Islam dininde neke er men áieldiń máńgilik jup bolyp ótýi úshin qiylyp, aq nekeli jandar ǵana erli-zaiypty bolyp esepteledi. Budan ózge «ýaqytsha neke», «jynystyq jihad» degen musylmandyqqa jat áreketter – dinge de, zańǵa da qaishy keletin keleńsiz qubylystar. Aitýǵa aýyz barmaityn «jynystyq jihad» uǵymy 2013 jyldan beri IGIL terroristik uiymynyń paida bolýymen qoldanysqa endi.
Islam qainarkózderi men tarihynda eshqandai negizi joq «jynystyq jihad» uǵymy XXI ǵasyrda lańkestik uiymdardyń áreketinen álemdik problemaǵa ainalyp otyr.
Sarapshylar IGIL lańkestik uiymyn musylman álemin qylmysty etip kórsetý maqsatynda uiymdastyrylǵan saiasi oiyn retinde qarastyrady. Óitkeni, álemniń túkpir-túkpirinen jinalǵan jihadshylar, tipti, musylman halqy az shoǵyrlanǵan elderden de Siriia men Irakqa aǵylyp kelgen lańkestik uiym músheleriniń bastaryn qosyp otyrǵan saiasi bir kúshtiń bary anyq. Olar óz maqsattaryna jetý úshin «jynystyq jihad»atty islamǵa jat neke túrin shyǵaryp, dinbuzar sheihsymaqtaryna dini pátýa bergizdi. Búginde teris pátýanyń mánin túsinbei, solardyń quryǵyna ilingen keibir musylman qyzdary ókinishin bildirýde. Sózim qurǵaq bolmaý úshin bir mysal keltireiin.
Jýrnalist Q.Sarypbek IGIL leńkestik uiymynda bolyp qaitqan bir otandas qaryndasymyzdyń ókinishti janaiǵaiyn bylai jetkizedi: «...Bir kúni meni, Siriiadan qaityp oralǵan qazaq qyzymen túrmede ońasha áńgimelestirdi. Ol qyzdyń kóz jasyn kórip, qatty aiap kettim. Ol qyz da ǵalamtor arqyly tanysyp otbasyly bolǵan. Bal aiy dep kúieýi Siriiaǵa ertip ketken. Sodan, Siriiada bir ai turǵan. Kúieýi shahid dep, kúieýiniń Siriiadaǵy dosy kelgen. Qyz oǵan kúieýge shyǵypty jalǵyz qalmas úshin. Sodan arada birneshe aptadan soń, ol kúieýinde shahid degen. Sóitip, ol qyz segiz ret kúieýge shyqqan. Bir kúni syrtta júrse, ólip qaldy degen kúieýlerin kórgen. Tipti, birinshi kúieýi de tiri bolyp shyqqan. Ol qyz barlyǵynyń ótirik ekenin bilip, qashýǵa bel býyp, aqyry kujatsyz elge oralǵan. Jylaidy... «Kursaǵymdaǵy balany amalym joqtyqtan kóterip júrmin. Bosansam, ol balany jetimder úiine beremin» deidi. Siriiada nápsi qumarlyǵyn qandyrý úshin ǵana áielderdi paidalanyp, bylaisha qatty qorlaidy eken. Eshqandai da jihad joq, qaita jynystyq qatynas kóp deidi...».
Sondai-aq, IGIL lańkestik uiymynyń «jynystyq jihad» atty pátýa shyǵarýynyń da ózindik sebepteri bar. Birinshiden, musylman qyzdaryn lańkestermen ýaqytsha bolsa da nekelestirip, sol arqyly qatarlaryn kóbeitedi. Ekinshiden, islamdaǵy maǵynaly uǵym aq nekege «jynystyq jihad» degen jalǵan neke jamap, aq nekeni kim bolsa sonymen jatyp-turatyn arsyzdyq áreketke ainaldyrady. Munyń barlyǵy árdaiym ádildik pen adam quqyǵyn bárinen joǵary qoiatyn islam dinine kúie jaǵý ekeni anyq.
