اشىعىن ايتقاندا, كەيٸنگٸ ەكٸ-ٷش جىلدا عىلىمي جۇمىستاردىڭ كٶپ بٶلٸگٸن جي جازدى. بۇل جەردە مەتٸندٸ جاي عانا ٶڭدەۋ ەمەس, جي-دٸڭ اقپاراتتى ٶزٸ جيناپ, دايىنداپ بەرۋٸ جەنە ادامنىڭ ونى تەك ٶز اتىنان جارييالاۋى تۋرالى سٶز بولىپ وتىر. سىرتى عىلىمي ەڭبەك بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن, ٸس جٷزٸندە ساپاسى تٶمەن مۇنداي دٷنيەلەر قازٸر قاپتاپ كەتتٸ. نەتيجەسٸندە عىلىمي مەتٸندەردٸڭ دەڭگەيٸ تٷسٸپ, عىلىم العا دامۋدىڭ ورنىنا, وسى مەسەلەمەن كٷرەسۋگە مەجبٷر بولىپ وتىر, دەپ حابارلايدى ult.kz TamgaMedia-عا سٸلتەمە جاساپ.
ماقالا سانى كٷرت كٶبەيٸپ جاتىر
ستاتيستيكاعا ٷڭٸلسەك, 2024 جىلى Web of Science بازاسى شامامەن 2,53 ميلليون جاڭا زەرتتەۋ ماقالاسىن تٸركەگەن. وسىلاي ەلەم بويىنشا جىلىنا جارىق كٶرەتٸن عىلىمي ماقالالاردىڭ جالپى سانى 3,26 ميلليوننان اسىپ, 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 48% ٶستٸ. عىلىم قارىشتاپ دامىپ جاتقانداي كٶرٸنگەنٸمەن, مۇنداي كٷرت ٶسٸمنٸڭ ارتىندا ٷلكەن كٷمەن بولدى.
عالىمدار ميلليونداعان ەڭبەكتٸ سارالاي كەلە, 2024 جىلعا قاراي ماقالالاردىڭ 10%-دان استامىنىڭ قىسقاشا مازمۇنىن جي جازعانىن انىقتادى. مەسەلەن, arXiv پلاتفورماسىنداعى زەرتتەۋلەر 2022 جىلدان بەرٸ 72% ٶسكەنٸن كٶرسەتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە, مەتٸنٸندە جي بەلگٸلەرٸ انىق بايقالعان جۇمىستار ەكٸ ەسە كٶبەيدٸ: 2022 جىلدىڭ سوڭىندا 3,6% بولسا, 2023 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 6,2%-عا جەتكەن. قازٸر بۇل كٶرسەتكٸش بۇدان دا جوعارى ەكەنٸ سٶزسٸز.
تاعى بٸر قىزىق, تٸپتٸ كٷلكٸلٸ دەلەل بار. جاساندى ينتەللەكت “delve”, “realm”, “underscore”سٶزدەرٸن جيٸ قولدانادى. عالىمدار كەيٸنگٸ 100 جىلداعى ماقالالاردى زەرتتەپ, 2023-2024 جىلدارى وسى سٶزدەر بۇرىنعىدان 10 ەسە كٶپ قاتار قولدانىلاتىنىن بايقاعان. مىسالى, PubMed پەن Scopus مەديتسينا بازاسىندا وسى سٶزدەر بار ماقالانىڭ بارلىعى دەرلٸك كەيٸنگٸ ەكٸ جىلدا جارىق كٶرگەن. انىعىندا, مۇنداي جۇمىستار – 1849 جىلدان بەرگٸ بٷكٸل تاريحتىڭ 99%-ى.
جي جازعان ماقالالاردىڭ كٶبەيگەنٸن كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زەرتتەۋٸ دە راستايدى. سەبەبٸ بٸر قىزمەتكەر بٸر ماقالا شىعارعاندا, ونىڭ ەرٸپتەسٸ جي ارقىلى ٷش ماقالا جازىپ شىعارعان.
قازٸر سىرتى جىلتىر, بٸراق ٸشٸ بوس مەتٸندەر كٶبەيدٸ. جۋرناليستيكا ٷشٸن بۇل ٷيرەنشٸكتٸ جاعداي شىعار, ال عىلىم ٷشٸن – ناعىز اپات. ٶيتكەنٸ جي ارقىلى بٸرەۋدٸڭ ەڭبەگٸن قايتا ٶڭدەسە, عىلىمي جۇمىستىڭ قۇنىن جويادى.
تاعى بٸر دەلەل – ەكٸ بٸردەي جۇمىس
جي مودەلدەرٸ دايىن ماقالالاردى پلاگياتتان مٷدٸرمەي ٶتەتٸندەي جازىپ شىعادى. عىلىمي بازالاردى تالداۋدا مۇنداي كٶشٸرمە ماقالالاردىڭ (اعىلشىنشا copycat papers) جٷزدەگەنٸ جارىق كٶرگەن. ChatGPT جەنە Gemini سيياقتى قۇرالدار دايىن زەرتتەۋدٸ الىپ, سٶيلەم قۇرىلىمى مەن سٶزدەرٸن ٶزگەرتەدٸ. مەتٸن سٶزبە-سٶز سەيكەس كەلمەگەن سوڭ, ماقالا انتيپلاگياتتان وپ-وڭاي ٶتەدٸ.
«ماقالا فابريكالارى» تۋرالى دەرەك بۇدان دا قىزىق. عىلىمي جۇمىستاردىڭ شيكٸلٸگٸن تەكسەرەتٸن سوت ساراپشىسى دجەيمس حيزەرس Google Scholar جٷيەسٸنەن وعاش جاعدايدى بايقاعان. ول جەردەن بٸردەي قاتەسٸ بار 200-گە جۋىق ماقالا تابىلعان. وسى جۇمىستاردىڭ بەرٸندە ماتەماتيك اندرەي كولموگوروۆتىڭ تەگٸ بۇرمالانىپ, اعىلشىنشا Kolmogorovor دەپ قاتە جازىلعان.
مەتٸن جازىپ وتىرعاندا ادام اتىنان قاتەلەسۋ – قالىپتى نەرسە. بٸراق بٸر ۋاقىتتا 200 ادامنىڭ بٸر سٶزدەن اينىتپاي قاتەلەسۋٸ مٷمكٸن ەمەس قوي. دەمەك, بۇل ماقالالاردى عالىمدار ٶزٸ جازباعان. ولاردى ارنايى ورتالىق جي ارقىلى قۇراستىرىپ, بەرٸنە بٸردەي ٷلگٸدە ساتقان. مۇنىڭ جامان جەرٸ, بۇل زەرتتەۋدٸڭ بەرٸ ناقتى اۋرۋ ادامداردى ەمدەۋگە قاتىستى بولعان سوڭ, مەديتسينا سالاسىنا تٸكەلەي زييان تيگٸزۋٸ مٷمكٸن.
سونداي-اق سٸلتەمەلەرگە قاتىستى دا جاعداي ۋشىعىپ تۇر. ماماندار مەديتسينا تاقىرىبىنداعى 2,5 ميلليون ماقالانى تەكسەرگەندە, 3 000-عا جۋىق جۇمىستا دەرەككٶزدەردٸڭ ويدان شىعارىلعانىن انىقتادى. مۇنداي جالعان سٸلتەمەلەر 2025 جىلى 2023 جىلعا قاراعاندا 12 ەسەدەن دە كٶپ بولعان. ەلٸ اشىلماعان دەرەك قانشاما?
جي جازادى, جي تەكسەرەدٸ, جي تالدايدى
جالپى, پلاگيات دەگەن نە? بٸرەۋدٸڭ مەتٸنٸن كٶشٸرٸپ الۋ ما? ەرينە. ال سٶزدەرٸ جاڭا بولعانىمەن, يدەياسى ەسكٸ بولسا شە? 2025 جىلعى قاڭتاردا KAIST ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جي زەرتتەۋشٸسٸ پاك پيوندجۋن ٷندٸستاننىڭ ەكٸ عالىمىنان حات الدى. ولار ينتەرنەتتەن نەيروجەلٸ جازعان بٸر ماقالانى تاۋىپ العاندارىن ايتادى. ەڭ قىزىعى, ول ماقالادا پاك پەندجۋننىڭ زەرتتەۋ ەدٸستەرٸ قولدانىلعان, بٸراق ونىڭ اتى-جٶنٸ ەش جەردە كٶرسەتٸلمەگەن.
مۇنداي جۇمىستاردى ەدەتتەگٸ ەدٸسپەن دەلەلدەۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇرىن انتيپلاگيات باعدارلامالارى بٸردەي سٶزدەردٸ ٸزدەپ, مەتٸننٸڭ قاي تۇسى كٶشٸرٸلگەنٸن وڭاي تاباتىن. ال جي دايىن يدەيانى مٷلدەم باسقا سٶزدەرگە ٶزگەرتٸپ, جازادى. مەتٸن سٶزبە-سٶز بٸردەي بولماعان سوڭ, انتيپلاگيات ونى انىقتاي المايدى.
