Búgingi meditsinanyń damyǵany sonshalyq, adamnyń kez kelgen aǵzasyn qinalmai aýystyratyn boldy. Ókpe, júrek, uiqy bezi, baýyrdy aýystyrý bylai tursyn, qazir áieldi – erkekke, erkekti – áielge ainaldyrý da túk bolmai qaldy. Qorqynyshtysy sol, sońǵy jyldary jaratylystyń zańyna qarsy shyǵyp, óziniń jynysyn aýystyrýǵa ynta bildirgenderdiń qatary kóbeigen. Buryn qoǵamǵa jat mundai kórinister tek Batys elderine tán sekildi kórinetin. Sóitsek, kúlli álemdi alańdatyp otyrǵan bul kesapat Qazaqstandy da ainalyp ótpepti. Elimiz zań júzinde ruqsat bergen 2009 jyldan beri elimizde 25 adam jynysyn aýystyryp úlgergen. QR Ádilet ministrliginiń bergen aqparaty boiynsha, 2015 jyly – 8 adam, byltyr 3 azamat jynysyn aýystyrýǵa bailanysty aty-jónin ózertken eken. Sonyń ishinde tórteýi jynysyn áielden erkekke aýystyrsa, tórteýi kerisinshe, erkekten áielge «ainalǵan».
ÁLEMDEGI AHÝAL ALAŃDATARLYQ
Meditsina tilinde jynys aýystyrýdy «tranzishen» dep ataidy. Iaǵni, aǵylshyn tilinen aýdarǵanda «aýysý, ótý» degen maǵynany bildiredi. Jaratylysynda áiel bola tura ózin erkek sezinetinderdi nemese týmysynan erkek bola tura áiel rólin alyp júrgenderdi jynystyq sáikessizdigine qarai, «transgenderler» deidi.
Álem boiynsha jynys aýystyrý operatsiiasy alǵash ret 1931 jyly Einar Vegener esimdi daniialyq sýretshige jasalǵan eken. Bastapqyda jubaiynyń ótinishimen áiel bolyp kiinip, jańa týyndynyń keiipkerine ainalǵan ol birte-birte áiel kiimin ústinen tastamaityn bolǵan. Sebebin suraǵan jaqyndaryna ol ózin áiel keipinde óte yńǵaily sezinetinin aitqan. Aqyry Einar jynysyn aýystyrýǵa ota jasatyp, esimin Lili Elba dep ózgertedi. Naǵyz áiel bolyp, bala týǵysy kelgen ol birneshe ret jatyr jasatýǵa da áreket etken eken. Alaida boiyna kúshpen qondyrylǵan jatyrdy jatyrqaǵan aǵzasy bir kúnde syr berip, Einar qaitys bolady.
Jalpy, HH ǵasyrdyń basynda óziniń áý bastaǵy jaratylysyn «qatelik» dep tanyp, jynysyn aýystyrǵysy keletinderge birden «shizofreniia» degen diagnoz qoiyp, olardy ómirbaqi psihiatriialyq aýrýhanada qamap ustaǵan eken.
Qoǵamnyń osyndai qarsylyǵyna qaramastan, jynys aýystyrý operatsiiasyn jasyryn jasaityn klinikalar da bolǵan. 1940 jyly Garold Jil atty áigili áskeri hirýrg aǵylshyn qyzy Laýre Dillonǵa ota jasap, ony erkek etip shyǵarady. 1953 jyly Djordj Ýiliam esimdi amerikalyq soldat áielge ainalady.
Transgenderlerdiń qaýlap kóbeigen shaǵy – 1972 jyl. Dál osy jyly bóten aǵzany qondyrǵan kezde immýnitettiń qarsylyǵyn basatyn «Tsiklosporin» dárisi paida bolǵan. Osy preparattyń arqasynda talai operatsiialar sátti ótip, buryn aǵzanyń jańa organdy qabyldamaýynan japa shekken transgenderler erkinshe ota jasata berýge múmkindik alǵan. Keibir memleketterdiń jynys aýystyrýǵa zańdy túrde ruqsat bere bastaǵany da osy tus. Sol elderdiń alǵashqysy Shvetsiia boldy.
Tarihta adamdardyń jynysyn kúshtep aýystyrý jaǵdailary da kezdesken. Aitalyq, nebir qorqynyshty tájiribeler jasaýmen aty shyqqan nemistiń Iozef Mengele atty dárigeri kezinde ózi jumys istegen Osventsim lagerinde tutqyndardyń jynysyn kúshpen aýystyryp, tájiribe jasaǵan kórinedi.
Sondai-aq Úndistanda jyl saiyn júzdegen qyz bir jasqa deiin jynys aýystyrýdyń qurbany bolady eken. Otbasynda qyzdan góri ul balanyń dúniege kelgenin táýir kóretin keibir úndiler jasqa da tolmaǵan qyzdaryn jasyryn klinikalarǵa aparyp, jynysyn erkekke aýystyrýdy ádetke ainaldyrǵan. Áke-sheshesiniń qalaýymen erkinen tys erkekke ainalǵan baiǵus qyzdar shaqalaq shaǵynan gormondyq dárilerdi ýystap ishýge májbúr. Bul týraly kezinde Laifniýs aqparattyq portaly jazǵany esimizde.
Qazirgi tańda jynys aýystyrý jaǵynan Tailand kósh bastap tur. Osynda ota jasatýǵa kóptegen eldiń transgenderleri aǵylady eken. Sebebi, mundaǵy otanyń quny ózge memleketterge qaraǵanda birneshe ese arzan.
Erkekti áielge, áieldi erkekke ainaldyrý jaǵynan Iran da Tailandtan qalyspaidy. Munda shamamen jylyna 500-ge jýyq jynys aýystyrý operatsiiasy jasalady. Teokratiialyq Iranda buǵan qalai ruqsat berilgeni túsiniksiz. Bizdiń biletinimiz, aýrýlar men densaýlyqqa bailanysty máselelerdiń halyqaralyq jiktemesinde transseksýaldyq áreket psihikalyq aýytqýshylyq retinde osy tizimge engizilgen. Kóptegen elderdiń oǵan aýrý retinde qarap, jynys aýystyrýǵa ruqsat beretini sondyqtan.
Árine, jynys aýystyrý bizdiń elde ǵana emes, Eýropa, basqa memleketterde de qoǵamǵa jat áreket retinde qaralady. Oǵan qarsylyq bildirýshi jurtshylyqtyń qarasy da kóp. Tipti jynys aýystyrýǵa niettilerdiń qataryn azaitý úshin transseksýalizmdi halyqaralyq aýrýlar jiktemesinen alyp tastaýdy usynǵandar da barshylyq. Alaida ázirshe ol múmkin bolmai tur.
QAZAQSTAN DA QAǴYS QALǴAN JOQ
Ata-baba dástúrinen, dini men dilinen alshaqtai qoimaǵan qazaq úshin jaratylysyna qarsylyq bildirý – naǵyz azǵyndyq. Jynys aýystyrý sekildi jat qylyqtarǵa bizdiń ómir súrip otyrǵan qoǵamymyz úreilene qaraidy. Mentalitetimiz de oǵan sai kelmeidi. Tipti mundai másele kóp aityla bermeidi. Alaida sońǵy jyldary elimizde kórinis tapqan birneshe tosyn oqiǵa Qazaqstannyń da odan qalys qalmaǵanyn meńzeidi.
Ánebir jyly jynysyn aýystyrǵan politsei oqiǵasy shý bolyp, eldi bir dúrliktirdi. Quqyq salasynda on jyldai qyzmet etken áiel adam jynysyn erkekke aýystyrǵanyn estigen jurt jaǵasyn ustady. Bálkim, bul oqiǵa da jabýly kúiinde qalar ma edi, eger álgi politsiia qyzmetkeri jumystan qýylmaǵanda. Burynǵy Vika, qazirgi Viktordyń qazaq bolmaǵanyna ishtei shúkir etkenimiz ras. Jumysyn daýlap júrgen ol arasynda jynysyn tegin aýystyrǵanyn da aityp qalǵany esimizde.
Osy máselege qatysty byltyr taǵy bir keleńsiz oqiǵa qoǵamda «burq» ete qaldy. Erkekten áielge ainalyp, ashynalarynan aqsha bopsalap júrgen bir transgender politsiialardyń qolyna túsip qalady. Qujatyn áli ózgertip úlgermegen álgi áieldi politseiler ne erkekterdiń, ne áielderdiń túrmesine toǵytaryn bilmei, ábden basy qatqan. Bul transgender ataýlynyń túrmege alǵash túsýi eken. Aqyry, burynǵy Hasan, keiingi Viktoriia jazasyn óteýge áielderdiń janyna jiberilgen.
Jynysyn aýystyrǵysy kelgen taǵy bir qazaqstandyq Adam quqyn qorǵaý jónindegi ulttyq ortalyqtyń esigin qaqqany jurtshylyqtyń esinde bolar. Ómirge áiel bolyp kelgen ol ýaqyt óte kele erkek bolǵysy keletinin sezingen. Bul oi ábden maza bermegennen keiin ol dárigerlerge kómek surap barady. Biraq aqjeleńdiler oǵan kómektesýden bas tartyp, raiynan qaitarýǵa úgitteidi. Degeni bolmai, amaly taýsylǵan áiel aqyry Adam quqyqtaryn qorǵaý ortalyǵyna júgingen. Bul ortalyqtyń zańgerleri osy jónindegi halyqaralyq qujattardy aqtaryp, tiisti ministrliktermen aqyldasa kele, aqyry álgi áielge jynys aýystyrý operatsiiasyn jasaýǵa ruqsat alyp bergen.
Mine, bul elimizdegi qoǵamnyń aldyna abaisyzda shyǵyp ketken oqiǵalardyń biri bóligi ǵana. Onyń syrtynda jurtshylyqqa áshkere bolmai, jasyryn jasalyp jatqan operatsiialar qanshama? Joǵaryda qansha adam jynysyn aýystyrǵanyn aita kettik. Olar týraly elimizdiń Densaýlyq saqtaý ministrligi habarsyz bolyp shyqty. Olardyń ýájine sensek, jynys aýystyrǵandar operatsiiany shetelde, jekemenshik klinikalarda jasatýy múmkin. Jekemenshikter ministrlikke bul týraly esep bermeitin kórinedi. Tiisti vedomstvo ókilderi Almatydaǵy «B.Jarbosynov atyndaǵy Ýrologiia ǵylymi ortalyǵy» AQ-ta jasalǵan operatsiialardan ǵana habardar. Sebebi, jynys aýystyrý otasyn jasatýǵa memlekettik meditsina mekemesine júgingender osy ortalyqqa jiberiledi eken. Ǵylymi ortalyqtyń basqarma tóraǵasynyń ǵylymi-zertteý jumysy boiynsha orynbasary, meditsina ǵylymdarynyń kandidaty Iliias Muhamedjannyń bizge bergen málimeti boiynsha, 2006 jyldan 2016 jyl aralyǵynda osynda jynys aýystyrý boiynsha 3 kvota bólingen eken. Aldyńǵy jyl men byltyr jynysyn aýystyrýǵa bailanysty eshkim de kómek surap kelmegen. Jalpy, ýrologiia ǵylymi ortalyǵynda jynys aýystyrǵan 3 patsienttiń ekeýi erkekten áielge ainalsa, bireýi kerisinshe, áiel jaratylysynan bas tartyp, erkek bolýdy jón sanaǵan.
TÝA PAIDA BOLA MA, JÚRE QALYPTASA MA?
Belgili jazýshy Tólen Ábdiktiń «Oń qol» shyǵarmasynda basty keiipker:
«…Bizde muny ishki tulǵanyń ekige jarylýy dep ataidy. Psihopatologiianyń bir túri. Iaǵni, bir deneniń ishinde eki túrli «jan iesiniń» kezektesip, ne qatar ómir súrýi. Munyń bári midyń sheshilmei jatqan jumbaqtary ǵoi» deidi. Transgenderlerdiń jaǵdaiy da osyǵan uqsas. Keibir dáriger-mamandar erkektiń áiel, áieldiń erkek bolǵysy keletin sana-sezimi qursaqta jatqanda paida bolady deidi. Iaǵni, ana jatyryna bitken sharananyń denesi men miy ekige jarylady. Mysaly, uryqtyń áý bastaǵy jaratylysy erkek bolsa da onyń miy áielge tartady. Onyń sebebi, naqty nede ekeni áli kúnge basy ashylmaǵan másele. Dáriger-ǵalymdardyń keibiri transgenderlerdiń paida bolýyna áielder boiyndaǵy gormondyq buzylystar áser etedi dese, endi bir bóligi tabiǵattyń jaratylysyna balaidy. Keibir psihologtar otbasyndaǵy tárbie men ártúrli psihikalyq jaraqattar transgenderlerdiń júre paida bolýyna ákeledi deidi. «Transgenderler áiel men erkek jaratylysynyń ortasynda ómir súredi. Túptiń túbinde olarǵa báribir bir tańdaý jasaý kerek. Óitkeni eki jaratylys iesi bir denede ómir súrýi múmkin emes» deidi taǵy bir derekte. Ne desek te bul – bir otbasynyń ǵana emes, búkil bir qoǵamnyń tragediiasy.
Jynys aýystyrǵysy keletinderdi eki topqa bólýge bolady. Birinshisi – ananyń qursaǵynda jatqannan fiziologiialyq buzylysqa ushyraǵandar, ekinshisi – jaratylysynan qos jynysty bolyp týǵandar, iaǵni, germafroditter. Sońǵylardyń jaǵdaiynda jynysyn aýystyrýǵa shariǵat zańy da qarsy emes. Transgenderlerdiń qalaýyn islam haram is sanaidy.
Sheteldegi siiaqty bizdiń elde de jynys aýystyrýǵa zańdy turǵydan ruqsat berilgen. Ol úshin álgi adamnyń psihologiialyq aýytqýshylyǵy joq, biraq jynysyna sáikessizdigi dáleldengen bolýy kerek. «Transseksýalizm» diagnozyn naqtylaý úshin bir jyl tekseristen ótip, psihiatrlardyń qorytyndysyn alý qajet. Árine, Densaýlyq saqtaý ministrliginde arnaiy komissiia qurylyp, olar jynysyn aýystyrǵysy keletin adamdy raiynan qaitarýǵa áreket jasaidy. Oǵan da kónbese, amal joq, ruqsat beriledi.
Tiisti mamandardyń, sonyń ishinde psihiatrdyń ruqsatyn alǵannan keiin erkekten áiel, ne áielden erkek bolǵysy kelgender bir jylǵa jýyq gormondyq dárini úzbei ishedi. Iaǵni áiel bolǵysy keletin erkek adamǵa estrogen gormonyn, áielden erkekke ainalǵysy keletinder erkektik gormon – testosterondy ishýi kerek. Estrogen gormonyn tiisti mólsherde qabyldaǵan erkektiń bitim-bolmysy ózgerip, náziktenip, áielge tán belgiler paida bola bastaidy. Al áielde kerisinshe. Osydan keiin baryp, hirýrgiialyq jolmen jynysy ózgertiledi. Dárigerlerdiń aitýynsha, operatsiia 5-6 saǵatqa sozylady. Jynys aýystyrý bir ǵana otamen shektelmeidi, áiel ne erkek tolyqqandy júrek qalaýyna jetý úshin birneshe ota jasalady.
Adamǵa qondyrylatyn aǵza eshqaidan alynbaidy, oǵan donor músheniń de qajeti joq. Mamandar óziniń aǵzasynan, ne terisinen-aq qalaǵan jynysyn jasap beredi.
Budan keiin jynysyn ózgertkender ómir boiy gormondyq dáriler ishýge májbúr. Bul óz kezeginde adamnyń ómir súrý jasyn da qysqartýy múmkin. Óitkeni gormondyq dárilerdiń baýyrǵa, basqaǵa tigizer keri áserin aitpasaq ta túsinikti.
Alaida, adam jynysyn aýystyra alǵanymen, genin eshqashan ózgerte almaidy. Jynys jaǵynan áiel erkekke ainalǵanymen, báribir geni onyń áý bastaǵy jaratylysy áiel ekenin aiǵaqtaidy. Qansha dári ishkenimen transgenderlerdiń boiynda eski gormondary saqtalady. Ol ara-tura boi kótergen kezde keibir transgenderler iship júrgen gormondyq dárilerin shekten tys kóbeitip jiberedi eken. Bul olardyń psihikasyna da áser etip, túptiń túbinde qaisybireýleri ózine-ózi qol jumsaýǵa deiin barady.
Álemde talai ataqty transgenderler bar. Biraq olardyń kóbi mundai qadamǵa barǵanyna ókinetinin aitqan. Sondyqtan jaratylys zańynan attamas buryn «jeti ret ólshep, bir ret kesken» jón-aý.
– Ár adamnyń qandai jynysta bolatyny ananyń qursaǵynda bitken kúnnen jazylady. Jaratýshy iemizdiń bul qudiretine eshkim de qarsy kelýge tiis emes. Qazirgi tańda meditsinanyń damýy adamzatqa úlken múmkindikter syilap otyr. Mysaly, búginde aǵasy inisiniń ómirin qutqarý úshin baýyryn bólip bergen, balasy anasyna bir búiregin bergen jaǵdailar az emes. Shariǵat zańy boiynsha ómir men ólim ortasynda arpalysyp jatqan jandarǵa arasha túsý – úlken saýapty is. Qasietti Quran Kárimniń «Máida» súresiniń 32-aiatynda: «Kimde-kim bir adamdy ólimnen qutqarsa, barlyq adamdy tiriltkenmen teń» dep adamdarǵa ómir syilaýdyń saýaby kóp ekenin ósiet etken. Árine, aǵza bergen adamnyń ózine ziian bolmaýy kerek. Eger qaitys bolǵan adam basqany qutqarý úshin aǵzasyn berýdi ósiet etip ketse nemese jaqyn týysqandary ruqsatyn berse, onda ol marqumnyń múshelerin alýǵa bolady. Biraq dene múshelerin saýdaǵa salý – úlken kúná. Ony satýǵa, aram piǵylǵa paidalanýǵa shariǵat boiynsha qatań tyiym salynady.
Islam boiynsha adamǵa óziniń jaratylysy unamai, aǵzasyn ózgertse, ol kúná sanalady. Mysaly, jynysty aýystyrý – Jaratýshynyń jaratylysyn ózgertkenmen teń. Alla Taǵala mundai ózgertýlerdi haram etken. Ol jóninde Alla Taǵala «Nisa» súresiniń 119-aiatynda Ibilis shaitannyń bylai dep ant ishkendigin eskertedi: «Men olarǵa (adamzatqa) Allanyń jaratylysyn ózgertsin dep sózsiz ámir etemin».
Shariǵatta er kisiniń áielge, áieldiń er kisige uqsaýyna qatań tyiym salynǵan. Abdýlla ibn Abbas (r.a.): «Paiǵambarymyz (s.ǵ.s) áielge uqsaǵysy kelgen erkekterge jáne erkekterge uqsaǵysy kelgen áielderge laǵynet aitty» degen. Mundai jynystyq ózgertýler er men erdiń, áiel men áieldiń úilenýine jol ashady. Er men erdiń nemese áiel men áieldiń jynystyq qatynasqa barýy – Lut paiǵambardyń dáýirinde jasalǵan azǵyndyqtyń jalǵasy. Sondyqtan atalyq jynys músheleri tolyq jetilgen er kisiniń nemese analyq jynys músheleri tolyq jetilgen áieldiń jynys múshesin qarsy taraptyń jynys múshesine aýystyrýy – keshirilmes kúná ári haram is. Mundai iske barǵan árbir adam qatań jazaǵa laiyq bolady. Adamnyń aǵzasy – Allanyń bergen amanaty. Ony qalai paidalansam da, ózim bilemin deý – úlken aǵattyq.
– Erkektiń ózin áielshe sezinýi, áieldiń ózin erkekshe ustaýy – densaýlyqtaǵy kinárat ia gormondyq buzylystyń týa bitkeninen bolmasa, kóp jaǵdaida psihikalyq aýytqý emes, jetile kele qyzyǵýshylyǵyna, ortasyna qarai qalyptasyp jatady. Bul – júre qalyptasatyn minez. Ony der kezinde baiqap, durys baǵyttap jiberse, túzetýge bolady. Adamdardyń bári birdei emes. Olardyń ishinde ortaǵa beiimdelgish, eliktegishteri bolady. Transgenderlerden kóbi osyndai adamdardan shyǵady. Sondyqtan ondai jandarǵa durys tárbie qajet.
