٸس ماحابباتپەن جٷزەگە اسسا عانا ٶمٸرشەڭ بولادى.
- ودان باسقا شەت ەلگە وقۋعا جٸبەرگەن شەكٸرتتەر جوق پا?
- شەت ەلٸ بار بولسىن. «ويباي تٷركيياعا بارسا ٸلٸمگە قارىق بولادى» دەپ بٸراز بالانى جٸبەرگەنبٸز. قايداعى قارىق بولعان?! مٷيٸز سۇرايمىز دەپ قۇلاقتان ايرىلدىق. تٷركييانىڭ راقات ٶمٸرٸن كٶرگەن سوڭ كٶبٸ ەلگە كەلۋدەن باس تارتتى. كەيبٸرٸ گرين كارتا الىپ, اقش-قا كەتكٸسٸ كەلەدٸ. قازاقستاننان كٶڭٸلدەرٸ قالعان. «ەلدە ەدٸلدٸك جوق. ٶمٸرٸمٸز قور بولادى» دەپ زار يلەيدٸ. ەلگە كەلەدٸ دەگەندەرٸنٸڭ ٶزٸ دٸننٸڭ تەپسٸر, مۋحادديس, كەلەمشٸ دەگەن سالاسىنا بۇرىلىپ كەتتٸ. ياسساۋي ٸلٸمٸ تاعى دا دالادا قالدى.
- مٷمكٸن ولار شىنىمەن دە شەتكە بارعان سوڭ كٶزدەرٸ اشىلىپ, سٸزدٸڭ ەسكٸرگەن ٸلٸمنەن پەرسپەكتيۆا كٶرمەيتٸن شىعار? باسقانى بىلاي قويعاندا «ياسساۋيدٸڭ زٸكٸرٸن ايتادى» دەگەن اتاقتى زٸكٸرشٸ مەنٸڭ ٶزٸم كەيدە «ەي, وسى كٶكەم دە قايتپايدى ەكەن. دٸننٸڭ باسقا دا تاراپتارىن قوپاراتىن ۋاقىت بولدى عوي» دەپ ويلايمىن.
- ەي, بالامىسىڭ دەگەن. سەنٸ دە زٸكٸرشٸ دەيدٸ-اۋ. بارىپ تۇرعان تاياز مولدانىڭ ٶزٸ ەكەنسٸڭ. كٸم ايتتى ساعان «ياسساۋي جولى ەسكٸردٸ» دەپ? بۇل ٸلٸم ەسكٸنٸڭ قالدىعى دەگەندٸ قايدان الدىڭ?
- ەندٸ قالاي دەسەك تە قازٸر 21 عاسىر. تەك «ياسساۋيدىڭ جولى», «ياسساۋيدٸڭ ٸلٸمٸ» دەپ وتىرا بەرۋ ۇيات شىعار? قالاي بولعاندا دا دٸن دەگەن كەڭ اۋقىمدى قامتيتىن قۇدٸرەتتٸ قۇبىلىس قوي. مەن دە قازٸر ٶتكەنگە بايلانا بەرمەي كەلەشەكتٸ يگەرەيٸك دەگەن پوزيياتسييادا تۇرمىن.
- ا, ۇستالدىڭ با, بالا? وسىدان بٸر اي بۇرىن الماتىداعى قىزىم لوگوتەراپييانى ماعان سالىپ جٸبەرگەن. كٸتاپتى مۇقييات وقىپ شىقتىم. سوندا «تاريحي تٸزبەك» دەگەن بٶلٸم بار. سول بٶلٸمنٸڭ مازمۇنى بىلاي. لوگوس دەپ اتالاتىن وبەكتيۆتٸ مەن بارلىق تاريحي كەزەڭدٸ تٷيرەپ ٶتٸپ, كٷللٸ ادامزات تٸرشٸلٸگٸن بٸر عانا تٸزبەكتە قۇلاتپاي ۇستاپ تۇر. ياعني ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ موينىنا جٷكتەلگەن رۋحاني مٸندەت: بٷگٸنگٸ زامان ادامىنىڭ دا يىعىندا جٷك بولىپ تۇرادى. سول جٷكتٸ جاۋاپكەرشٸلٸكپەن ارقالاپ ٶمٸردەن ٶتپەسەك, ٶمٸر شٸركٸن ماعىناسىز يت تٸرشٸلٸككە اينالادى دەگەن. بٸرەۋ تاريحي تٸزبەككە كٸرۋگە جٷرەگٸ داۋالاماسا ول تٸزبەككە ەمەس «ٷزبەككە» ەنۋگە مەجبٷر. ٷزبەكتە ادام ەمەس قۇرت-قۇمىرسقا, جان-جانۋار تٸرشٸلٸك قىلادى. قۇمىرسقا كٶكتەمدە تۇقىمدى جارىپ شىعىپ, جەردٸڭ بەتٸنە شىققاندا «الدىڭعى بابالار قالاي ٶمٸر سٷردٸ? نە ٷشٸن كٷرەستٸ? ولاردىڭ رۋحاني تەجٸريبەسٸن قالاي الامىز? بٸزگە نە امانات قالدىردى?» دەپ باس قاتىرمايدى. ينستينكپەن ٶركەنيەتتٸ ٶمٸر سٷرە بەرەدٸ. قۇداي ميىنا بەرٸن سالىپ قويعان. سول سەبەپتٸ دە تەڭٸرٸم ايۋاننان «امانات قايدا?» دەپ جاۋاپ المايدى. جاۋاپتى ادامنان الادى. ٶلگەن سوڭ اللانىڭ سۇراعى «اماناتتى نە قىلدىڭ?» دەپ باستالادى دەپ سەنەمٸن. كٶردٸڭ بە - ادام ەرەكشە ماقۇلىق! ادام عانا «بابالار نە اماناتتاپ كەتتٸ? رۋحاني ەستافەتا نە? كەلەسٸ ۇرپاققا نە تابىستاۋىم كەرەك?» دەپ تولعانادى. سوندىقتان مەن ٷزبەككە كٸرٸپ, ٶتكەن زامانمەن ٸسٸ بولماي, بٷگٸنٸمدٸ عانا كٷيتتەپ جاتا بەرەتٸن قۇرت-قۇمىرسقا ەمەسپٸن. مەن اداممىن! ادام بولعاندىقتان دا «بٸر زاماندا وسى دالاعا قۇت, كيە, بەرەكە دارىتقان بابالارىم نە قالدىرىپ كەتتٸ? نەنٸ اماناتتادى?» دەپ تٷنٸمەن دٶڭبەكشٸپ ۇيىقتاي المايمىن.
- ويپىرماي, كەدٸمگٸ لوگوتەراپەۆت بوپسىز دا قالىپسىز-اۋ? اۋدارعان بٸزدەر مۇنشا تەرەڭ ۇقپاعان ەدٸك.
- ايتتىم عوي جاڭا «شالا مولداسىڭ» دەپ. ول ٷشٸن ساعان دا مەنٸكٸ سيياقتى تەرەڭ تاريحي تانىم كەرەك. فرانكلدىڭ تٸلٸمەن ايتقاندا تاريحي تٸزبەككە قورىقپاي كٸرۋ قاجەت. ول دا باتىرلىقتى تالاپ ەتەتٸن ٸرٸ مٸندەت!
- جٶن ەكەن. وندا مىناداي سۇراق. بۇل تٸزبەككە قالاي كٸردٸڭٸز? «اتالار اماناتىن» زەرتتەگەندە «ناسابناما» جازبالارىن جارىققا شىعارۋمەن تانىلدىڭىز. كٸتابىڭىز اكادەمييالىق ورتادا مويىندالىپ, مەسكەۋدە باسىلىپ شىقتى. ناسابناما دەگەن نە? وعان قالاي كەلدٸڭٸز?
- ول بىلاي. مەن تٷركٸستاندا تۋىپ ٶسكەم. بالا كەزدەن ٶزبەكتەرمەن ارالاس-قۇرالاسپىز. بالا كٷنٸمدە «ٶزبەك باسقا حالىق. باياعى جاۋگەرشٸلٸك زاماندا مۇندا ەر تٷرلٸ سەبەپپەن كەلٸپ, قونىستانىپ قالىپ كەتكەن» دەپ ويلايتىنمىن. ٶسە كەلە ولاردىڭ تۋىسقان ەكەنٸن ۇعاسىڭ. بٸراق بۇلاردىڭ نەلٸكتەن ٶزگەشە ەتنوس بولىپ قالىپتاسىپ كەتكەنٸن ۇققان ەمەسپٸن. 1988 جىلى ماحمۋتحان دەگەن بٸر اعام «ەي, زٸكٸرييا, ارابشا وقىعان مامانسىڭ. تٷركٸستاندا بٸر قوجانىڭ ٷيٸنەن ەسكٸ قولجازبا تابىلعان. سونى وقىپ بەرە مە دەپ سۇراپ جاتىر. وقي الاسىڭ با?» دەدٸ. مەن كەلٸستٸم. ٷيٸنە باردىق. قوجا ساندىعىن اشىپ, قالىڭ تەرٸگە ورالعان ۇزىن قاعازدى شىعاردى. ارابشا جازىلعان. ەجٸكتەپ وقىپ وتىرمىن. ماعىناسى تٷسٸنٸكتٸ. اعام: «تٷسٸنەسٸڭ بە?» دەدٸ. سەل باتىلسىزدانىپ: «يە, تٷسٸنەتٸن سيياقتىمىن» دەدٸم. اعام سٶزگە كەلگەن جوق. بٸر قويدى الىپ كەپ, اتىپ ۇردى دا «بٸسسمٸللە» دەپ باۋىزداپ جٸبەردٸ. ەت اسىلىپ, قۇران وقىلعان سوڭ «ال, زٸكٸرييا, ساعان اق جول! سەن وسى ەسكٸ دەرەكتەردٸ سٶيلەتۋمەن شۇعىلدان» دەپ باتا قىلدى. سودان باستاپ مەن ناسابناما دەپ اتالاتىن ەسكٸ شەجٸرەنٸ وقىپ, اۋدارىپ, زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا سالۋمەن «اۋىردىم». سول شەجٸرەلەر تۋعان جەردٸڭ تاريحىنا كٶزٸمدٸ شىراداي اشتى.
- سوندا كٶزٸڭٸز نە نەرسەگە اشىلدى.? نە كٶپ, شەجٸرە كٶپ? بٸراق ول ادامدى جالىقتىرىپ جٸبەرەتٸن جٷزدەگەن بەلكٸم مىڭداعان ادام ەسٸمدەرٸ ەمەس پە?
- اي, بالام-اي, بالام-اي, مۇنشاما بٸلٸمسٸز بولارمىسىڭ? كٸم ايتتى ناسابنامادا ادامنىڭ اتىنان باسقا تٷك جوق دەپ?
- ەندٸ شەجٸرەدە نە بولۋشى ەدٸ باسقا?
- قىزىقتىڭ بەرٸ سوندا جاتىر.
- ناقتى?
- وقىپ وتىرساڭ ناعىز تاريحي تٸزبەكتٸڭ جۋان ورتاسىنا ەنەسٸڭ. يسلام دٸنٸنٸڭ تٷركٸستان توپىراعىنا قالاي كەلگەنٸ, تٷركٸ تايپالارىنىڭ تۇڭعىش رەت تٷركٸلٸك تانىمىنا سەيكەس مۇسىلماندىق مەملەكەتتٸ قالاي قۇرعانى تۋرالى تاراتىپ جازادى. مۇنداي دەرەكتٸ جەر بەتٸنەن تاپپايسىڭ. ەسٸرەسە تازا تٷركٸلەر قۇرعان قاراحانيدتەر دەۋٸرٸنە قاتىستى ەڭ ماڭىزدى دەرەكتەر وسىندا ساقتالعان. ادام اتادان بەرٸ كەلە جاتقان رۋحاني مايداننىڭ قاق ورتاسىنا كٸرٸپ كەتكەندەي قانىڭ قىزىپ, ارقاڭ قوزىپ, ەرۋاقتانىپ كەتەسٸڭ. مىسالى بىلاي دەپ باستالادى. بٸزدٸڭ پەلەن دەگەن حانىمىز وتىرار قالاسىندا تۋىن تٸكتٸ. ونىڭ پٸرٸ ياسساۋي ەدٸ. ول ياسساۋيدەن اقىل كەڭەس سۇراپ, باتاسىن الماي جورىققا شىقپايتىن. كەيٸن قايتىس بولعان سوڭ وتىرار قالاسىنىڭ شىعىس جاعىنا جەرلەندٸ. نەمەسە بٸزدٸڭ حاننىڭ دا دۇشپاندارى تەرٸس جولدى ناسيحاتتاپ, اينالاسىنا ور قازدى. باسشىمىز ساسقان جوق. قورقىپ شەگٸنگەن جوق. بٸر تەڭٸرٸگە سيىندى دا قان مايدانعا اتتاندى. ونىڭ تٷگەن-تٷگەن دەگەن سەنٸمدٸ قولداۋشىلارى بار ەدٸ. ولار دا ايانىپ قالمادى. مۇسىلمان دٸنٸن قورلاعان تارسالاردى اياعان جوق. ٸلٸمدٸ قورعاۋ ٷشٸن قاشقان جاۋدىڭ ٸزٸنەن قۋىپ باردى. تەڭٸرٸسٸ جار بوپ ول جەڭٸسكە جەتتٸ دەپ سول كەزدەگٸ وقيعانى بايانداپ كەتە بەرەدٸ.
- وۋ, بۇدان نە ۇقتىڭىز? بۇل كەدٸمگٸ سوعىس ەمەس پە?
- كەدٸمگٸ سوعىس ەمەس. ٸلٸم ٷشٸن بولعان ناعىز رۋحاني مايدان. ناسابنامانى وقىپ وتىرىپ, ەرتەدەگٸ سوعىستاردىڭ بارلىق سەبەبٸ ەكونوميكا ەمەس ەكەنٸن ۇقتىم.
- ول كەزدەگٸ كٶشپەندٸ ەل ٷشٸن شۇرايلى جايىلىم مەن مىڭعىرعان مالدان باسقا نە كەرەك?
- سەن ٶزٸڭ ناعىز كوممۋنيست بوپسىڭ دا, قاپسىڭ عوي. باياعىدا كارل ماركس «اتاڭ» سولاي دەگەن ەدٸ. «ادامدار باي مەن كەدەيگە بٶلٸنەدٸ. ٷستەم تاپ ٶكٸلدەرٸ ەڭبەكشٸ تاپتى قانايدى. ەڭبەكشٸ تاپ تەڭدٸككە جەتۋ ٷشٸن رەۆوليۋتسييا جاسايدى. سول كەزدە سوعىس باستالادى» دەدٸ.
- ال? ول دا دۇرىس قوي. قازٸر دە قازاق قوعامى باي مەن كەدەيگە بٶلٸنٸپ, ەلسٸز تاراپ مىقتىمەن تٸرەسە الماي زورعا تۇرعان جوق پا?
- نە ال? نەسٸ دۇرىس? سوعىستىڭ بەرٸ تاماق ٷشٸن بولادى دەپ كٸم ايتتى? «تەڭٸر ٷشٸن تالاس» تەوريياسى قايدا كەتتٸ? «ٶركەنيەتتەر قاقتىعىسى» قايدا قالدى? بالام, بەرٸ قارا. ٶزٸڭ لوگوتەراپييا بويىنشا فرانكل ادامدى ٷشكە بٶلەدٸ دەيسٸڭ. ياعني ادام ٷش ٶلشەمنەن قۇرالادى. بيولوگييالىق دەنەسٸ. پسيحوفيزيكالىق قاباتى جەنە رۋحاني ٶزەگٸ. وسى ٷش دەنەسٸنٸڭ بٸر مۇقتاجدىعى ٶتەلمەسە ادام نەۆروز بولادى. مازاسى قاشىپ, ٶزٸنە ٶزٸ سيماي تىقىرشيدى. سوندا نە, سەنٸڭشە ادامدار 21 عاسىردا عانا رۋحاني ٶلشەمگە ٶتتٸ دە, ورتا عاسىردا مال باعىپ, ەت جەپ, ماقسات-مۇراتسىز لاعىپ جٷردٸ مە? ورتا عاسىر قازاعى «ٶمٸرگە نە ٷشٸن كەلدٸم? تەڭٸرٸ الدىمدا نە پارىزىم بار? اماناتىم قايسى?» دەپ ويلانبادى دەيسٸڭ بە? وندا ادام اتادان بەرٸ كەلە جاتقان حاقتىڭ ٸلٸمٸن قايدا قوياسىڭ? ي ۆووبششە, سەن ايتىپ جٷرگەن زٸكٸرلەر ورتا عاسىردىڭ جەمٸسٸ ەمەس پە? ەۋليە-ەنبيەدەن قالعان رۋحاني ميراس قوي بۇل قۇندىلىقتار. ورتا عاسىر ادامى مەدەني مايدانعا شىققان جوق, ول كەزدە تاماق ٷشٸن عانا تالاس بولدى دەسەك پايعامبار نە ٷشٸن سوعىسىپ جٷر? پايعامبار تاماق ٷشٸن تارتىستى ما سوندا?
- ەرينە ولاي دەپ ايتا المايمىن. سٶز جوق, كٶنەدەن كەلە جاتقان رۋحاني ميراستى تۇتىنا بەرەمٸز. دەگەنمەن مۇنداي لوگيكامەن تاريح جاساۋ قانشالىقتى قيسىندى?
- ەبدەن قيسىندى. ناسابنامانى وقىعاندا ناعىز مەدەني مايداننىڭ كٶكەسٸن كٶرەسٸڭ. كٶنە تٷركٸدەن كەلە جاتقان دالا زاڭدارىن فاناتتار جالعان دٸنمەن قيراتا باستاعاندا ياسساۋي شايحىلارى ولارعا قارسى ٶرە تٷرەگەلدٸ. ولار سول ەسكٸ دەستٷر مەن عۇرىپ ٷشٸن جان الىسىپ, جان بەرٸستٸ.
- ناقتى نە دەلەل مەن مىسال ايتا الاسىز?
- تەرەڭگە كەتپەي-اق بەرٸمٸز بٸلەتٸن جەتٸ اتا تەرتٸبٸن الايىق. قازاقتار ەجەلدەن اراعا جەتٸ اتا سالماي جاقىننان قىز المايدى. مىسالى, سەن قازٸر 4-5 اتادان قوسىلاتىن تۋىسىڭمەن قۇدا بولا الاسىڭ با?
- جوق, ەرينە.
- كٶردٸڭ بە, مٷمكٸن ەمەس. ال, نەگە قۇدا بولماسقا? زاڭمەن تىيىم سالىنباعان. تۋىسىنا ٷيلەندٸ دەپ ٷكٸمەت سوتتامايدى عوي? ەڭ باستىسى جاستار بٸر-بٸرٸن سٷيسە بولدى دەپ ىرقىنا جٸبەرٸپ قويىپ, وتىرا بەرمەيمٸز بە?
- ولاي ويلاۋدىڭ ٶزٸ ميعا سيماس ەدٸ.
- دۇرىس. ميعا سيمايدى. بۇل يدەيا XXI عاسىردا ميىڭا سيماي تۇر. ال ورتا عاسىردا شە? ول كەزدە تۋىسىنا ٷيلەنگەن ادامدى الاش جۇرتى اتتىڭ قۇيرىعىنا بايلاپ ٶلتٸرەدٸ.
- ونى بەرٸ بٸلەدٸ عوي. ونىڭ نەسٸ جاڭالىق?
- سەن بالا اسىقپا. مەنٸ تىڭدا. قازٸرگٸ ٶزبەك جۇرتى قابىل كٶرگەن ناقىشباندييا تاريقاتى وسى سالتقا تىيىم سالماعان. سارتتار ەزٸرگە دەيٸن تۋىسىنا ٷيلەنە بەرەدٸ. ورتا عاسىردا اراب-پارسى دەستٷرٸنە باس ۇرعان بٸرەۋ «جەتٸ اتا دەگەن دالباسا. شاريعاتتا بولا بەرەدٸ. بۇل نادان قازاقتىڭ وتتاعان ەڭگٸمەسٸ. ەزٸرەتٸ ەلي دە قارىنداسى فاتيماعا ٷيلەنگەن. پايعامبار تىيىم سالماعان نەرسەگە قازاق قايدان تىيىم سالۋشى ەدٸ? ٷيلەنە بەرٸڭدەر» دەپ پەتۋا بەرگەن. وسى بٸر رەت بولعان ينتسيدەنت سالتتارىنا ەنٸپ كەتتٸ. سونىڭ كەسٸرٸنەن اقىل-ەسٸ كەم بالالار كٶپ تۋىلaدى. بۇل اۋرۋ ولارعا مىنا سوعدى-تەجٸك مەدەنيەتٸنەن جۇقتى. ەيتپەسە اقىلدى ادام ەلي مەن فاتيمانىڭ نەكەسٸن بۇلجىمايتىن ٷلگٸ ەتٸپ الا ما? سەبەبٸ ول كەزدە پايعامبار دۇشپاندارىنا قىزىن ۇزاتا المايتىنى انىق نەرسە. سوندىقتان اللا تاراپىنان دا وعان قارسىلىق بولمادى دەپ تٷسٸنەمٸن. بٸراق بۇل نەكە يسلامنىڭ قاتىپ قالعان دوكتريناسى ەمەس قوي. ول ٷلگٸنٸ باسقا حالىققا يسلامنىڭ بۇلجىماس ەرەجەسٸ رەتٸندە جاپسىرۋ دۇشپاندىق بولار ەدٸ!
- نە دەلەل?
- دەلەل - بٸزدەگٸ ٶزبەكتەر! ولاردىڭ بەرٸ كەدٸمگٸ قازاقتىڭ رۋ-تايپالارى. مىسالى تٷركٸستانداعى ٶزبەكتەر «9 اتامنان بەرٸ وسىندا تۇرامىن. مىنا قازاقتار قىردان كٶشٸپ كەلٸپ, مازامىزدى الدى» دەپ ناليدى. ال قازاقتار بولسا «7 بابامنان بەرٸ تٷركٸستاندا تۇرامىز. اتا-بابامنىڭ بٷكٸل مولاسى وسىندا. مىنا ٶزبەكتەر قايدان عانا كەلٸپ العان?» دەپ رەنجيدٸ. ال شىندىعىندا ەشكٸم ەشقايدان كٶشٸپ كەلمەگەن. قازاق تا, ٶزبەك تە اتا قونىسىندا وتىر. تەك 3-4 عاسىر بۇرىن بابالارى ەكٸ تٷرلٸ دٸني تانىمعا بوي ۇردى. سودان باستاپ ياسساۋي شايحىلارىنىڭ ەتەگٸنەن ۇستاعاندار قازٸرگٸ قازاققا اينالدى. ناقىشباندييانىڭ سارتتارىنا قول بەرگەندەر ٶزبەكتەندٸ.
- وعان نە دەلەل?
- دەلەل جەتەدٸ. مەن ٶزبەك قوجالارىنىڭ شەجٸرەسٸن وقيمىن. توعىزىنشى ياكي ونىنشى اتاسىنا بارعاندا سول ماڭداعى بٸر اتاقتى اتاعا بارىپ تٸرەلەدٸ. سوسىن قازاق قوجاسىنىڭ شەجٸرەسٸن الىپ وقيمىن. ول دا تۋرا سولاي. 8-شٸ ياكي 9-شى اتاسىنا بارعاندا ولار دا تۋرا سول اتاعا بارىپ توقتايدى. ەكەۋٸنٸڭ شەجٸرەسٸ بٸردەي. اتالارى ورتاق. سەبەبٸ بٸرنەشە شەجٸرەنٸ الىپ سالىستىرىپ قاراساڭ بٸردەي شىعادى.
- سوسىن, ولاردىڭ سارتتانعان تۇسىن قالاي اجىراتاسىز?
- رۋحاني پٸرلەرٸن تەكسەرەم. پٸرٸ تەجٸك بولسا قازاقتار سارتتانىپ, اقىرى ٶزبەككە اينالادى. پٸرٸ ياسساۋي شايحى بولسا قازاقتانا تٷسەدٸ. مىسالى مىنا تٷركٸستاننىڭ شەتٸندە بٸر ٶزبەك اۋىلى بار. شەجٸرەسٸن مۇقييات وقىپ شىقتىم. بەرٸنٸڭ تٷپ اتاسى تەۋكە حاننىڭ باس ۋەزٸرٸ بارحى اتاعا تٸرەلەدٸ. ولاردىڭ جارتىسى قازٸرگٸ قوستاناي وبلىسىندا التاي ارعىندارىن قۇراپ وتىر. ولار «بٸز تازا قازاقپىز. ارعىن بولساڭ التاي بول» دەپ ماقتانادى. مىنا جاقتى سولاردىڭ اتالاس تۋىستارى «قازاققا ەش قاتىسىم جوق. تازا ٶزبەكپٸن» دەيدٸ. قاي بٸر جىلى وسى التاي ارعىندارى تٷركٸستاندا اتالارىنا ارناپ ٷش رەت اس بەردٸ. ەكٸ رەت ارقادان كەلگەن قازاقتار, بٸر رەت تٷركٸستاندىق ٶزبەكتەر اس بەردٸ. اقىرىندا شەجٸرەنٸ تارقاتىپ قىزىق بولدى. ٶزبەكتەر جاعى شەجٸرەنٸ كٶرگەن سوڭ «قوي, قازاق بولايىق. جەتٸ اتامىزدى تٷگەندەيٸك. پاسپورت اۋىستىرامىز» دەپ قىبىرلاپ جٷرگەن.
- اۋىستى ما ەندٸ?
- جوق. مەنٸڭشە اۋىسقان جوق. قاپتاعان قۇجاتتان ميلارى اشىپ كەتتٸ. سوسىن شارشاپ قويا سالدى. تاعى بٸر دەلەل. تٷركٸستان, سايرامداعى ٶزبەكتەر ول بەر جاعى. ولاردى كەي قازاق «ٶزبەكستان جاقتان كٶشٸپ كەلدٸ» دەپ ويلاۋى مٷمكٸن. وندا مىنا سوزاق جاقتا, قاراتاۋدىڭ ارعى بەتٸندە بٸر ٶزبەك اۋىلى بار. ٷكٸمەت ولارعا ٶزبەك مەكتەبٸن اشىپ بەرگەن. ولار سوزاقتا نە ٸستەپ جٷر? ٶزبەكستاننان بٸر اۋىل قاراتاۋعا كٶشٸپ باردى دەگەنگە كٸم سەنەدٸ? وتىرىقشى ٶزبەككە ول جاق تٷك تە ىڭعايلى ەمەس. ولار قوڭىراتتىڭ بٸر تايپاسى. بٸر زاماندا بٸر باباسى تەجٸكتٸڭ بٸر پٸرٸنە قول بەرگەن. سونىڭ اقىرى مىناۋ بولدى. ايتپاقشى, شەنجارحان, ساعان سۇراق قويسام.
- سۇراڭىز.
- وسى سەنٸڭ ورىس مەكتەبٸندە وقىپ, ورىسشا وقىعان تۋىستارىڭ بار ما?
- بار. ٷشٸنشٸ اعامنىڭ ٷيٸندەگٸ جەڭگەم رەسeيدە وقىعان. ٷش بالاسىن دا ورىسشا وقىتتى. ٶزارا ورىسشا سٶيلەسەدٸ.
- سول اعاڭنىڭ بالالارى اۋىلدا ٶلٸم-جٸتٸم توي-تومالاقتا سالت-دەستٷرگە ارالاسا ما ەلدە ات-تونىن الا قاشا ما?
- جوق, الا قاشپايدى. تٷگەل قاتىسادى. ەكەمٸز قايتقاندا بارلىق دٸني ريتۋالعا باستان-اياق بەلسەندٸ قاتىستى. ولارعا ٶكپەم جوق.
- مٸنە, كٶردٸڭ بە بالا, تٸل دەگەن دٸن تانىمداي سونشالىقتى قاۋٸپتٸ ەمەس. دٸني تانىم ورتاق بولسا ەكٸ تٸلدە سٶيلەپ جٷرٸپ ورتاق دەستٷردٸ اتقارىپ, قارا شاڭىراقتا جينالا بەرەسٸڭ. ەتنوس سولاي قالىپتاسادى. كەرٸسٸنشە دٸني تانىم ٶزگەرگەندە اعايىندى ادامدار بٸر داستارقاننىڭ باسىندا اس ٸشپەيدٸ. بٸرٸن بٸرٸ كەپٸرگە تەڭەپ, تٶبەلەسٸپ تەبٸسەدٸ. ەتنوس وسىلاي ىدىرايدى.
- مىناۋ راسىمەن دە قىزىق ەڭگٸمە ەكەن. تارقاتا تٷسسەڭٸز.
- ەندٸ مىنا قىزىققا قارا. سالافيزمدٸ قابىلداعان قازاق جىلداپ ەمەس, بٸر-اق كٷندە, كەرەك دەسەڭ, بٸر-اق ساعاتتا ٶزگەرەدٸ. ول سول كٷنٸ قازاق بوپ تۋعانىنا قارعىس ايتىپ شىعا كەلەدٸ. بٷكٸل قازاقى سالت پەن سانادان باس تارتادى. اعايىن-تۋىسىمەن ارالاس-قۇرالاستى سول كٷنٸ ٷزەدٸ. ٶزٸنەن باسقانى كەپٸر سانايدى. «پەيٸشتە بەرٸ اراب تٸلٸندە سٶيلەيدٸ ەكەن. نەگە اراب بولىپ تۋمادىم» دەپ قورلانادى. كيٸم ٷلگٸسٸن اۋىستىرادى. ۇلدارى بالاعىن كەسەدٸ. قىزدارى بٷركەنەدٸ. وسىدان سوڭ كٶز جانارى جارتى جىلدا ٶزگەرٸپ, اقيلانىپ, نۇرى اينىپ, جٷزٸنەن مەيٸرٸم ەمەس ىزعار شاشىپ تۇرادى. ساقالدى دا باسقاشا قويادى. اتا-اناسى قويعان قازاقشا اتتارىن ٶشٸرٸپ, جاڭا ەسٸمدەرمەن قايتادان پاسپورت الۋعا تىرىسادى. بالا-شاعاسىنا ساحابالار مەن حاليفتەردٸڭ ەسٸمدەرٸن بەرەدٸ. مىناداي فاكتٸگە نازار اۋدار. ٶزٸڭ اعا تۇتىپ جٷرگەن انا قانات تاسىبەكوۆ اعاڭا قارا. سول قازاق ەلۋ جاسىندا انا تٸلٸن مەڭگەردٸ. ورىسشا تٸلٸنٸڭ شىققانى ونىڭ قازاقى باستاۋىنا ورالۋىنا اناۋ ايتقانداي قيىندىق تۋعىزبادى. بٸرٸنشٸ كٸتابىن قاراشى, قازاقتىڭ بارلىق سالتى مەن دەستٷرٸن شاعىپ تۇرىپ ورىس تٸلدٸ ورتاعا تانىستىرىپ بەرگەن. سوندىقتان مەن دٸني تانىمدى رەتتەۋدٸ بٸرٸنشٸ كەزەكتە تۇرعان پروبلەما دەپ سانايمىن. تٸل ەكٸنشٸ مەسەلە.
- دا, مىناۋ قىزىق بولدى عوي.
- سولاي, بالا. ححٸ عاسىردا دٸني تانىمىن اۋىستىرعان قازاعىڭ بٸر كٷندە اراب بوپ كەتەدٸ. ٶزٸڭ سالىستىرىپ قارا. ورتا عاسىردا رۋحاني دٷنيەسٸن پارسىنىڭ پٸرٸنە ۇستاتقان قازاعىڭ ٷش عاسىردا سارت بولماعاندا نەسٸ قالادى?
- جارايدى سولاي بولسىن دەلٸك. بولار ٸس بولدى. ەندٸ ولار ٶزبەك بوپ جٷرە بەرسە بولماي ما? تولەرانتتىق دەگەن سيياقتى?
- ٶزبەك بولا ما, قازاق بولا ما ەرينە ونى ٶزٸ تاڭدايدى. بٸراق بٸر مەسەلە بار. قازاقستاندا «ٶزبەك پەن قازاقتىڭ تەكە-تٸرەسٸ» دەگەن رۋحاني اۋرۋ بار. قازاق ورىسپەن قۇدا بولسا اسا قاتتى ٶكٸنبەيدٸ. بٸراق ٶزبەككە قىز بەرسە نامىستانىپ ٶلە جازدايدى. نەگە? بىلاي قاراساڭ ٶزبەك بٸزگە ەڭ جاقىن حالىق. كٷنٸ كەشە بٶلٸنگەن. سەبەبٸ قازاقتىڭ تاريحي جادىندا مىڭ جىلدان بەرٸ كەلە جاتقان يران مەن تۇراننىڭ مەدەني مايدانى ساقتالىپ قالعان. مەدەني مايداندا تەجٸكتەر ٶزبەكتٸ جەڭدٸ. مىنا قىزىققا قارا. قازاقستاننىڭ ٶزبەكتەرٸ ٶزبەكستانداعى قازٸرگٸ ٶزبەك تٸلٸن بۇرىنعىداي ەركٸن تٷسٸنە المايدى. سەبەبٸ سوڭعى 25 جىلدا سارتتار پارسى تٸلٸنەن مىڭداعان سٶزدٸ اينالىمعا سالدى. ولار بٸزدەن الىستاپ بارادى. تٷركٸلٸك تانىمداعى تازا ٶزبەكتەر شاراسىز حەلدە. ولاردا بيلٸك جوق. تەشكەنگە بارساڭ «مىنانى بٸزدە ٶزبەكشە بٷي دەپ ايتادى» دەيدٸ. تٷبٸن تەكسەرسەڭ پارسىنىڭ سٶزٸ. ولارعا «قۇداي ٷشٸن ٶزبەكشە دەمەشٸ. تەجٸك تٸلٸندە دە. ٶزبەك تٸلٸ دەپ قازاق تٸلٸن ايتادى» دەپ تٷزەتەم. بۇرىندارى «داريي تٸلٸندە سٶيلەيتٸن ٷش مەملەكەت بار. ولار: يران, اۋعانستان, تەجٸكستان» دەيتٸن. ەندٸ بٸر 25 جىلدا ولاردىڭ قاتارىنا تٶرتٸنشٸ بولىپ ٶزبەكستان قوسىلادى. ەگەر قازاق بيلٸگٸ وسى تاريحي تٸزبەكتٸ تٸرٸلتٸپ, ياسساۋي شايحىلارىنىڭ مەدەني ايقاسىن ساۋاتتى تٷردە قولعا الىپ, تاريحي تٸزبەكتٸ تٸرٸلتكەندە قازاقستانداعى ٶزبەكتەردٸ تولىق بولماسا دا جارتىلاي قازاقتاندىرىپ قويۋعا بولۋشى ەدٸ. تٷپ اتاسىن دۇرىس تانىسا ولار قازاق بولۋعا قارسى ەمەس. بۇل - ەلدەگٸ ٶزبەك-قازاق تەكە-تٸرەسٸن بەيبٸت جولمەن شەشۋگە بولادى دەگەن سٶز. كەرٸسٸنشە بۇل ەرەگٸس باسىلماي تۇر. بۇنىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارمايدى.
