يسلام دٸنٸندە نەكە ەر مەن ەيەلدٸڭ مەڭگٸلٸك جۇپ بولىپ ٶتۋٸ ٷشٸن قيىلىپ, اق نەكەلٸ جاندار عانا ەرلٸ-زايىپتى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. بۇدان ٶزگە «ۋاقىتشا نەكە», «جىنىستىق جيھاد» دەگەن مۇسىلماندىققا جات ەرەكەتتەر – دٸنگە دە, زاڭعا دا قايشى كەلەتٸن كەلەڭسٸز قۇبىلىستار. ايتۋعا اۋىز بارمايتىن «جىنىستىق جيھاد» ۇعىمى 2013 جىلدان بەرٸ يگيل تەرروريستٸك ۇيىمىنىڭ پايدا بولۋىمەن قولدانىسقا ەندٸ.
يسلام قايناركٶزدەرٸ مەن تاريحىندا ەشقانداي نەگٸزٸ جوق «جىنىستىق جيھاد» ۇعىمى XXI عاسىردا لاڭكەستٸك ۇيىمداردىڭ ەرەكەتٸنەن ەلەمدٸك پروبلەماعا اينالىپ وتىر.
ساراپشىلار يگيل لاڭكەستٸك ۇيىمىن مۇسىلمان ەلەمٸن قىلمىستى ەتٸپ كٶرسەتۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان ساياسي ويىن رەتٸندە قاراستىرادى. ٶيتكەنٸ, ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن جينالعان جيھادشىلار, تٸپتٸ, مۇسىلمان حالقى از شوعىرلانعان ەلدەردەن دە سيرييا مەن يراكقا اعىلىپ كەلگەن لاڭكەستٸك ۇيىم مٷشەلەرٸنٸڭ باستارىن قوسىپ وتىرعان ساياسي بٸر كٷشتٸڭ بارى انىق. ولار ٶز ماقساتتارىنا جەتۋ ٷشٸن «جىنىستىق جيھاد»اتتى يسلامعا جات نەكە تٷرٸن شىعارىپ, دٸنبۇزار شەيحسىماقتارىنا دٸني پەتۋا بەرگٸزدٸ. بٷگٸندە تەرٸس پەتۋانىڭ مەنٸن تٷسٸنبەي, سولاردىڭ قۇرىعىنا ٸلٸنگەن كەيبٸر مۇسىلمان قىزدارى ٶكٸنٸشٸن بٸلدٸرۋدە. سٶزٸم قۇرعاق بولماۋ ٷشٸن بٸر مىسال كەلتٸرەيٸن.
جۋرناليست ق.سارىپبەك يگيل لەڭكەستٸك ۇيىمىندا بولىپ قايتقان بٸر وتانداس قارىنداسىمىزدىڭ ٶكٸنٸشتٸ جانايعايىن بىلاي جەتكٸزەدٸ: «...بٸر كٷنٸ مەنٸ, سيرييادان قايتىپ ورالعان قازاق قىزىمەن تٷرمەدە وڭاشا ەڭگٸمەلەستٸردٸ. ول قىزدىڭ كٶز جاسىن كٶرٸپ, قاتتى اياپ كەتتٸم. ول قىز دا عالامتور ارقىلى تانىسىپ وتباسىلى بولعان. بال ايى دەپ كٷيەۋٸ سيريياعا ەرتٸپ كەتكەن. سودان, سيرييادا بٸر اي تۇرعان. كٷيەۋٸ شاھيد دەپ, كٷيەۋٸنٸڭ سيريياداعى دوسى كەلگەن. قىز وعان كٷيەۋگە شىعىپتى جالعىز قالماس ٷشٸن. سودان ارادا بٸرنەشە اپتادان سوڭ, ول كٷيەۋٸندە شاھيد دەگەن. سٶيتٸپ, ول قىز سەگٸز رەت كٷيەۋگە شىققان. بٸر كٷنٸ سىرتتا جٷرسە, ٶلٸپ قالدى دەگەن كٷيەۋلەرٸن كٶرگەن. تٸپتٸ, بٸرٸنشٸ كٷيەۋٸ دە تٸرٸ بولىپ شىققان. ول قىز بارلىعىنىڭ ٶتٸرٸك ەكەنٸن بٸلٸپ, قاشۋعا بەل بۋىپ, اقىرى كۇجاتسىز ەلگە ورالعان. جىلايدى... «كۇرساعىمداعى بالانى امالىم جوقتىقتان كٶتەرٸپ جٷرمٸن. بوسانسام, ول بالانى جەتٸمدەر ٷيٸنە بەرەمٸن» دەيدٸ. سيرييادا نەپسٸ قۇمارلىعىن قاندىرۋ ٷشٸن عانا ەيەلدەردٸ پايدالانىپ, بىلايشا قاتتى قورلايدى ەكەن. ەشقانداي دا جيھاد جوق, قايتا جىنىستىق قاتىناس كٶپ دەيدٸ...».