Imam Matýridi Qurandaǵy: «...Al endi, (senderge mahram bolǵan) atalmysh áielderdiń tysyndaǵy áielderge nápsige boi aldyryp zina jasamaý, ar tazalyǵyn saqtaý shartymen, mal-puldaryńnan máhir berip úilený adal etildi. Endeshe, atalmysh áieldermen jup bolǵylaryń kelse, máhir aqylaryn berińder, bul sender úshin paryz...» (Nisa súresi, 24-aiat) Keibireýler aiattaǵy: «Endeshe, atalmysh áieldermen jup bolǵylaryń kelse aqylaryn berińder» sózinen «mýtǵa» nekesiniń durystyǵyn shyǵarady. Olar aiatta: «Istimtáǵ» (sháhýát áýestigin qandyrý) jasaǵan soń aqysyn berý aityldy. Iaǵni, «Nikah» (neke) sózi aitylmady» deidi. Bizdiń kózqarasymyzda (Hanafi mázhabynda), Nisa súresi, 24-aiatyndaǵy: «...Al endi, (senderge mahram bolǵan) atalmysh áielderdiń tysyndaǵy áielderge nápsige boi aldyryp zina jasamaý, ar tazalyǵyn saqtaý shartymen mal-puldaryńnan máhir berip úilený adal etildi» sózi adal nekege dálel. Jáne de mýtǵa nekesin durys deitinder aiatta: «Ýájip bolǵan máhir áýeli kelisimmen bekitilip, sonyń negizinde neke iske asady» degen sózderine keler bolsaq, bul bireýi áýeli, ekinshisi keiin oryndalatyn jái rettilik ǵana. Qurandaǵy: «Áielderińdi talaq etetin kezde, olardyń iddat (ajyrasqannan keiingi kútý) merzimin esepke ala otyryp talaq etińder» (Talaq súresi, 1-aiat) degen aiatta áýeli iddat merzimin kútý aitylyp tur..... Negizinde, talaq aitylǵan soń iddát merizimi bastalady. Iaǵni, mundai aiattar kóp kezdesedi. Sondyqtan, mýtǵa nekesin durys deýshilerdiń bul pikirleri dáiekti kózqaras emes. Áli jetkizgen hadiste: «Muhammed paiǵambar Haibar kúni áieldermen mýtǵa jasaýǵa jáne esektiń etin jeýge tyiym saldy» dese, Abdýlla ibn Omar Omar ibn Hattabtyń: «Mýtǵany durys dep istep júrgenderdi jolyqtyrsam, tas boran atyp óltiremin» degenin estidim deidi. Abdýlladan jetken taǵy bir riýaiatta: «Áieldermen mýtǵa nekesinde bolý talaq, máhir, iddát kútý, muragerlik jáne nekedegi quqyqtyq máselelerge qatysty aiattarmen úkimi nasih (joiyldy) etildi» dedi» degen.
Islam dininiń kirshiksiz rýhyn lastaityndar, «jynystyq jihad» týraly pátýalaryn atalmysh «mýtǵa» nekesine negizdeidi. Olar «jynystyq jihad» nekesin Alla jolynda jihad etip júrgender úshin adal dep uǵyndyrǵysy keledi. Tipti, «imani baýyrlastyq» atymen qatar paidalanady. Sondyqtan, «jynystyq jihad» islam dinine múldem jat buzaqylyqtyń bir túri ekenin bilgen jón.
Sońǵy kezderi nápsiniń quly bolǵandardyń shariǵat sharttaryn óreskel buzyp, jas qyzdardy quryqqa túsirip júrgeni ózekti órteidi. Olardyń elimizdegi salafizm aǵymynyń ustanýshylary ekenin de ańǵarýǵa bolady. Sondyqtan qyzdarymyz «dindarsymaq» jigitterge aldanbasa, keibir ata-analar men jastar jat aǵymnyń qurbany bolmasa eken degen nietimizdi bildirgimiz keledi.
S.Oqanuly,
QR DIAQM DIKDin máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri
