Ashyǵyn aitqanda, keiingi eki-úsh jylda ǵylymi jumystardyń kóp bóligin JI jazdy. Bul jerde mátindi jai ǵana óńdeý emes, JI-diń aqparatty ózi jinap, daiyndap berýi jáne adamnyń ony tek óz atynan jariialaýy týraly sóz bolyp otyr. Syrty ǵylymi eńbek bolyp kóringenimen, is júzinde sapasy tómen mundai dúnieler qazir qaptap ketti. Nátijesinde ǵylymi mátinderdiń deńgeii túsip, ǵylym alǵa damýdyń ornyna, osy máselemen kúresýge májbúr bolyp otyr, dep habarlaidy ult.kz TamgaMedia-ǵa silteme jasap.
Maqala sany kúrt kóbeiip jatyr
Statistikaǵa úńilsek, 2024 jyly Web of Science bazasy shamamen 2,53 million jańa zertteý maqalasyn tirkegen. Osylai álem boiynsha jylyna jaryq kóretin ǵylymi maqalalardyń jalpy sany 3,26 millionnan asyp, 2015 jylmen salystyrǵanda 48% ósti. Ǵylym qaryshtap damyp jatqandai kóringenimen, mundai kúrt ósimniń artynda úlken kúmán boldy.
Ǵalymdar milliondaǵan eńbekti saralai kele, 2024 jylǵa qarai maqalalardyń 10%-dan astamynyń qysqasha mazmunyn JI jazǵanyn anyqtady. Máselen, arXiv platformasyndaǵy zertteýler 2022 jyldan beri 72% óskenin kórsetti. Onyń ústine, mátininde JI belgileri anyq baiqalǵan jumystar eki ese kóbeidi: 2022 jyldyń sońynda 3,6% bolsa, 2023 jyldyń sońyna qarai 6,2%-ǵa jetken. Qazir bul kórsetkish budan da joǵary ekeni sózsiz.
Taǵy bir qyzyq, tipti kúlkili dálel bar. Jasandy intellekt “delve”, “realm”, “underscore”sózderin jii qoldanady. Ǵalymdar keiingi 100 jyldaǵy maqalalardy zerttep, 2023-2024 jyldary osy sózder burynǵydan 10 ese kóp qatar qoldanylatynyn baiqaǵan. Mysaly, PubMed pen Scopus meditsina bazasynda osy sózder bar maqalanyń barlyǵy derlik keiingi eki jylda jaryq kórgen. Anyǵynda, mundai jumystar – 1849 jyldan bergi búkil tarihtyń 99%-y.
JI jazǵan maqalalardyń kóbeigenin Kornell ýniversitetiniń zertteýi de rastaidy. Sebebi bir qyzmetker bir maqala shyǵarǵanda, onyń áriptesi JI arqyly úsh maqala jazyp shyǵarǵan.
Qazir syrty jyltyr, biraq ishi bos mátinder kóbeidi. Jýrnalistika úshin bul úirenshikti jaǵdai shyǵar, al ǵylym úshin – naǵyz apat. Óitkeni JI arqyly bireýdiń eńbegin qaita óńdese, ǵylymi jumystyń qunyn joiady.
Taǵy bir dálel – eki birdei jumys
JI modelderi daiyn maqalalardy plagiattan múdirmei ótetindei jazyp shyǵady. Ǵylymi bazalardy taldaýda mundai kóshirme maqalalardyń (aǵylshynsha copycat papers) júzdegeni jaryq kórgen. ChatGPT jáne Gemini siiaqty quraldar daiyn zertteýdi alyp, sóilem qurylymy men sózderin ózgertedi. Mátin sózbe-sóz sáikes kelmegen soń, maqala antiplagiattan op-ońai ótedi.
«Maqala fabrikalary» týraly derek budan da qyzyq. Ǵylymi jumystardyń shikiligin tekseretin sot sarapshysy Djeims Hizers Google Scholar júiesinen oǵash jaǵdaidy baiqaǵan. Ol jerden birdei qatesi bar 200-ge jýyq maqala tabylǵan. Osy jumystardyń bárinde matematik Andrei Kolmogorovtyń tegi burmalanyp, aǵylshynsha Kolmogorovor dep qate jazylǵan.
Mátin jazyp otyrǵanda adam atynan qatelesý – qalypty nárse. Biraq bir ýaqytta 200 adamnyń bir sózden ainytpai qatelesýi múmkin emes qoi. Demek, bul maqalalardy ǵalymdar ózi jazbaǵan. Olardy arnaiy ortalyq JI arqyly qurastyryp, bárine birdei úlgide satqan. Munyń jaman jeri, bul zertteýdiń bári naqty aýrý adamdardy emdeýge qatysty bolǵan soń, meditsina salasyna tikelei ziian tigizýi múmkin.
Sondai-aq siltemelerge qatysty da jaǵdai ýshyǵyp tur. Mamandar meditsina taqyrybyndaǵy 2,5 million maqalany teksergende, 3 000-ǵa jýyq jumysta derekkózderdiń oidan shyǵarylǵanyn anyqtady. Mundai jalǵan siltemeler 2025 jyly 2023 jylǵa qaraǵanda 12 eseden de kóp bolǵan. Áli ashylmaǵan derek qanshama?
JI jazady, JI tekseredi, JI taldaidy
Jalpy, plagiat degen ne? Bireýdiń mátinin kóshirip alý ma? Árine. Al sózderi jańa bolǵanymen, ideiasy eski bolsa she? 2025 jylǵy qańtarda KAIST ýniversitetiniń JI zertteýshisi Pak Piondjýn Úndistannyń eki ǵalymynan hat aldy. Olar internetten neirojeli jazǵan bir maqalany taýyp alǵandaryn aitady. Eń qyzyǵy, ol maqalada Pak Pendjýnnyń zertteý ádisteri qoldanylǵan, biraq onyń aty-jóni esh jerde kórsetilmegen.
Mundai jumystardy ádettegi ádispen dáleldeý múmkin emes. Buryn antiplagiat baǵdarlamalary birdei sózderdi izdep, mátinniń qai tusy kóshirilgenin ońai tabatyn. Al JI daiyn ideiany múldem basqa sózderge ózgertip, jazady. Mátin sózbe-sóz birdei bolmaǵan soń, antiplagiat ony anyqtai almaidy.
Bir qaraǵanda jańa maqala siiaqty, biraq bul – bireýdiń eńbegin urlaý. Naǵyz avtordyń aty da atalmaidy. Qazir ǵylym plagiattyń jańa túrine tap boldy. Ázirge ony tabatyn qural da, buǵan qarsy ortaq ereje de joq.
JI endi maqalalardy ózi tekseretin boldy. Maqala kóp bolǵan saiyn mamandar tekserip úlgermei jatyr. Tek 2020 jyldyń ózinde ǵalymdar jumystardy tegin tekserýge 100 million saǵat jumsaǵan. Qazir redaktsiialarǵa maman tabý qiyn, sondyqtan bul mindetti JI-ge bere bastady. Nátijesinde bir ǵana tehnologiia maqalany ózi jazady, ózi tekseredi.
Endi ne isteý kerek?
Ázirge buǵan eshkim naqty jaýap tapqan joq. Biraq birneshe usynys bar.
Birinshiden, bári ashyq bolýǵa tiis. Eger maqalanyń bir bóligin JI jazsa, ony jasyrmai kórsetý kerek. Óitkeni avtor ashyq aitylmasa, naqty ne jazylǵanyn jáne ony kim jazǵanyn tekserý múmkin emes.
Ekinshiden, JI-diń «izin» tanityn jańa quraldar qajet. Mysaly, Giiom Kabanaktyń jetekshiligindegi Problematic Paper Screener jobasy 2020 jyldan beri robot jazǵan kúmándi mátinderdi taýyp júr. Biraq mundai júielerdi únemi jetildirý qajet. Bul – tehnologiialar jarysy, tekseretin quraldar JI sońynan ilese almai jatyr. Sebebi modelderdiń ózi jyldam damyp, prompttary men jazý stili únemi ózgerip otyrady.
Úshinshiden, baǵalaý júiesin ózgertý kerek. Qazir ǵalymdardyń eńbegi onyń sapasyna emes, tek maqala sanyna qarai ólshenedi. Osydan keiin jumysty JI-ge ysyrý jalǵasa bermek. Oilanyp kórińizshi, siz ailap ter tógip jazǵan zertteý men basqa bireýdiń bes minýtta daiyndaǵan mátinine birdei baǵa berse, ne ister edińiz? Eshteńe jazbaǵan áriptesińiz JI-diń arqasynda sizben birdei tólem alsa she? Sondyqtan sapa sannan joǵary turmaiynsha, bul tyǵyryqtan shyǵa almaimyz. Bul tek ǵylymda emes, ómirde de solai.
Jalpy tehnologiia – beitarap dúnie. JI modelderi aǵylshynsha bilmeitin ǵalymdarǵa kómektesip, qol bailaityn jumystaryn jeńildetti. Másele JI-de emes, ǵylymnyń eń basty qundylyǵynda jatyr: biz sandarǵa, siltemeler men avtorǵa senemiz. Al qazir mátinniń qai jerin robot jazǵanyn naqty anyqtaityn eshqandai tásil joq. Sondyqtan jumys sapasy men adam eńbegin qorǵaýymyz kerek. Tek prompt jazyp otyratyndardy emes, zertteýge ýaqyty men janyn salǵan naǵyz mamandardy baǵalaýymyz qajet