سونداي-اق, يگيل لاڭكەستٸك ۇيىمىنىڭ «جىنىستىق جيھاد» اتتى پەتۋا شىعارۋىنىڭ دا ٶزٸندٸك سەبەپتەرٸ بار. بٸرٸنشٸدەن, مۇسىلمان قىزدارىن لاڭكەستەرمەن ۋاقىتشا بولسا دا نەكەلەستٸرٸپ, سول ارقىلى قاتارلارىن كٶبەيتەدٸ. ەكٸنشٸدەن, يسلامداعى ماعىنالى ۇعىم اق نەكەگە «جىنىستىق جيھاد» دەگەن جالعان نەكە جاماپ, اق نەكەنٸ كٸم بولسا سونىمەن جاتىپ-تۇراتىن ارسىزدىق ەرەكەتكە اينالدىرادى. مۇنىڭ بارلىعى ەردايىم ەدٸلدٸك پەن ادام قۇقىعىن بەرٸنەن جوعارى قوياتىن يسلام دٸنٸنە كٷيە جاعۋ ەكەنٸ انىق.
يمام ماتۋريدي قۇرانداعى: «...ال ەندٸ, (سەندەرگە ماحرام بولعان) اتالمىش ەيەلدەردٸڭ تىسىنداعى ەيەلدەرگە نەپسٸگە بوي الدىرىپ زينا جاساماۋ, ار تازالىعىن ساقتاۋ شارتىمەن, مال-پۇلدارىڭنان مەھٸر بەرٸپ ٷيلەنۋ ادال ەتٸلدٸ. ەندەشە, اتالمىش ەيەلدەرمەن جۇپ بولعىلارىڭ كەلسە, مەھٸر اقىلارىن بەرٸڭدەر, بۇل سەندەر ٷشٸن پارىز...» (نيسا سٷرەسٸ, 24-ايات) كەيبٸرەۋلەر اياتتاعى: «ەندەشە, اتالمىش ەيەلدەرمەن جۇپ بولعىلارىڭ كەلسە اقىلارىن بەرٸڭدەر» سٶزٸنەن «مۋتعا» نەكەسٸنٸڭ دۇرىستىعىن شىعارادى. ولار اياتتا: «يستيمتەع» (شەھۋەت ەۋەستٸگٸن قاندىرۋ) جاساعان سوڭ اقىسىن بەرۋ ايتىلدى. ياعني, «نيكاح» (نەكە) سٶزٸ ايتىلمادى» دەيدٸ. بٸزدٸڭ كٶزقاراسىمىزدا (حانافي مەزھابىندا), نيسا سٷرەسٸ, 24-اياتىنداعى: «...ال ەندٸ, (سەندەرگە ماحرام بولعان) اتالمىش ەيەلدەردٸڭ تىسىنداعى ەيەلدەرگە نەپسٸگە بوي الدىرىپ زينا جاساماۋ, ار تازالىعىن ساقتاۋ شارتىمەن مال-پۇلدارىڭنان مەھٸر بەرٸپ ٷيلەنۋ ادال ەتٸلدٸ» سٶزٸ ادال نەكەگە دەلەل. جەنە دە مۋتعا نەكەسٸن دۇرىس دەيتٸندەر اياتتا: «ۋەجٸپ بولعان مەھٸر ەۋەلٸ كەلٸسٸممەن بەكٸتٸلٸپ, سونىڭ نەگٸزٸندە نەكە ٸسكە اسادى» دەگەن سٶزدەرٸنە كەلەر بولساق, بۇل بٸرەۋٸ ەۋەلٸ, ەكٸنشٸسٸ كەيٸن ورىندالاتىن جەي رەتتٸلٸك عانا. قۇرانداعى: «ەيەلدەرٸڭدٸ تالاق ەتەتٸن كەزدە, ولاردىڭ يددات (اجىراسقاننان كەيٸنگٸ كٷتۋ) مەرزٸمٸن ەسەپكە الا وتىرىپ تالاق ەتٸڭدەر» (تالاق سٷرەسٸ, 1-ايات) دەگەن اياتتا ەۋەلٸ يددات مەرزٸمٸن كٷتۋ ايتىلىپ تۇر..... نەگٸزٸندە, تالاق ايتىلعان سوڭ يددەت مەرٸزٸمٸ باستالادى. ياعني, مۇنداي اياتتار كٶپ كەزدەسەدٸ. سوندىقتان, مۋتعا نەكەسٸن دۇرىس دەۋشٸلەردٸڭ بۇل پٸكٸرلەرٸ دەيەكتٸ كٶزقاراس ەمەس. ەلي جەتكٸزگەن حاديستە: «مۇحاممەد پايعامبار حايبار كٷنٸ ەيەلدەرمەن مۋتعا جاساۋعا جەنە ەسەكتٸڭ ەتٸن جەۋگە تىيىم سالدى» دەسە, ابدۋللا يبن ومار ومار يبن حاتتابتىڭ: «مۋتعانى دۇرىس دەپ ٸستەپ جٷرگەندەردٸ جولىقتىرسام, تاس بوران اتىپ ٶلتٸرەمٸن» دەگەنٸن ەستٸدٸم دەيدٸ. ابدۋللادان جەتكەن تاعى بٸر ريۋاياتتا: «ەيەلدەرمەن مۋتعا نەكەسٸندە بولۋ تالاق, مەھٸر, يددەت كٷتۋ, مۇراگەرلٸك جەنە نەكەدەگٸ قۇقىقتىق مەسەلەلەرگە قاتىستى اياتتارمەن ٷكٸمٸ ناسيح (جويىلدى) ەتٸلدٸ» دەدٸ» دەگەن.
يسلام دٸنٸنٸڭ كٸرشٸكسٸز رۋحىن لاستايتىندار, «جىنىستىق جيھاد» تۋرالى پەتۋالارىن اتالمىش «مۋتعا» نەكەسٸنە نەگٸزدەيدٸ. ولار «جىنىستىق جيھاد» نەكەسٸن اللا جولىندا جيھاد ەتٸپ جٷرگەندەر ٷشٸن ادال دەپ ۇعىندىرعىسى كەلەدٸ. تٸپتٸ, «يماني باۋىرلاستىق» اتىمەن قاتار پايدالانادى. سوندىقتان, «جىنىستىق جيھاد» يسلام دٸنٸنە مٷلدەم جات بۇزاقىلىقتىڭ بٸر تٷرٸ ەكەنٸن بٸلگەن جٶن.
سوڭعى كەزدەرٸ نەپسٸنٸڭ قۇلى بولعانداردىڭ شاريعات شارتتارىن ٶرەسكەل بۇزىپ, جاس قىزداردى قۇرىققا تٷسٸرٸپ جٷرگەنٸ ٶزەكتٸ ٶرتەيدٸ. ولاردىڭ ەلٸمٸزدەگٸ سالافيزم اعىمىنىڭ ۇستانۋشىلارى ەكەنٸن دە اڭعارۋعا بولادى. سوندىقتان قىزدارىمىز «دٸندارسىماق» جٸگٸتتەرگە الدانباسا, كەيبٸر اتا-انالار مەن جاستار جات اعىمنىڭ قۇربانى بولماسا ەكەن دەگەن نيەتٸمٸزدٸ بٸلدٸرگٸمٸز كەلەدٸ.
س.وقانۇلى,
قر دٸاقم دٸكدٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