- سٸز سوندا وسى پروتسەسc بۇرىن دا بولدى دەيسٸز عوي?
- كٷمەن جوق! ۇلى دالادا 100 رەت سوعىس بولسا, سونىڭ كەم دەگەندە 30 % رۋحانييات ٷشٸن بولعان. قازٸر بۇل مايدان ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە كٶشتٸ. دٸني تانىمىنا قاراي قازاقتار بٸرٸن بٸرٸ شايناپ وتىرادى. بٸر توپتىڭ سانى باسىم تٷسٸپ, ساياسي كٷشكە اينالعاندا ەكٸنشٸ توپتى قۋدالاۋ بەلەڭ الادى. ەندٸ وسى دٸني تانىمىنا وراي ادامدى ايامايتىن قۋعىن-سٷرگٸندٸ ورتا عاسىرعا اپار. ول كەزدە قازٸرگٸدەي كونستيتۋتسييا اتىمەن جوق. ەكٸ تاراپ كەدٸمگٸ مايدانعا كٸرەدٸ. تاريحقا قارا. شىڭعىسحان وتىراردى شاپقاندا ياسساۋي شايقىلارى تٷگەل شىڭعىسحان جاعىندا بولدى. ماعان ول تٷسٸنٸكتٸ. پارسىلاردىڭ ەزگٸسٸنە تٷسٸپ قالعان تٷركٸلٸك پٸرلەر تٷركٸ تەكتەس شىڭعىسحاننان پانا تاپتى. سول كەزدە وتىراردىڭ ەكٸمٸ بولعان قايىرحان - حورەزم شاحتىڭ تۋعان قاينىسى. «حورەزم شاح» دەگەن تيتۋلىنا قاراپ-اق ونىڭ پارسى ەكەنٸن بٸلە بەر. نەگە ونىڭ پاتشالىق تيتۋلى شىڭعىسحاندٸكٸ سيياقتى «حان» دەپ اتالمايدى? وتىراردىڭ حانى بٸلگەنٸ ٷرگەنٸشتٸڭ سۇلتانى تۇتقىنعا الىپ, ايدالاداعى يراننىڭ نيسا قالاسىنا اپارىپ باسىن شاپتى. بٸلگە دەگەن اتىنىڭ ٶزٸ-اق ونىڭ تٷركٸ تەكتٸ ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. وسى وقيعانىڭ ارعى جاعىن لوگيكامەن ۇعا بەر. بيلٸك اۋىسقان سوڭ مەشٸت پەن مەدرەسە سيياقتى قوعامدىق ينستيتۋتتار پارسىلاردىڭ قولىنا ٶتتٸ. قايىرحان وتىرارداعى ياسساۋي شايقىلارىن قۋدالاپ, قالادان بەزدٸرٸپ جٸبەرەدٸ. ونداي پروتسەسس ورتا عاسىردا ەمەس, قازٸر دە جٷرٸپ جاتىر. قازاقستاندا ٷكٸمەتكە تەۋەلدٸ رەسمي دٸني ورتالىققا باسقا تانىمداعى يمام, مولدالار قازٸر دە جولاي المايدى. مىسالى قانشا جەردەن عالىم بولسا دا قايرات جولدىبايدى ىعىستىرىپ شىعارعانى سيياقتى. ول كەزدە دە وتىراردا احۋال سوعان ۇقساس بولدى. وسىلايشا ەبدەن ەسٸرگەن پارسىلار وتىراردا شىڭعىسحاننىڭ ساۋدا كەرۋەنٸن توناپ, ەلشٸلەرٸن قورلاپ جٸبەردٸ. بۇدان سوڭ شىڭعىسحان پارسىلاردى اياعان جوق. قۋالاپ جٷرٸپ ٶلتٸردٸ. ياسساۋي شايقىلارى ارادا ەلشٸ بولىپ, باسقا قالالاردىڭ قيراماۋىنا ىقپال ەتتٸ. سودان كەيٸن التىن وردا دەۋٸرٸندە ياسساۋي مەدەنيەتٸ كٷش الىپ دەۋٸرلەدٸ. سەبەبٸ ٶزبەك حان ياسساۋي جولىن دۇرىس كٶردٸ. ٶزبەك حاننىڭ ياسساۋي جولىنا بەت بۇرۋىنا ەڭ ٸرٸ ىقپال ەتكەن تۇلعا - بابا تٷكتٸ شاشتى ەزيز بولاتىن. اقش-تىڭ دٸنتانۋشى عالىمى دەۆين ديۆۋيس بابا تٷكتٸ شاشتى ەزيزدٸڭ دٸني ىقپالى جايلى تۇتاس بٸر مونوگرافييا جازىپ شىققان. (زٸكەڭ بۇل جەردە 1994 جىلى پەنسيلۆانييا ۋنۆيەرستيتەتٸنەن «Islamization and Native religion in the Golden Horde. Baba Tuklas and conversion to Islam in Historical and Epic Tradition» دەگەن اتپەن باسىلىپ شىققان دەۆيدتٸڭ ەڭبەگٸن ايتىپ وتىر) ٶزبەك حان ونىڭ ٸلٸمٸن مەملەكەتتٸك يدەولوگييا دەرەجەسٸنە كٶتەردٸ. سوندىقتان مەن بەرگٸ تاريحتاعى كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتانداردىڭ ەبٸلقايىر حاننىڭ ۇلىسىنان دٸني تانىمنىڭ سەبەبٸنەن بٶلٸندٸ دەگەن كونتسەپتسييامنان باس تارتپايمىن. ەبٸلقايىر ناقىشباندييا تاريحاتىنىڭ سارتتارىنا قول بەردٸ. كەرەي مەن جەنٸبەك دالا زاڭىنا قايتامىز دەدٸ دە ياسساۋي شايقىلارىمەن بٶلٸنٸپ شىقتى. بٶلٸنگەندەر «قازاق» دەپ اتالاتىن جاڭا اتتى يەلەندٸ. سول اتپەن تاريحتا كەلە جاتىر.
- ەبٸلقايىر نەگە ٶيتتٸ? نەگە ٶزٸنە جاقىن ياسساۋي شايقىلارىنا قول بەرە سالمادى?
- سەبەبٸ ياسساۋي جولى بويىنشا حانعا ابسوليۋتتٸ بيلٸك بەرٸلمەيدٸ. حاندى ياسساۋييا شايقىلارى سايلايدى. سايلاعاندار بيلٸكتٸ تەجەپ, قازٸرگٸ پارلامەنت سيياقتى حاندى باقىلاپ وتىرادى. «دالا دەموكراتيياسى» دەگەن فەنومەن سودان شىققان. ال, ناقىشباندييا پٸرلەرٸ, ياعني سارتتار حانعا شەكسٸز بيلٸك بەرەدٸ. سوندىقتان بيلٸكقۇمار ادامعا ٶز جۇرتىنىڭ مٷددەسٸ سوقىر تيىنعا دا كەرەك ەمەس. وعان بيلٸگٸن ساقتاپ قالۋعا سەپتەسەتٸن توپ بولسا جەتٸپ جاتىر. مۇنافىقتاردى سارايعا جيناپ الىپ, بيلٸگٸن نىعايتا بەرەدٸ. حان ورداسىنان پانا تاپقان دٸنشٸلدەر ىلعي «پاتشا اللانىڭ جەردەگٸ كٶلەڭكەسٸ», «پاتشاعا قارسى كەلگەنٸڭ - اللاعا قارسى كەلگەنٸڭ» دەگەن سيياقتى يدەولوگييانى ەلگە تاراتادى. وسىلايشا بيلٸك بٸر عانا ادامنىڭ قولىنا كٶشكەندە ونىڭ ارتى نەگە اپارىپ سوعارىن مەن ايتپاي-اق ٶزٸڭ دە بٸلٸپ وتىرعان شىعارسىڭ?
- يە, بٸلٸپ تە, كٶرٸپ تە وتىرمىز.
- بٸلسەڭ, كٶرسەڭ سول ەندەشە. سوعىستىڭ بەرٸ مال ٷشٸن بولمايدى. رۋحانييات ٷشٸن دە بولادى. ونىڭ مىسالىن پايعامبارمەن ۇقتىردىم. بارلىق شايقاس تەك مال ٷشٸن بولدى دەسەڭ پايعامبارعا تٸلٸڭ تيەدٸ. مۇحامبەت پايعامبار ۋاحي العانعا دەيٸن ەكونوميكالىق جاعىنان جاقسى تۇرمىس كەشتٸ. حاديشا ەكەۋٸ ساۋدانى سەتٸمەن دٶڭگەلەتتٸ. مەككەنٸڭ قالتالى ازاماتتارىنىڭ بٸرٸ ەدٸ. كەرٸسٸنشە قالاي ول ۋاحي الىپ, يسلامدى ۋاعىزداپ باستادى, سولاي تاقىر كەدەيگە اينالدى. ادال جارى حاديشا ەكٸ جىلعا سوزىلعان قىسىم كەزٸندە اقىرى اشتان ٶلدٸ. سوندا نە, پايعامبار شىلقىپ وتىرعان جەرٸنەن, كەدەي اتانىپ, اشتان ٶلۋ ٷشٸن مايدانعا كٸردٸ مە?
- سوندا التىن وردا حاندارى شەكسٸز بيلٸككە جەتۋ ٷشٸن باتىرلاردى ەمەس, دٸنشٸلدەردٸ كٶبٸرەك قولداندى ما?
- بالا, بەرٸ قارا. ساۋىت كيٸپ, كارۋ اسىنعان باتىرلار قان مايداندا عانا كەرەك. ال دٸني ۋاعىزشىلار كەز كەلگەن ۋاقىتتا قاجەت. ورتا عاسىردى قويا تۇر. قازٸرگٸ تاريحقا نازار سال. كٷنٸ كەشە قازاقستاندا جەر داۋى بولدى. «شەت ەلگە جەر ساتىلادى» دەگەندٸ ەستٸگەن حالىق كٶشەگە شەرۋلەتٸپ شىقتى. ٷكٸمەت ولاردى جاڭاٶزەندەگٸ سيياقتى ەسكەرمەن باسقان جوق. پاتشا سارايىنان پانا تاپقان دٸنشٸلدەر ەماندا ەلدٸ اداستىرۋعا دايىن تۇرادى. قازاقتىڭ بارلىق سالت پەن ساناسىن شيرككە بالاپ جٷرگەن «بۇلبۇلدار» اياق استىنان قازاق جۇرتىنىڭ قامىن جەپ شىعا كەلدٸ. ٷستەرٸنە قازاقتىڭ ويۋ-ٶرنەگٸ سالىنعان وقالى شاپاندى كيٸپ الىپ: «ۋا, حالقىم سابىر ساقتالىق. پاتشانىڭ ەمٸرٸنە قارسى كەلمەڭدەر. دٷرلٸگٸپ كٶشەگە شىققاننان پايدا جوق. ودان دا مەشٸتتەرگە بارىپ دۇعا ەتەلٸك. دۇعادان باسقا نەرسە كٶمەكتەسپەيدٸ» دەپ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە پوست جازىپ, تۆ ارنالاردان جارىسا سٶيلەپ جاتتى. بۇل وقيعا ححٸ عاسىردا بولىپ جاتىر. ەلدٸ اقىماق قىلۋدىڭ تٷرلٸ قۇيتىرقى امالدارىن بٸلەتٸن ساياسي تەحنولوگتار «جەر داۋىندا» كلاسسيكالىق ەدٸسكە جٷگٸندٸ. ۇلتىن ساتقان ەكٸجٷزدٸ دٸنشٸلدەردٸ بيلٸك قاجەتٸنە قولداندى. ولار دا ٶزدەرٸنٸڭ بيلٸككە ادال ەكەندەرٸن دەلەلدەۋگە بارىن سالىپ باقتى. مىنا تٷركييانىڭ قازٸرگٸ ديكتاتورى ەردوعان دا سولاي. بيلٸگٸن يمامدار ارقىلى ۇستاپ وتىر. يمامدار جۇما نامازىندا جاماعاتىنا قاراتىپ «ەردوعانعا داۋىس بەرٸڭدەر» دەسە, شارۋاسى بٸتٸپ جاتىر. اۋىل-ايماقتاعى ميلليونداعان نامازحاننىڭ داۋىسى ٸرٸ قالالارداعى كٶزٸ اشىق, بٸراق ەماندا سانى از ينتەللەگەنتسييانىڭ داۋىسىن باسىپ تاستايدى. سوندىقتان ديكتاتۋرا ورناعان ەلدە دٸني ليدەر بولىپ ٶمٸر سٷرۋ قاشان دا بولسىن راقات. ٷكٸمەتتٸڭ زاكازىن ورىنداساڭ - شىلقىپ ٶمٸر سٷرەسٸڭ. بٸراق ولاردىڭ اقيرەتتەگٸ حەلٸ نەشٸك بولارىن ايتا المايمىن...