Shynymen de qazir qyz ben uldyń talǵamyna, kiim kiisine, ortasy men oiynyna mán bere bermeitin boldyq. Uldarymyz qyzdar siiaqty balaǵy tar, beli qiylǵan kiimder kie beredi. Bala kezimizde qyzǵylt tústi kiim kigen ulǵa úrke qarap «qyzteke» dep aidar taǵatyn edik. Er balalar bolsa, qyzdarmen oinaýdy namys kórip, olardyń oiynshyǵyna da jýymaityn. Oilap qarasaq, munyń óz úlken tárbie. Al qazir she? Uldarymyz usaqtalyp ketti. Uldyń tárbiesinde ákeniń róli úlken ekenin umyttyq. Ákeniń aibary, ákeniń qahary ne ekenin jadymyzdan shyǵardyq. Uldyń da, qyzdyń da tárbie tizginin áielge berip qoidyq. Er bala ákesine erip, shege qaǵyp, buranda buraýdyń ornyna sheshesimen birge qamyr ilep, tamaq pisirisedi. Erlikke, azamattyqqa tárbielenýdiń ornyna qyzsha maiysyp, qyzdyń tirligin jasap júr. Jibektei názik jigitterden qandai erkektik kórýge bolady? Sondyqtan uldy – ulsha, qyzdy – qyzsha tárbielesek qana mundai keleńsiz áreketterdiń aldyn alar edik. Er balany óziniń tabiǵatyna qarai beiimdep, «sen jigitsiń, erteńgi kúni Otanyńnyń tiregisiń, otbasyńnyń qorǵanysyń» dep tárbielep, sanasyna erkektik minezdi kishkentaiynan sińire berý kerek. Jastaiynan kúres, boks sekildi úiirmelerge berip, tulǵa retinde qalyptasýyna jol ashý qajet. Qulap qalsa nemese tóbelesip taiaq jese, asty-ústine túsip óbektemei, «sen jigit emessiń be?» degen sózdi sińire bilýimiz kerek. Bul jerde ul bala úidegi, túzdegi er-azamattarǵa tán minez-qulyqty, sharýany aldymen ákesinen úirenýi tiis. Al qyz balany erkekshora qylmai, 8-9 jasynan náziktikke, biiazylyq pen ibalyqqa baýlyǵanymyz jón. Shashyn ósirip, syrǵa salyp, úidiń sharýasyna beiimdeýdiń ózi onyń erteńgi kúni jaqsy jar, ardaqty ana bolyp qalyptasýyna jol ashatyny anyq. Ár otbasynda ákeniń róli men bedeli, balalardy tárbieleýdegi orny joǵary bolýy tiis. Áiel adam qansha myqty bolǵanymen eshqashan er-azamattyń ornyn basa almaidy. Otbasyndaǵy bala tárbiesinde, ásirese, uldardy tárbieleýde er-azamattyń yqpaly báribir erek ekendigin esten shyǵarmaýymyz qajet. Erkektik namysy bar ul, tabiǵatyna sai tárbielengen názik qyz bóten oiǵa jol bermesi anyq.
– Qazirgi tańda kúlli qoǵam aldyna óziniń jynys aýystyrǵanyn aityp júrgenderdiń áreketter sebebi túrli der edim. Jynys aýystyrý otasy – oiynshyq emes. Árbir ota jasaýǵa arnaiy kórsetkish bolýy tiis. Máselen, transseksýalizm diagnozymen syrqattanǵan adamdar arnaiy saraptan ótip, óziniń jynysyn aýystyra alady jáne aýystyrylǵan jynysyna sáikes tólqujatyn aýystyrady. Jurtshylyq bul qadamǵa amalsyzdan barady. Meditsinada «germafroditizm» degen uǵym bar. Qazaqsha «qos jynysty» degen maǵynany bildiredi. Týmysynan osy dertke shaldyǵyp, amalsyzdan jynysyn ózgertýge májbúr bolǵan adamdar olai jar salmas edi. Ókinishke qarai, aýrýdyń bul túri sirek te bolsa ushyrasady.
