“قازاق مالدىڭ جايىن جەتiك بiلەدi”, “مال باقسا, قازاق باقسىن!” دەگەن قولپاش سٶزدەردi جيi ەستيتiنiمiز دە راس. بiراق... كەڭەس زامانى كەزiندە ەرiك بەرiلمەگەنi دە راس, ال ەندi قازiر قانشا قوي, قانشا جىلقى, قانشا سيىر ٶسiرسەڭ دە – ٶز ەركiڭ ەمەس پە?! سولاي بولا تۇرسا دا, مىڭعىرتىپ مال ايداپ جٷرگەن قازاقتى كٶرمەدiم.
“قارابايدىڭ 90 مىڭ جىلقىسى...” بۇرىن مەن مۇنى “قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋدا”, ياعني حالىق ەپوستارىندا كٶبەيتiپ, شامادان تىس ٶسiرiپ ايتاتىن “مىڭدار” عوي دەپ ويلايتىنمىن. ال ەندi تاريحي دەرەكتەر نە دەيدi? ەجەلگi تٷرiك بايلارىندا 85 مىڭ جىلقى, 60 مىڭ جىلقى, 55 مىڭ جىلقى بولعانىن تاريحشىلار راستاپ وتىر. جارايدى, ەرiگە بارماي-اق قويايىق. 1917 جىلعى قازان تٶڭكەرiسiنiڭ قارساڭىن عانا الايىقشى. اتاقتى عالىم قانىش سەتباەۆتىڭ ەكەسi يمانتايدىڭ 24 مىڭ جىلقىسى بولعان. 1910-1925 جىلدارى ارقادا 45 مىڭ, 30 مىڭ, 28 مىڭ, 15 مىڭ, 10 مىڭ جىلقىسى بار بايلار ٶتە كٶپ بولعان. وڭتٷستiك قازاقستان وبلىسىنىڭ تٷلكiباس اۋدانىندا يiرسۋ دەيتiن جەر بار. وسى يiرسۋدا ەبدiرامان دەگەن باي بولعان. جىلقىسى 17 مىڭ ەكەن. ەبدiرامان بايدىڭ ٶزiن دە, جىلقىسىن دا كٶرگەن قارييالاردىڭ بiرازىمەن ەڭگiمەلەستiم دە. “ەبدiرامان باي وسى 17 مىڭ جىلقىنى قاي جەرگە جايدى, قاي جەرگە قىستاتتى? قورا-قوپسى سالدى ما? قانشا جىلقىشىسى بولدى? جىلقى جايىلعان جەردiڭ اۋماعىن كٶرسەتiڭiزشi...” دەپ, ەربiر قارتتى ماشيناما سالىپ الىپ, ەرتiپ تە جٷردiم. سوندا بايقاعانىم, 17 مىڭ جىلقى بiر سوۆحوزدىڭ جەرiندەي دە ەمەس, سول سوۆوزدىڭ بiر بٶلiمشەسiنiڭ جەرiندەي عانا جەرگە, ەكi تاۋدىڭ اراسىندا جايىلىپ جٷرگەن. ەبدiرامان بايدىڭ ەكi-ٷش جىلقىشىسى عانا بولعان. ۇرى-قارىعا الدىرعانىن, يت-قۇسقا جەم بولعانىن ەسەپتەمەگەندە, جىلقى ٶلiم-جiتiمگە ۇشىراماعان.
كٶردiڭiز بە, 1927 جىلى (1928 جىلى ەبدiرامان باي كەمپەسكەگە iلiككەن) بiر عانا ادامنىڭ 17 مىڭ جىلقىسى بولعان. بٷكiل قازاقستاندى ارالاپ, “جىلقىسى بار...” دەگەن وتباسىلار مەن شارۋا قوجالىقتارىن تٷگەندەپ شىقتىم دەسەم دە بولادى. ەڭ مىقتاعانى – 250 جىلقى. كٶبiسiندە 180 جىلقى, 200 جىلقى, 60 جىل, 40 جىلقى, 20 جىلقى, 15 جىلقى, 10 جىلقى بار.
قازiر بiز نەگە جىلقى ٶسiرە الماي وتىرمىز? بۇل رەتتە ەبدiرامان سەكiلدi بايدى كٶرگەن قارييالار بiزگە بىلاي دەيدi: “جىلقىنى ٶسiرەتiن – تۇقىم. جىلقىنىڭ تۇقىمىن دۇرىس تاڭداي بiلۋiمiز كەرەك. جەرگiلiكتi جەر-سۋعا, اۋا رايىنا ەبدەن كٶندiككەن, ٷيرەنگەن قازاقى تۇقىمدى كٶبەيتۋiمiز كەرەك. ەبدiرامان بايدىڭ ٷيiرگە سالعان ايعىرلارى قاي كٷنi بوران بولاتىنىن بiلەتiن. جىلقىنى جەل تيمەيتiن تەرەڭ سايعا ايداپ كەتەتiن. ٷيiرگە تٷسەتiن ايعىرلارى اسا شاقار, دولى, ادۋىندى بولاتىن. ۇرى-قارىعا دا الدىرمايتىن, قاسقىرعا دا بەرمەيتiن. جىلقىنى ۇزاتپاي, الىسقا جiبەرمەي قايىرىپ, ٷيiرiپ جاياتىن. قازiر سونداي ايعىرلار بار ما? جوق, ەرينە. “جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرامىز” دەپ, رەسەيدەن, ۋكراينادان بوي-باسى سەرەيگەن ايعىرلاردى الىپ كەلiپ, جىلقىنىڭ تۇقىمىن ەبدەن ازدىردىق... ەگەر باياعى قازاقى جىلقىلاردىڭ تۇقىمىن كٶبەيتە الساق (ولار بار, جويىلىپ كەتكەن جوق!), جىلقىنى دا كٶبەيتە الامىز”.
قارييالاردىڭ سٶزiندە جان بار. وسى جٶنiندە شىنداپ ويلانساق قايتەدi?
ەبiل قونىسباەۆ,
ەتنوگراف,تاراز قالاسى.
"جاس الاش" گازەتٸ