- جارايدى, تاريحتاعى ناقشباندييا تاريحاتى پارسىدان كەلدٸ دە ورتا عاسىردا الاش جۇرتىنا مەدەني سوققى بەردٸ دەلٸك. بٸراق ەندٸ ەسكٸ داۋدى قوزدىرىپ نە كەرەگٸ بار? مىسالى قازٸر دە ناقىشباندييا جولىندا جٷرگەن سوپىلاردى بٸلەمٸن. بەرٸ دە قازاقتار. ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە بەلسەندٸ. بٸراق ولار تۋىستارىنا ٷيلەنٸپ, نەمەسە بيلٸك ٷشٸن كٷرەسٸپ جٷرگەن جوق قوي. ٶزدەرٸ اقيقات دەپ تاپقان دٸن ٷشٸن ايقاسىپ جاتىر. ەرۋاق كۋلتٸن قىزعىشتاي قوريدى. بۇنىڭ نەسٸ جامان?
- دۇرىس, ونى مەن دە بٸلەم. ولاردىڭ پٸرلەرٸمەن دە جولىعىپ, سٶيلەسٸپ تۇرام. بٸراق بٸر نەرسەگە كٶڭٸلٸم تولمايدى.
- نە نەرسەگە تولمايدى?
- بۇلاردا مەدەني توقىراۋ بار. قازاق مەدەنيەتٸن تۇتاس الىپ قارايتىن تەرەڭ تانىم جوق. تٷپ اتاسىن ياسساۋيدەن تاراتادى. بٸراق ياسساۋي شايقىلارى تۋدىرعان رۋحاني, مەدەني ٶنٸمدەردٸ تۇتاس تۇتىنبايدى. مىسالى تەرەڭ ٸلٸم-بٸلٸمدٸ ايتپاعاندا ەن, كٷي, جىر, تەرمە, داستان, پوەزييا, پروزا دەگەنگە ٶتە شورقاق. تەك قانا شاريعات پەن تاريحاتتىڭ اياسىندا تارتىسادى. بۇل - مەدەني مايداندا جەڭٸلدٸڭ دەگەن سٶز. ساۋاتتى كٶزٸ اشىق ادامدار ولارعا سىرتتان قاراپ «ورتا عاسىردا قالىپ كەتٸپتٸ» دەپ مىسقىلدايدى. نەگٸزٸ دٸننٸڭ دۇرىستىعى مەدەني ٶنٸممەن ٶلشەنەدٸ.
- ناقتىرىق, نەنٸ ايتاسىز?
- مىسالى بىلاي. مەن كٶنە قولجازبا وقيمىن. سول بويىنشا مەدەني شكالانى انىق كٶرەمٸن. ياسساۋي شايقىلارى بيلٸككە ىقپال ەتٸپ باستاعاندا كٶنە تٷركٸلٸك رۋح تٸرٸلٸپ شىعا كەلەدٸ. مەدەنيەتتٸڭ بارلىق سالاسىندا دامۋ بايقالادى. اۋىز ەدەبيەتٸ مازمۇنى جاعىنان بايىپ كەتەدٸ. ەڭ قىزىعى - ياسساۋي شايقىلارى حالىقتى اسسيميلياتسيياعا ۇشىراتپايدى. كەرٸسٸنشە باسقانىڭ ٶنٸمٸن ٶزٸنە سٸڭٸرٸپ, تٶل تانىمىنا بەيٸمدەۋمەن كٷشەيەدٸ. سول سەبەپتٸ دە مەدەني ەكسپانسييانى توقتاتۋعا ٷلەس قوسقان كەز كەلگەن تۇلعانى – ياسساۋي جولىن جالعاستىرۋشى دەپ تانيمىن. كەز كەلگەن دٸني جاماعاتقا بارىپ: «جينالىپ قۇلشىلىق قىلعاندارىڭا ون بەس جىل بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن حالىق تۇتىناتىن قانداي مەدەني ياكي رۋحاني ٶنٸم بەردٸڭدەر?» دەپ سۇراساڭ ساۋداسى بٸتٸپ جاتىر. بٸر دە بٸرەۋٸ جاۋاپ بەرە المايدى. دٸن دۇرىس بولسا: مەدەنيەتتٸڭ دامۋىنا ٷلەس قوسۋى كەرەك. ناعىز رۋحاني كٶسەمدەر شەتتەن قۇندىلىق يمپورتتاپ قانا قويمايدى. كەرەك دەسەڭ ەكسپورتتايدى. ال بٸزدٸڭ دٸني كٶسەمدەر يدەيانى تەك سىرتتان يمپورتتايدى. ٶزدەرٸ ٶندٸرمەيدٸ. ەكسپورتقا ەشتەڭە شىعارمايدى. بۇرىننان بار قۇندىلىقتى قولدانبايدى. كەرٸسٸنشە جويادى. قىسقاسى قازٸرگٸ اۋعانستان سيياقتى ەل بولعىسى كەلەدٸ.
- دٸنٸ دۇرىس بولسا مەدەني تانىمدى كٷشەيتەدٸ دەگەن ويدى تارقاتا كەتسەڭٸز.
- مىسالى, اباي مەن شەكەرٸمدٸ-اق ال. ماعان ولاردىڭ ياسساۋي تۋرالى دەرەك قالدىرعانى ماڭىزدى ەمەس. مەن ٷشٸن ولاردىڭ قازاق مەدەنيەتٸن بايىتقان ەرەكەتٸ ماڭىزدى. حەكٸم اباي شىعىستىڭ نەشە تٷرلٸ جاۋھارلارى مەن لەرمونتوۆتى اۋدارعاندا تۋرا بٸر قازاقتىڭ تٶل ٶنٸمٸ سيياقتى اۋدارعان. ال, شەكەرٸم قاجى قوجا حافيزدٸ اۋدارعاندا «شاراپ» دەگەن سٶزدٸ «قىمىز» دەپ ٶزگەرتكەن. بۇل قوس عۇلاما وسىنشاما ٸلٸم-بٸلٸمدە جٷيرٸك بولا تۇرا, كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸكتە قازاق سالتىمەن ٶمٸر كەشكەن. ال, ۇناماعان سالتى بولسا ونى راديكالدى جولمەن ەمەس, بٸلٸمنٸڭ قۋاتىمەن رەتتەۋگە تىرىسقان.
- ە, سول ەكەن عوي, 2002 جىلدارى سٸزدٸڭ بٸر ستۋدەنتٸڭٸز «زٸكٸرييا اعاي قىزىق ادام. مۋزارتتى ياسساۋي جولىن جالعاستىرۋشى دەپ ايتادى» دەپ كٷلٸپ جٷرەتٸن ەدٸ. سول وسى ەكەن عوي.
- سەندەرگە كٷلكٸلٸ شىعار. ماعان ولاي ەمەس. ەسٸڭدە بولسا 2001 جىلى قازاقستاننىڭ ەستراداسى ٶلٸمشٸ حەلگە جەتكەن. تىڭدايتىن ەسٸ دۇرىس بٸر ەنٸ قالماعان. قايدا بارساڭ دا سارتتىڭ ەنٸ سايراپ تۇرادى. الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىندا كٸلەڭ سارتتار كونتسەرت بەرەتٸن. پارۆيز نازاروۆ, يۋلدۋز ۋسمانوۆا دەگەن سيياقتى سارتتار قازاق جاستارىنىڭ كۋميرٸنە اينالعان. شىمكەنتتە تويعا بارساڭ قازاقتار تەك ٶزبەكشە ەن ايتىپ, ٶزبەكشە بيلەيتٸن. باسى «بەريگالدان» باستالىپ, سوڭى ياللانىڭ «باكا-باكا بايىمەن» اياقتالاتىن. مٸنە سول كەزدە ساحناعا مۋزارت شىقتى دا بەرٸن ەسترادا الاڭىنان ىعىستىردى. سودان باستاپ قازاق ەندەرٸن شىرقاۋ موداعا اينالدى. ونىڭ ارتى «ەن مەن ەنشٸ» دەگەن ٷلكەن جوباعا ۇلاستى. قازٸر پارۆيز دا, يۋلدۋز دا بٸزدٸڭ جاستارعا كۋمير ەمەس. ەستۋٸمشە قازٸر مۋزارتتىڭ دٸني تانىمى ٶزگەرگەن دەيدٸ. سوعان وراي ولاردىڭ دا مەدەني ىقپالى ەندٸگٸ كەزدە باسقاشا بولادى دەپ بولجايمىن.
- ەنشٸلەردٸڭ ىقپالى كەرٸسٸنشە بولادى دەگٸڭٸز كەپ وتىر عوي?
- سٶز جوق, سولاي! ارابتىق تانىمعا بوي ۇرعان ەنشٸلەر كٶنە تٷركٸلٸك رۋحتى كٶتەرەتٸن جىر ستيلٸندە ەن سالۋدان باس تارتادى. 1991 جىلدارى «روكسوناكي» ەسكٸ جىرلاردى جاڭا جانردا شىرقاپ, كٶنە دەستٷرگە جان بٸتٸرگەن. ول دەستٷر قايتادان ٶلٸپ بارادى. ەندٸ اراب-پارسى ستيلٸندە ۋاعىز-ٶلەڭ ايتۋ كٷشەيەدٸ. دۇشپان دا پىشاقتى قاي جەردەن قاداۋ كەرەگٸن جاقسى بٸلەدٸ. ەماندا ەڭ اۋىر سوققىنى مەدەني قاباتقا بەرەدٸ. مەدەنيەت توزعاندا ادامدار جۇرتىمەن, ۇلتىمەن ماقتانا المايدى. ٶزٸن قور سەزٸنەدٸ. كٶرمەيسٸڭ بە, دوسمامبەتتٸڭ جىرلارىن قوبىزبەن شىرقايتىن باياعى باتىرىمىز قازٸر نە كٷيگە تٷستٸ? ول 20 جىل بۇرىن جىر ايتقاندا تٷركٸ بالاسىنىڭ ارقاسى قوزاتىن. سول فەنومەن قايدا كەتتٸ قازٸر? 2000 جىلى سيدنەيدە چەمپيون بولعان بوكسشىلار «ەرۋاق!» دەپ اقىرعان ەدٸ. 2016 ريودا جەڭگەن بوكسەرلەر رينگتە سەجدە جاساپ, «مەن ەرۋاققا تابىنمايمىن!» دەپ مەلٸمدەدٸ. بار جوعى 16-اق جىلدا وسىنداي بولدى. ودان بٶلەك ايتىس اقىندارىنا قارا. ولار ەزٸلگەن حالىقتى رۋحتاندىرۋدىڭ ورنىنا دٸني ۋاعىز ايتىپ, ساحنادا ەلدٸ كونفورميزمگە شاقىرىپ وتىر. ايتىس دەمەكشٸ, يانۋشكەۆيچتٸڭ كٷندەلٸگٸن وقىپ قارا. سول جەردە 19-عاسىرداعى ەكٸ قازاقتىڭ ايتىسىن كٶزبەن كٶرٸپ, تەپتٸشتەپ تۇرىپ جازادى. قازاقتىڭ قوس اقىنى ەجەلگٸ ۆاۆيلونداعى پاتشالاردان باستاپ, مىسىرداعى پەرعاۋىنداردى ەسكە سالىپ, بٷكٸل پايعامبار قيسساسىنان بەرٸ قاراي تاراتىپ ناسيحات ايتتى دەيدٸ. قازٸرگٸ ايتىس اقىنى قيسسانىڭ نە ەكەنٸن بٸلە مە ەكەن?