Germafroditizm – genetikalyq syrqat. Júktilik kezinde áieldiń nemese qursaqtaǵy sharananyń gendik hromosomy mýtatsiiaǵa ushyraýynan paida bolady. Al gen ártúrli ýltrakúlgin sáýlelený men radioaktivtik zattardyń áserinen nemese bolashaq ananyń boiyndaǵy qandai da bir gormondyq ózgeristerden buzylýy múmkin. Tipti ishimdik, esirtki men ártúrli taǵamdyq qospalar da gendik hromosomalardyń ózgerýine alyp keledi. Germafroditizmdi anyqtaý qiyn emes. Artyq aǵza hirýrgiialyq jolmen alynyp tastalady. Ol úshin syrqat adamǵa genetikalyq saraptama júrgizip, onyń kariotipi anyqtalady. Eger kariotip 46 HY, iaǵni erkek adam bolyp shyqsa, onda syrqattyń boiyndaǵy áielge tán músheler otamen alynyp tastalady. Buǵan qosa, adam ózin qandai jynystyń ókili sanaityny da mańyzdy. Keide genetikalyq turǵydan áiel bolyp shyqsa da ózin erkekshe sezinetin patsientter bar. Bul endi meditsinalyq qana emes, psihologiialyq, otbasylyq turǵydan da kúrdeli másele. Qandai jaǵdaida bolsyn, mundai jany men táni aýrý jandar psihikalyq turǵydan úlken qysymǵa tap bolady. Analyq jáne atalyq jynys bezderi durys qalyptasqan, biraq jasyryn germafroditizmge ushyraǵan syrqattarǵa zańgerlik jáne psihologiialyq kómek aýadai qajet. Keibireýler gormonaldyq em-dom alyp, jaqyndarynyń jaqsy qoldaýynan keiin dertinen aiyǵyp ta ketip jatady.
Aýrýdy neǵurlym erte jastan emdese, soǵurlym em tiimdi bolmaq. Syrqatty der kezinde aýyzdyqtamasa, ol ýaqyt ótken saiyn asqynyp, emdelýi qiyndai beredi. Sondyqtan germafroditizmge shaldyqqan jandardyń seksýaldyq orientatsiiasyn durys baǵytqa buryp, ýaqytyly emdetken jón.
TÚIIN:
«Qazaqstan Respýblikasy Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júiesi» týraly kodekstiń 88-babynda «Psihikasynyń buzylýy (aýrýy) bar adamdardan basqa jynystyq sáikestendirýde aýytqýshylyǵy bar adamnyń jynysyn aýystyrýǵa quqyǵy bar» delingen. Sondai-aq qujatta «jynystyq sáikestendirýde aýytqýshylyǵy bar adamdardy meditsinalyq kýálandyrý jáne olardyń jynysyn aýystyrýdy júrgizý qaǵidalaryn ýákiletti organ belgileitindigi» kórsetilgen. Demek, psihologiialyq aýytqýy joq , biraq jynysyna sáikes kelý jaǵynan aýytqýy bar adam jynysyn aýystyra alady. Jynysyn aýystyrýǵa yqylas tanytýshylardyń qatary kóbeiýine de osy bap sebep siiaqty. Bul bapty alǵa tartqan talai transgender jynysyn aýystyrýǵa bel býatyny sózsiz. Kezinde osy bapqa qatysty qoǵamdyq uiymdar qarsylyq tanytqan. Depýtattar bul bapty qalai qabyldap jibergen dep te shýlady. Alaida másele onda emes. Másele jynysyn aýystyrǵysy keletinder kvotamen tegin aýystyra alatyndyǵynda bolyp tur. Mundai erikkenderge qarajat shashqansha, bir balaǵa zar bolyp júrgen otbasylarǵa kómektesip, jasandy uryqtandyrýǵa bólinetin kvotany nege kóbeitpeske? Germafrodit bolsa bir jón, biraq deni saý, syrty bútin adamnyń «jynysyma sáikes kelmeimin» degen ýaiymyna bola qarjy shashý – aǵattyq der edik. Odansha olarǵa jan-jaqty psihologiialyq kómek kórsetip, raiynan qaitarýǵa qol ushyn bersek, áldeqaida artyq bolar edi.
Qymbat TOQTAMURAT
