“Qazaq maldyń jaiyn jetik biledi”, “Mal baqsa, qazaq baqsyn!” degen qolpash sózderdi jii estitinimiz de ras. Biraq... Keńes zamany kezinde erik berilmegeni de ras, al endi qazir qansha qoi, qansha jylqy, qansha siyr ósirseń de – óz erkiń emes pe?! Solai bola tursa da, myńǵyrtyp mal aidap júrgen qazaqty kórmedim.
“Qarabaidyń 90 myń jylqysy...” Buryn men muny “Qozy kórpesh – Baian sulýda”, iaǵni halyq epostarynda kóbeitip, shamadan tys ósirip aitatyn “myńdar” ǵoi dep oilaitynmyn. Al endi tarihi derekter ne deidi? Ejelgi túrik bailarynda 85 myń jylqy, 60 myń jylqy, 55 myń jylqy bolǵanyn tarihshylar rastap otyr. Jaraidy, árige barmai-aq qoiaiyq. 1917 jylǵy Qazan tóńkerisiniń qarsańyn ǵana alaiyqshy. Ataqty ǵalym Qanysh Sátbaevtyń ákesi Imantaidyń 24 myń jylqysy bolǵan. 1910-1925 jyldary Arqada 45 myń, 30 myń, 28 myń, 15 myń, 10 myń jylqysy bar bailar óte kóp bolǵan. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Túlkibas aýdanynda Iirsý deitin jer bar. Osy Iirsýda Ábdiraman degen bai bolǵan. Jylqysy 17 myń eken. Ábdiraman baidyń ózin de, jylqysyn da kórgen qariialardyń birazymen áńgimelestim de. “Ábdiraman bai osy 17 myń jylqyny qai jerge jaidy, qai jerge qystatty? Qora-qopsy saldy ma? Qansha jylqyshysy boldy? Jylqy jaiylǵan jerdiń aýmaǵyn kórsetińizshi...” dep, árbir qartty mashinama salyp alyp, ertip te júrdim. Sonda baiqaǵanym, 17 myń jylqy bir sovhozdyń jerindei de emes, sol sovozdyń bir bólimshesiniń jerindei ǵana jerge, eki taýdyń arasynda jaiylyp júrgen. Ábdiraman baidyń eki-úsh jylqyshysy ǵana bolǵan. Ury-qaryǵa aldyrǵanyn, it-qusqa jem bolǵanyn eseptemegende, jylqy ólim-jitimge ushyramaǵan.
Kórdińiz be, 1927 jyly (1928 jyly Ábdiraman bai kámpeskege ilikken) bir ǵana adamnyń 17 myń jylqysy bolǵan. Búkil Qazaqstandy aralap, “jylqysy bar...” degen otbasylar men sharýa qojalyqtaryn túgendep shyqtym desem de bolady. Eń myqtaǵany – 250 jylqy. Kóbisinde 180 jylqy, 200 jylqy, 60 jyl, 40 jylqy, 20 jylqy, 15 jylqy, 10 jylqy bar.
Qazir biz nege jylqy ósire almai otyrmyz? Bul rette Ábdiraman sekildi baidy kórgen qariialar bizge bylai deidi: “Jylqyny ósiretin – tuqym. Jylqynyń tuqymyn durys tańdai bilýimiz kerek. Jergilikti jer-sýǵa, aýa raiyna ábden kóndikken, úirengen qazaqy tuqymdy kóbeitýimiz kerek. Ábdiraman baidyń úiirge salǵan aiǵyrlary qai kúni boran bolatynyn biletin. Jylqyny jel timeitin tereń saiǵa aidap ketetin. Úiirge túsetin aiǵyrlary asa shaqar, doly, adýyndy bolatyn. Ury-qaryǵa da aldyrmaityn, qasqyrǵa da bermeitin. Jylqyny uzatpai, alysqa jibermei qaiyryp, úiirip jaiatyn. Qazir sondai aiǵyrlar bar ma? Joq, árine. “Jylqy tuqymyn asyldandyramyz” dep, Reseiden, Ýkrainadan boi-basy sereigen aiǵyrlardy alyp kelip, jylqynyń tuqymyn ábden azdyrdyq... Eger baiaǵy qazaqy jylqylardyń tuqymyn kóbeite alsaq (olar bar, joiylyp ketken joq!), jylqyny da kóbeite alamyz”.
Qariialardyń sózinde jan bar. Osy jóninde shyndap oilansaq qaitedi?
Ábil QONYSBAEV,
etnograf,Taraz qalasy.
"Jas Alash" gazeti