- سوندا دٸني ەكسپانسييا ەلٸ توقتاعان جوق دەيسٸز عوي?
- جوق. توقتاعان ەمەس. توقتامايدى دا. وسىلاي ٷزدٸكسٸز جٷرٸپ تۇرادى. سسسر-دٸڭ كەزٸندە تەمٸر پەردە تارتىلىپ, شەكارالار جابىلعاندا بٸزگە ارابى-پارسى تاراپىنان مەدەنم ەكسپانسييا جوق سيياقتى كٶرٸنگەن. تەمٸر پەردە تٷرٸلٸپ, شەكارا اشىلعان سوڭ ەجەلگٸ مىلتىقسىز مايدان تەز ارادا ارناسىنا قايتا تٷستٸ. ونىڭ ايقىن دەلەلٸ مىناۋ. قازٸر ياسساۋي جولىنان باس تارتىپ, ارابتىق تانىمعا بوي ۇرعان جاس قازاقتار جاپپاي شەت ەلگە بارىپ بٸلٸم الىپ جاتىر. اقىلشى اعالارى اقش-قا, انگليياعا ارتىنان ٸزدەپ بارىپ, ولارعا ۋاعىز ايتىپ, ميلارىن تۇراقتى «تازالاپ» تۇرادى. ولاردىڭ ارابتىق تانىمعا ادال بولۋىن قاتاڭ قاداعالاپ وتىر. سوندىقتان باتىستا بٸلٸم الۋشى «يماندى» جاستار وتانعا ورالعان سوڭ دەموكراتييالىق قوعام قۇرادى دەپ دەمەلەنۋ – اقىماقتىق! مەنٸڭشە ولار كوممۋنيست قازاقتار سيياقتى ٶز ۇلتىنىڭ تاريحي جادى مەن رۋحاني تانىمىن جويۋعا شىنداپ كٸرٸسەدٸ. ولار ياسساۋي جولىنان باس تارتقان كٷنٸ-اق حالقىنىڭ مٷددەسٸن ساتىپ جٸبەرگەن. مەن نە ٷشٸن ياسساۋيدٸ جاقسى كٶرەم? نە ٷشٸن وعان ٶمٸرٸمدٸ ارنادىم, بٸلەسٸڭ بە?
- يە, نە ٷشٸن?
- سەبەبٸ, ياسساۋي كەزٸندە دە تۋرا وسىنداي ساتقىن ۋاعىزشىلار ەل ٸشٸندە قاپتاعان. جاستاردى اراب, پارسى نەسٸلٸنە تابىندىراتىن مۇنافىق سارتتار ٶرٸپ جٷردٸ. ەلدٸڭ بەرٸ ولارعا تابىنىپ, ساداقا-زەكەتٸن سولارعا اپارىپ بەرگەن. تٷركٸ نەسٸلٸن ادام قاتارىنا ساناماعان. قازٸرگٸشە ايتقاندا وسى ٶڭٸرگە ديسكريميناتسييانىڭ كٶكەسٸن ورناتقان عوي.
- سوسىن?
- سوسىن, تاريح ساحناسىنا ياسساۋي شىقتى. تٷركٸنٸڭ ۇلى ۇستازى اراب پەن پارسىنىڭ جالعان يمامدارى جۇقتىرعان بٷكٸل رۋحاني كەسەلدٸ قوعامنان جويدى. جٷرەك كٶزٸن اشاتىن حيكمەت ٸلٸمٸن تٷركٸ بالاسىنان ولاردان ارتىق يگەرمەسە كەم بٸلمەيتٸنٸن ٸس جٷزٸندە كٶرسەتتٸ. شاريعات ايتىپ داۋلاساتىن دوگماتيكتەردٸ ٸلٸمنٸڭ كٷشٸمەن تاس-تالقان قىلدى. كەرەك دەسەڭ دٸني پولەميكاعا تٷسۋ ٷشٸن الىستان ٸزدەپ كەلگەن بابا ماشىن دەگەن بٸر فاناتيكتٸ اعاشقا بايلاپ قويىپ, قامشىمەن ساباپ-ساباپ ەسٸن جيعىزىپ, ٶزٸنە مٷريد ەتٸپ العان. بىلايشا ايتقاندا جىنىن قاعىپ العان عوي. ياسساۋي ەجەلگٸ تٷركٸلٸك سالت پەن ساناعا كيە دارىتىپ, مەڭگٸلٸك قۇندىلىققا اينالدىردى. دالا زاڭدارىن قۇران رۋحىمەن ٷندەستٸرٸپ, يسلامنىڭ تٷركٸلٸك جاڭا فورماسىن ەلەمگە سىيلادى. يسلام ٶركەنيەتٸ تٷركٸ مەدەنيەتٸمەن تاعى دا بايىدى. ەيتپەسە «تٷركٸ تٸلٸ دىمعا جارامايدى» دەگەن ەڭگٸمە سول كەزدەن بار ەدٸ. بۇل كٶزقاراس ەلٸ تٸرٸ. ورىسقا, ارابقا, اعىلشىنعا باس ۇرعاندار «قازاق تٸلٸ دىمعا جارامايدى» دەپ جيٸ ايتادى. ٶزٸڭ ويلاپ قارا, سوڭعى 25 جىلدا دٸني ەكسپانتسييانىڭ تٸلگە دەگەن ىقپالىنىڭ كٷشەيگەنٸن مىنادان بٸل. حارام, حالال, حيدجاپ, اقي, ۋحتي دەگەن سيياقتى ارابى سٶزدەر اينالىمعا ەنٸپ جاتىر. باسقانى بىلاي قوي, اتام زاماننان بەرٸ اللا دەپ كەلە جاتقان قۇداي اتىن «اللاح» دەپ ٶزگەرتتٸ. ونى ٶزگەرتكەن جالپى جۇرت ەمەس, مٷيٸزٸ قاراعايداي فيلولوگ عالىمدار! اباي ٶلەڭدەرٸنە رەۆيزييا جاساپ, اللا سٶزٸن «اللاح» دەپ ٶزگەرتكەن دە سول ۇياتسىزدار. كٶزٸ اشىق دەگەن عالىمدار انا تٸلٸنە وسىنداي ساتقىندىق جاساعان سوڭ قارا حالىقتان نە كٷتەسٸڭ? ەسٸڭدە بولسىن, ۇلتتى ساتۋ – بٸر ەرٸپتٸ ساتۋدان باستالادى! ەيتپەسە, ەسٸ دۇرىس ادام «اللاح» دەپ ايتقىزۋمەن رۋحانيياتتى كٶگەرتەم دەپ ويلاي ما? كٶنە قولجازبانى قاراپ وتىرساڭ اللا سٶزٸ سيرەك كەزدەسەدٸ. قولجازبادا تەڭٸر دەگەن سٶز كٶپ قولدانىلعان. قازٸر مۋفتيياتىڭ وسى «اللاح» سٶزٸن اللا دەگەن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن ارنايى پەتۋا شىعارىپ ەۋرە بوپ جاتىر. اۋىزاشار دەگەن ەدەمٸ قازاقى سٶزدٸ «يفتار» دەگەن اراب سٶزٸ ىعىستىردى. اعا, ٸنٸشەك, باۋىرىم دەگەن قاراتپا سٶزدەر ادىرا قالىپ, «اقي» دەگەن اراب سٶزٸ ەنٸپ ٷلگەردٸ. وسىنىڭ بەرٸ ادامنىڭ ٶز نەسٸلٸن قورسىنۋدان شىققان بەيشارالىق. بولماسا نەسٸلدٸ, ۇلتتى, انا تٸلدٸ ادامعا قۇداي بەرەدٸ. تاعدىر دەگەن سول. وسى اللا بەرگەن تاعدىرىڭا قارسى شىعۋ, وعان ريزا بولماۋ – قۇدايعا قارسى شىققانمەنەن تەڭ دەپ بٸلەم.
- بۇل ەندٸ راسىندا قىزىق ٷردٸس. ورتا عاسىردا ماقۇل دەلٸك. ححٸ عاسىردا ساۋديياعا تابىنۋ دەگەن ۇيات قوي.
- ۇيات ەمەس, كەدٸمگٸ قاۋٸپ بۇل. ححٸ عاسىردا ينتەرنەت دامىدى. ٷيٸڭدە وتىرىپ باسقا ەلدٸ بارلاي الاسىڭ. اراب ەلەمٸنٸڭ قانداي بىلىققا باتقانىن ينتەرنەت اشىق كٶرسەتٸپ جاتىر. ارنايى بارىپ جاسىرىن تٷسٸرگەن ۆيدەوماتەريالدار ساۋدييانىڭ بٷكٸل بىلىعىن ايداي ەلەمگە پاش ەتتٸ. سوندا دا سورلى قازاق سولارعا باس ۇرادى. قىزدارىن سىلاپ-سيپاپ ٶسٸرەتٸن قازاق مەدەنيەتٸنەن باس تارتىپ, ەيەل زاتىن مالدان دا بەتەر تٶمەن ۇستايتىن سونداي قاراڭعى قوعامعا قىزىعۋ ٷشٸن: ادام قانداي دەرەجەدە نادان بولۋى كەرەك? ەندٸ ٶزٸڭ ويلاي بەر: - ينتەرنەت جوق ورتا عاسىردا وسى ناداندىق قاي دەڭگەيدە بولدى. ول دەۋٸردە دە بٸزدٸڭ جۇرتتا ارابتى كٶرسە, قۇدايدى كٶرگەندەي قالتىرايتىن قۋىسكەۋدەلەر تولىپ جٷرگەن. ولار سول كەزدە «مىناۋ شيرك, اناۋ بيدعات» دەپ كٶنە تٷركٸلٸك بال-بال تاستاردى قيراتۋمەن يسلامدى سٸڭٸرمەكشٸ بولعان. قوجا احمەت اتاڭ سونداي ەسالاڭداردىڭ ەسٸن جيعىزعان عوي قىسقاسى.
- ەندٸ تاعى بٸر سۇراق. قازٸر ياسساۋي جولىن وقىتاتىن دەگەن كلاسسيكالىق ٸلٸم وشاعى جوق. سسسر ونى تولىق جويدى. بەرتٸندە جىلت ەتكەن سەۋلەنٸ ٷكٸمەت تاعى دا تاپتاپ تاستادى. ەندٸ قازاق مەدەنيەتٸ جويىلدى دەپ بٸلەمٸز بە? وسىمەن قازاق حالقىنىڭ ادامزات تاريحىنداعى تەۋەلسٸز تٸرشٸلٸگٸ سوڭىنا تاقادى ما? كٶنە تٷركٸلٸك دارالىعىن ساقتاي الماعان كٷيٸ كٸم كٶرٸنگەننٸڭ قۇلى بوپ قۇريدى ما? بولجام سولاي ما, قالاي?