بٸر قاراعاندا جاڭا ماقالا سيياقتى, بٸراق بۇل – بٸرەۋدٸڭ ەڭبەگٸن ۇرلاۋ. ناعىز اۆتوردىڭ اتى دا اتالمايدى. قازٸر عىلىم پلاگياتتىڭ جاڭا تٷرٸنە تاپ بولدى. ەزٸرگە ونى تاباتىن قۇرال دا, بۇعان قارسى ورتاق ەرەجە دە جوق.
جي ەندٸ ماقالالاردى ٶزٸ تەكسەرەتٸن بولدى. ماقالا كٶپ بولعان سايىن ماماندار تەكسەرٸپ ٷلگەرمەي جاتىر. تەك 2020 جىلدىڭ ٶزٸندە عالىمدار جۇمىستاردى تەگٸن تەكسەرۋگە 100 ميلليون ساعات جۇمساعان. قازٸر رەداكتسييالارعا مامان تابۋ قيىن, سوندىقتان بۇل مٸندەتتٸ جي-گە بەرە باستادى. نەتيجەسٸندە بٸر عانا تەحنولوگييا ماقالانى ٶزٸ جازادى, ٶزٸ تەكسەرەدٸ.
ەندٸ نە ٸستەۋ كەرەك?
ەزٸرگە بۇعان ەشكٸم ناقتى جاۋاپ تاپقان جوق. بٸراق بٸرنەشە ۇسىنىس بار.
بٸرٸنشٸدەن, بەرٸ اشىق بولۋعا تيٸس. ەگەر ماقالانىڭ بٸر بٶلٸگٸن جي جازسا, ونى جاسىرماي كٶرسەتۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ اۆتور اشىق ايتىلماسا, ناقتى نە جازىلعانىن جەنە ونى كٸم جازعانىن تەكسەرۋ مٷمكٸن ەمەس.
ەكٸنشٸدەن, جي-دٸڭ «ٸزٸن» تانيتىن جاڭا قۇرالدار قاجەت. مىسالى, گييوم كاباناكتىڭ جەتەكشٸلٸگٸندەگٸ Problematic Paper Screener جوباسى 2020 جىلدان بەرٸ روبوت جازعان كٷمەندٸ مەتٸندەردٸ تاۋىپ جٷر. بٸراق مۇنداي جٷيەلەردٸ ٷنەمٸ جەتٸلدٸرۋ قاجەت. بۇل – تەحنولوگييالار جارىسى, تەكسەرەتٸن قۇرالدار جي سوڭىنان ٸلەسە الماي جاتىر. سەبەبٸ مودەلدەردٸڭ ٶزٸ جىلدام دامىپ, پرومپتتارى مەن جازۋ ستيلٸ ٷنەمٸ ٶزگەرٸپ وتىرادى.
ٷشٸنشٸدەن, باعالاۋ جٷيەسٸن ٶزگەرتۋ كەرەك. قازٸر عالىمداردىڭ ەڭبەگٸ ونىڭ ساپاسىنا ەمەس, تەك ماقالا سانىنا قاراي ٶلشەنەدٸ. وسىدان كەيٸن جۇمىستى جي-گە ىسىرۋ جالعاسا بەرمەك. ويلانىپ كٶرٸڭٸزشٸ, سٸز ايلاپ تەر تٶگٸپ جازعان زەرتتەۋ مەن باسقا بٸرەۋدٸڭ بەس مينۋتتا دايىنداعان مەتٸنٸنە بٸردەي باعا بەرسە, نە ٸستەر ەدٸڭٸز? ەشتەڭە جازباعان ەرٸپتەسٸڭٸز جي-دٸڭ ارقاسىندا سٸزبەن بٸردەي تٶلەم السا شە? سوندىقتان ساپا ساننان جوعارى تۇرمايىنشا, بۇل تىعىرىقتان شىعا المايمىز. بۇل تەك عىلىمدا ەمەس, ٶمٸردە دە سولاي.
جالپى تەحنولوگييا – بەيتاراپ دٷنيە. جي مودەلدەرٸ اعىلشىنشا بٸلمەيتٸن عالىمدارعا كٶمەكتەسٸپ, قول بايلايتىن جۇمىستارىن جەڭٸلدەتتٸ. مەسەلە جي-دە ەمەس, عىلىمنىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعىندا جاتىر: بٸز ساندارعا, سٸلتەمەلەر مەن اۆتورعا سەنەمٸز. ال قازٸر مەتٸننٸڭ قاي جەرٸن روبوت جازعانىن ناقتى انىقتايتىن ەشقانداي تەسٸل جوق. سوندىقتان جۇمىس ساپاسى مەن ادام ەڭبەگٸن قورعاۋىمىز كەرەك. تەك پرومپت جازىپ وتىراتىنداردى ەمەس, زەرتتەۋگە ۋاقىتى مەن جانىن سالعان ناعىز مامانداردى باعالاۋىمىز قاجەت