- تولىق جويىلدى دەۋگە سەل ەرتە. ەسٸڭدە بولسىن. ياسساۋي جولىنا قاۋٸپ نەگٸزٸنەن دٸني تاراپتان بولادى. ياسساۋي ٸلٸمٸنٸڭ سەۋلەسٸ ەلٸ دە مەدەنيەتتٸڭ كٶپ سالاسىندا ساقتالىپ تۇر. دەستٷرلٸ ەنشٸلەر, تەرمەشٸلەر, ەسٸرەسە جىرشىلار سول اماناتتى ارقالاپ كەلە جاتىر. ودان بٶلەك قازاق تٸلٸ ٷشٸن كٷرەسٸپ جاتقان كەز كەلگەن كٶز اشىق مامان – ياسساۋي جولىنىڭ جوقشىسى. مىسالى عىلىمداعى اسقار جۇمادٸلداەۆ, تٸلدەگٸ قانات تاسىبەكوۆ, ەدەبيەتتەگٸ مۇحتار ماعاۋيندەردٸ ياسساۋي جولىنىڭ مودەرن دەرۋٸشتەرٸ دەسە دە بولادى. مەن سەن سيياقتى ياسساۋي جولىن تار ايادا تٷسٸنبەيمٸن. سەن عوي ول زٸكٸر ايتقان قازاقتى عانا ياسساۋي ٸلٸمٸنە بەت بۇرعان دەپ تانيتىن. ال مەن ياسساۋي جولىن تۇتاس قازاقستاننىڭ شەڭبەرٸندە, مەدەنيەتتٸڭ بارلىق قاباتىندا بارلايمىن. ياعني, قۇندىلىق اتاۋلىنى - مەيلٸ ول تٸل بولسىن, مەيلٸ ول دەستٷر بولسىن, مەيلٸ ول ەدەبي مۇرا بولسىن - ساقتاۋعا تىرىسىپ, سول ٷشٸن جانىن ايامايتىن قازاقتىڭ بەرٸن ياسساۋي ٸلٸمٸنٸڭ مۇراگەرٸ دەپ بٸلەمٸن. عىلىمدا ولاردى «اق كٷشتەر» دەپ اتايدى. ياعني كەز كەلگەن مەدەني ەكسپانتسيياعا قارسى تۇرۋشى زييالى جۇرتتى سولاي دەپ اتايدى. ەزٸرگە قازاقتىڭ جانىن دا, بارىن دا, نارىن دا جاۋعا بەرمەي جاعالاسىپ جاتقان باتىرلار - وسىلار! اق كٷشتەردٸڭ سانى كەمٸپ, ارابشىلدار مەن سارتتار جاعى سانى جاعىنان ٷستەم تٷسٸپ, مەدەنيەت پەن ەدەبيەتتٸڭ بارلىق سالاسىن تولىق جايلاپ بٸتكەندە: – قازاق مەدەنيەتٸ دە, ياسساۋي جولى دا تولىق ٶلدٸ دەپ ساناۋعا بولادى. ودان كەيٸن بۇل ەلدە جىر-داستان ايتىلمايدى. حيكمەت اتاۋلى ۇمىت بولادى. ەرۋاق كۋلتٸن ەسكە سالاتىن بارلىق مازار كٶزدەن عايىپ بولادى. سالت پەن سانا ناداندىقتىڭ سارقىنشاعى سانالادى. ونى سولاي دەپ بولجاۋ قيىن ەمەس. قازٸردٸڭ ٶزٸندە-اق ورتا عاسىر ەدەبيەتٸنە قاتىستى جيناقتاردان ياسساۋيدٸڭ اتىن دا, زاتىن دا الىپ تاستاۋ قارقىندى جٷرٸپ جاتىر. وسى كٷنٸ-اق ياسساۋيدٸڭ اتىن ٶشٸرۋگە باتىلى بارعان قورقاۋلار كٷشٸنە مٸنگەن سوڭ, ياسساۋيدٸڭ ماۆزولەيٸن دە ەسەبٸن تاۋىپ قۇلاتا الادى دەپ ويلايمىن. ولاردىڭ بٸر «باتىرى» نەشە جىلدان بەرٸ «ماعان سالسا ياسساۋيدٸڭ كەسەنەسٸن بۋلدوزەرمەن سٷرٸپ تاستار ەدٸم» دەپ 1997-شٸ جىلدان بەرٸ مەلٸمدەپ جٷرگەن. سول ارماندارىنا جەتۋٸ دە مٷمكٸن. كٷشتٸنٸڭ ارتى ديٸرمەن تارتادى دەگەن اتاڭ قازاق.
- بۇل قورقىنىشتى بولجاۋدى بولدىرماۋدىڭ جولى بار ما?
- بٸر عانا جولى بار. ٸلٸم قۋعان جاستار ياسساۋي جولىنا قىزىعىپ, ونىڭ قالدىرعان قۇندىلىقتارىن يگەرۋٸ تيٸس. ياسساۋي جولىن جالعاستىرۋ دەگەن – دٸنشٸل زٸكٸرشٸ بولۋ دەگەن سٶز ەمەس. ول ٷشٸن ەلگٸ ايتقان اق كٷشتەر قۇرامىن نىعايتىپ وتىرسا جەتٸپ جاتىر. سول كەزدە كٷش تەڭەلٸپ, مەدەني ەكسپاتسييا ەلسٸرەيدٸ.
- ەندٸ بٸر سۇراعىم بار. ياسساۋي جولىن زەرتتەگەندە ەسكٸ اراب تٸلٸ مەن پارسى تٸلٸن مەڭگەرۋ بەرٸنە شارت پا? ونى سۇراعانىم سٸز مونوگرافيياڭىزدا كٶبٸنە اۋىز ەدەبيەتٸن قولدانعانسىز. ول قالاي سوندا?
- جالپى مەن اكادەميك عالىمدار اۋىز ەدەبيەتٸندەگٸ دەرەكتەرگە قالاي كٷمەنمەن قاراسا, مەن دە تۋرا سول دەڭگەيدە جازبا دەرەككە كٷمەنمەن قارايمىن.
- نەگە?
- سەبەبٸ كٶنەدەن جەتكەن قولجازبا شٷبەسٸز يمان كەلتٸرەتٸن اللانىڭ ۋاحيى ەمەس. وعان 100% سەنٸپ, سوعان عانا سٷيەنٸپ, عىلىمي پايىم جاساۋ قاتە دەپ بٸلەمٸن. ٶز باسىم اراب-پارسى مەدەنيەتٸ ىقپال ەتكەن ايماقتاردان تابىلعان دەرەكتەرگە تولىق سەنگەن ەمەسپٸن. سارتتار قاعازى مەن قالامى قولىندا تۇرعاندا ٶزٸنە ىڭعايلاپ, نە بولسا سونى جازىپ قالدىرا بەرگەن. بٸر قولجازبا دەرەك تابىلعاندا «بۇنى كٸمدەر جازدىردى? بۇل قولجازبانى قالدىرعان ادامنىڭ ارتىندا كٸم تۇردى? جىلناماشى كٸمنٸڭ مٷددەسٸنە وراي جازدى?» دەپ سۇرايمىن. قازٸرگٸ زامانمەن سالىستىر. مىسالى قازٸر ساياسي ماڭىزى بار, ياكي تانىمال قوعامدىق تۇلعا تۋرالى ماقتاۋلى ياكي داتتاۋلى ماقالا شىقسا, كٶزٸ اشىقتار بٸردەن «بۇنى كٸم جازدىردى? بۇنىڭ ارتىندا كٸمدەر تۇر? نە ٷشٸن جازدىردى?» دەپ سۇرايدى. ساياسي نيۋحى مىقتىلار قاي ماقالانىڭ ارتىندا قانداي توپتار تۇرعانىن بٸردەن ايىرادى. مىسالى ٷكٸمەت زاكازنوي ماقالا جازدىرۋ ٷشٸن قانشاما بلوگەرلەردٸ جالداپ, سولاردىڭ قولىمەن, اۋزىمەن جالعان يدەيالاردى حالىققا تاڭادى. بىلايشا ايتقاندا مانيپۋلياتسييا جاساپ وتىر. تاعى بٸر مىسال. فەيسبۋكتە بيىل ياسساۋي تۋرالى 100 پوست شىقتى دەلٸك. 10 پوست ياسساۋيدٸ ماقتاپ جازادى, 90 پوست قارعاپ جازادى. سەبەبٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ياسساۋيدٸ قارالايتىن ساتقىنداردىڭ قاراسى كٶپ قوي. اقشالارى كٶپ بولعاندىقتان ولار انتيياسساۋيلٸك ناسيحاتتى قارقىندى جٷرگٸزەدٸ. ارادا جٷز جىل ٶتكەن سوڭ بٸر عالىم شىعىپ, 21-شٸ عاسىردىڭ باسىنداعى دەرەكتەردٸ اكادەمييالىق ەدٸسپەن تەكسەرسٸن دەلٸك. ەلبەتتە, ول ياسساۋيدٸ قارالاپ جازعان پوستتاردى جازبا دەرەك رەتٸندە الار ەدٸ. سوسىن «21-شٸ عاسىردىڭ باسىندا ياسساۋي تٷك تە تانىمال بولماعان. ونى قازاقتار جەك كٶرگەن. بەرٸ ونى جەك كٶرگەن. ول ەلدٸ اداستىرۋشى سوپى بولعان» دەگەن قورتىندى شىعارادى. ال شىندىعىندا ياسساۋيدٸڭ ٸلٸمٸ مەن سالت-ساناسى ميلليونداعان قازاقتىڭ جٷرەگٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. ال, بۇل فاكتٸلەر جازبا دەرەكتٸ اقتارعاندا نازارعا ٸلٸكپەيدٸ. سول سەبەپتٸ جازباشادان كٶرٸ اۋىزشا دەرەككە كٶبٸرەك سٷيەنەم. حالىقتىڭ ناعىز مۇڭى, زارى, كٶڭٸل-كٷيٸ, رۋحاني اتموسفەراسى, دٷنيەتانىمى جىردا, قارا ٶلەڭدە, اڭىزداردا, ماقال-مەتەلدەردە, ەرتەگٸلەردە دۇرىس ساقتالادى. حيكمەت ٸلٸمٸ ادامعا نە ٷشٸن كەرەك? وسى اۋىز ەدەبيەتٸنە ساقتالىپ تۇرعان ابستاركتٸلٸ مەن مەن مازمۇندى قاپىسىز ايىرىپ ٷشٸن كەرەك!
- سٸزدٸڭ اكادەميلىق ورتاداعى ەرٸپتەستەرٸڭٸز وسى كٶزقاراسىڭىزدى قولداي ما? دۇرىس كٶرە مە?
- جوق. كٶبٸ كٷلٸپ قارايدى. كەمدٸگٸن تەز تابادى. كونتسەپتسييامنىڭ ەلٸ دە كەنجە قالعان شالا تۇستارى بارىن مويىندايمىن. عىلىم شەكسٸز. ول مەڭگٸ زەرتتەلە بەرەدٸ. سوندىقتان وعان اسا قاتتى الاڭدامايمىن. قايبٸر جىلى بٸر ەرٸپتەسٸم «ەي, زٸكٸرييا, سەنٸڭ «ياسساۋي ورتا عاسىردا ورتا ازييادا ٶتە تانىمال بولدى. بٷكٸل تٷركٸ ەلەمٸ ونى پٸر دەپ تانىدى» دەگەن تەوريياڭ تاس-تالقان بولدى. شىعىس تٷركٸستاننان كٶنە دەرەك تابىلدى. ول جەردە «ياسساۋي تٷك تە تانىمال ەمەس. ونىڭ دٸنگە ىقپالى شامالى بولدى» دەپ انىق جازىلعان» دەپ كەلٸپ تۇر. وسىنداي پودحودقا جىنىم كەلەدٸ. ال, نە بوپتى سولاي جازسا? ورتا عاسىردا كٸم نە وتتامادى? نە, سول شىعىس تٷركٸستانداعى بٸر مەدرەسەدە وتىرعان ەدٸلەتسٸز بٸر سارت سول دەرەكتٸ اللادان ۋاحي الىپ جازىپتى ما? بۇل كەدٸمگٸ تاريحاتتاردىڭ تەكە-تٸرەسٸ. ول كٷرەس ەلٸ جٷرٸپ جاتىر. تٷركٸ نەسٸلٸن تۇقىرتا بەرۋ ٷشٸن ٶزگە جۇرتتىڭ جازعىشتارى اۋزىنا كەلگەنٸن وتتاعان. ولار كەرەك دەسەڭ «ياسساۋيدٸڭ ۇستازى جٷسٸپ حاماداني بولعان» دەپ تە جالعان دەرەك قالدىرعان. ٶتٸرٸكتٸڭ ەڭ سوراقىسى وسى شىعار! بالا, بەرٸ قارا, ياسساۋي ٶلە-ٶلگەنشە حامادانيمەن ۇستاسىپ ٶتكەن. حاماداني پارسى بولعان. ياسساۋي تازا تٷركٸ. ياسساۋي كٶنە دالا زاڭدارىن قۇران رۋحىمەن سۋارىپ, انا تٸلٸندە حيكمەت جازىپ, ٶز جۇرتىن رۋحاني ٸلٸممەن قاندىرعان ادام. ۇلى دالا دانالىعىن شاشپاي-تٶكپەي تٷركٸ نەسٸلٸن يسلام ٶركەنيەتٸنە اپارىپ جالعاعان ناعىز عۇلاما! ال, حاماداني دەگەن كٸم ونىمەن سالىستىرعاندا? ياسساۋيگە ۇستاز بولسا داڭقى نەگە جەر جارماعان? ەرٸ بەرٸدەن سوڭ «ديۋاني حيكمەتتە» ياسساۋي ٶزٸنە ٸلٸم ٷيرەتكەن بارلىق ۇستازىنىڭ اتىن اتايدى. ونىڭ ٸشٸندە حامادانيدىڭ زاتى تۇرماق, اتى دا جوق. سوندا نە, ياسساۋي ۇستازىنىڭ اتىن كٸتابىنا جازبايتىنداي وڭباعان ادام با ەدٸ? ەلدٸڭ بەرٸ اتام زاماننان بەرٸ ارىستان بابتى ونىڭ ۇستازى دەپ بٸلەدٸ. ەسٸمٸ ديۋاني حيكمەتتە جازىلعان. ونىڭ شاعىن كەسەنٸسٸ شەۋٸلدٸردە تۇر. ەل ٸشٸندە «ارىستان بابقا تٷنە, قوجا احمەتتەن تٸلە» دەگەن عيبراتتى سٶز قالعان. وسىنىڭ ٶزٸ «بٸرٸنشٸ ۇستازىما قۇرمەت كٶرسەت. سوسىن بارىپ ماعان كەل» دەگەن ەدەپ پەن ٸزەتتٸ بٸلدٸرٸپ تۇر. نەگە بٸرٸنشٸ حامادانيگە بارىپ تٷنە دەمەگەن? وسى ما ەندٸ جازبا دەرەككە سەنۋ? وسى عىلىم با, ەندٸ? سوندىقتان ياسساۋي جولىن زەرتتەگەندە مەن ەڭ بٸرٸنشٸ نازارعا قازاقتىڭ اۋىز ەدەبيەتٸن الامىن. وسى پوزيتسييامدا ٶلگەنشە تابان تٸرەپ تۇرا بەرەم.
- بٸزدٸڭ سۇحبات تىم پيسسيميستٸك نوتادا اياقتالعان سيياقتى. سوندا دا ٷمٸت سىيلايتىن نەرسە جوق پا? ياسساۋي حيكمەتتەرٸ قازاق جۇرتىنىڭ جٷرەگٸنە قايتا ورالاتىن كٷن بولا ما? سولاي ٷمٸتتەنۋگە سەبەپ بار ما?
- جارايدى, ٷمٸتسٸز سايتان دەگەن عوي. ٷمٸتتەنٸپ كٶرەلٸك. مەنٸڭشە ەرتە مە, كەش پە قازاق جۇرتى ديۋاني حيكمەتكە ورالادى. ياسساۋي ٸلٸمٸ 21-شٸ عاسىرعا ٶتە قولايلى بولماق. سەبەبٸ بٸر زاماندا ول ٸلٸمٸن كٶشپەندٸ حالىققا ىڭعايلاپ جاسادى. ياعني قۇران مەن حاديستٸڭ رۋحاني جاۋھارىن جىر, ٶلەڭ, تاقپاق, ماقال, مەتەلگە ەندٸرۋمەن ساناعا سٸڭٸرۋگە تىرىستى. كٶشپەلٸ جۇرت مەشٸت, مەدرەسە سوعىپ بٸر قونىستا ۇزاق وتىرمايتىن. سوندىقتان ٸلٸمدٸ اڭىز-ەپسانا مەن جىر-داستاننىڭ فورماسىندا جاتتاپ الىپ, جٷرەگٸندە تەربەدٸ. قازٸر دە كٶشپەلٸ زامان قايتا ورناعان سيياقتى كٶرٸنەدٸ ماعان. قازاقتار جۇمىس ٸزدەپ قايدا بارماي جاتىر? ساپىرىلىسقان بٸر ادام. بولاشاقتا مەشٸت پەن مەدرەسە ادامنىڭ كەۋدەسٸنە كٶشۋٸ مٷمكٸن. مىسالى ەۋروپا جۇرتى سيياقتى. ولار دا 20-شى عاسىردا «شٸركەۋ ادامنىڭ جٷرەگٸندە بولسىن» دەپ جاڭا باعىتقا بەت بۇرعان. ەرتە مە, كەش پە قازاقتار دا سول ەدٸسكە جٷگٸنەدٸ. دۇرىسى – اتا-باباسىنىڭ بۇرىنعى سٷرلەۋٸنە قايتا تٷسەدٸ! ياعني «حيكمەت ٸلٸمٸ مەشٸتتە ەمەس, جٷرەكتە بولسىن» دەگەن تانىمعا ورالادى. مەشٸتتٸ, قۇراندى, مەدرەسەنٸ جٷرەگٸنە قوندىرعان مۇسىلمان ٷشٸن قۇدايدىڭ ەر كٷن جۇما, ەر تٷن قادٸر تٷنٸ, ەر بٸر قارييا قىدىر بولىپ سەزٸلەدٸ. ياسساۋيدٸڭ حيكمەتٸندەگٸ «تٷندٸ كٶرسەڭ قادٸر بٸل, قارتتى كٶرسەڭ قىدىر بٸل» دەگەنٸ وسىدان شىققان.
- سوڭعى سۇراق. ياسساۋي كٷللٸ تٷركٸ بالاسىنىڭ پٸرٸ بولعان دەگەنگە نە دەلەل? سەبەبٸ كەيبٸر كٸسٸلەر وسى پٸكٸرگە كٷمەن كەلتٸرٸپ, «ارى كەتسە ونىڭ ٸلٸمٸ قازاقستاننىڭ ار جاق بەر جاعى» دەيدٸ.
- قولجازبانى قوزعاماي-اق قويايىن. 1962 جىلى ون جاسار بالا ەدٸم.
ەلٸ ەسٸمدە, سول جىلدارى قۇربان ايتتا تٷركٸستانعا ادام قاپتايتىن. ەرٸسٸ ۋفا مەن قازاننان, بەرٸسٸ ەزەربايجان مەن تٷركٸمەنستاننان مىڭ-مىڭداعان نامازحاندار اعىلاتىن. ەڭ كٶبٸ ٶزبەكستاننان كەلەتٸن. سول كەزدە تٷركٸمەننٸڭ جٷنٸ جالبىراعان پاپاحاسىن بٸرٸنشٸ رەت كٶرٸپ تاڭعالۋشى ەدٸم. جىل سايىن ٷيگە قۇدايى قوناقتار كەلٸپ, «ايت بٸتكەنشە ٷيلەرٸڭە تٷنەپ شىعۋعا رۇقسات ەت» دەپ بٸزدە تٷنەپ شىعاتىن. ايت نامازى وقىلعاندا تٷركٸستاننىڭ كٶشەسٸنەن ادام ٶتە المايتىن. مەيرامنان سوڭ كٶكپار تارتىلاتىن. سوۆەت ٶكٸمەتٸ بۇل ٷردٸستەن قورىققان سيياقتى. 1964-65 جىلدان باستاپ وسى لەك كٸلت توقتادى. شاماسى كرەملدە «تٷركٸلەر تاعى دا تٷركٸستاندا ياسساۋيدٸڭ باسىنا جينالىپ جاتىر. باستارى بٸرٸگٸپ, كٷش الىپ كەتپەي تۇرعاندا تەز توقتاتىڭدار» دەپ جاسىرىن جينالىس ٶتكٸزگەن سىڭايلى. سوسىن ايت نامازىندا تٷركٸستانعا بارۋعا رۇقسات ەتپەگەن. كگب ولاردىڭ جولىن كەستٸ. ارتىنشا كٶكپار تارتۋعا تىيىم سالدى. وسىلايشا قۇربان ايتتا قاپتاپ كەلەتٸن قوناقتار دا كٶزدەن عايىپ بولدى. ەندٸ وسىنىڭ تاريحي تٸزبەگٸن ەرٸ قاراي ٶزٸڭ تارقاتىپ ال.
- راقمەت, اعا! سٸزبەن سۇحباتتاسىپ, بٸراز نەرسەنٸ بٸلدٸم. كٶڭٸلٸم كٸردەن ارشىلىپ, جادىراپ قالدىم. وندا مەن باياعىشا ياسساۋيدٸڭ زٸكٸرٸن ايتىپ جٷرە بەرەم عوي, دۇرىس پا?
- يە, زٸكٸرٸڭدٸ ايتا بەر. بٸراق ونىمەن شەكتەلٸپ قالماي قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ باسقا دا قاباتتارىنا تەرەڭٸرەك ٷڭٸلۋدٸ ٷيرەنسەڭ, ماساتىعا قۇندىز قوندىرعانداي قاتىپ كەتۋشٸ ەدٸ. ٶيتپەسەڭ ناقىشبانديلەر سيياقتى تۇيىقتالىپ قالاسىڭ.
- ماقۇل!
PS: بۇل تاريحشى, دەرەكتانشۋى زٸكٸرييا جانداربەكتٸڭ سۋبەكتيۆتٸ كٶزقاراستارى. بۇل كٸسٸنٸ جەنە ەڭبەكتەرٸن «اكادەمييالىق زەرتتەۋدٸڭ تەرتٸبٸن جيٸ بۇزادى. تەوريياسى - شيكٸ. اۋىز ەدەبيەتٸنەن تاريح جاساۋ - ورىنسىز» دەپ ايىپتاۋشى عالىمدار دا بارشىلىق. بٸراق بٸر قىزىعى, باتىس عالىمدارى ونىڭ كەي كٶزقاراسىن ٶتە جىلى قابىلدايدى. تٸپتٸ,ياسساۋي جولىن 9 جىل تٷركٸستاندا جاتىپ زەرتتەگەن اقش عالىمى بريۋس پريۆاتسكيي (قازاق تٸلٸن شەبەر مەڭگەرگەن) ياسساۋي جولى مەن قازاق دٷنيەتانىمى تۋرالى قالىڭ مونوگرافيياسىندا (بۇل ەڭبەك تەك اعىلشىن تٸلٸندە جازىلعان) زٸكٸرييا جانداربەك جايلى جەنە ونىڭ كەي كٶزقاراسى تۋرالى بٸرنەشە جەردە تاراتىپ جازعان.
سۇحباتتاسقان سانجار كەرٸمباي.
ۇلت پورتالى
