nemese «Ár áke qyzyn osylai uzatsa ǵoi…»
«Jylqy ishinde ala júr,
Ustai almai bala júr.
Alys-alys ketkende,
Meni esińe ala júr», — dep aitylyp júrgen ándi tyńdaǵanda bir yńǵaisyz kúige túsetinim bar. Bul áý basta án emes, tyńdaǵannyń sai-súiegin syrqyratqan syńsý edi. Kádimgi qyzdyń uzatylyp bara jatqandaǵy aitatyn syńsýy. Munyń áýelgi mátini qalai? Qalai shyqqan? Qandai jaǵdaida aitylǵan?
Ony tolyqtai túisinip, júrekpen seziný úshin bala kúnimde ózim kózben kórgen qyz uzatý jaiyn qosa áńgimelep bersem deimin. Endeshe, qazaqy qara áńgimege qulaq tosqandai shaiyńyzdan urttap qoiyp, arqany keńge sala berińiz…
Aitpaqshy, osy áńgimeni birde bir aǵama aityp bergem, áńgimeniń adamymyz ǵoi, aýyzeki aitylǵanda áserli shyqsa kerek, únsiz otyryp qaldy. Júzine qarasam, erinin jybyrlataiyn dese kózi «sóilep» keteiin dep tur eken… «Ár áke qyzyn osylai uzatsa ǵoi…» dep tereń tynystady azdan soń. Qyz uzatýdy sonshama qiyndatyp jibergendei boldym ba dep sál yńǵaisyzdanyp qalǵanym bar edi…
***
Ózim qyz uzatyp kórgen joqpyn. Biraq sol sátti óz basym óte bir astań-kesteń alaquiyn sezimdi bastan ótkerer, kóńil bosatar erekshe oqiǵa dep bilemin. Óitkeni, kishkentai kezimde ápkelerim uzatylǵanda kórgenderim, sezingenderim janymnyń tereń túkpirinde sol qalpy saqtalyp qalypty. Kóńil ainasynyń shańyn bir súrtsem, bári de bala kúnimdegidei jarqyrap kóz aldyma kele qalady. Qudalyq, odan keiingi jol-joralǵylar óz aldyna bólek áńgime ǵoi, men tek uzatylý jaiyna ǵana toqtalaiyn.
Eń úlken ápkemdi uzatardan bir ai buryn búkil týys úiine shaqyrdy. (Qyz – qonaq» degen sol ǵoi. Nege ekenin bilmeimin, bul saltty «tanysý» deidi.) Qasyna eki-úsh qurbysyn ertip, sán-saltanatymen álgi úilerdiń bárine qonaq boldy. Sán-saltanat dep otyrǵanym, uzatylatyn qyzǵa eń kórkem atty kúmis er-toqym, kúmis júgen-noqtamen áshekeilep mingizedi. Jańa kiim kiedi. Qasyndaǵy qyzdar da baryn kiip, baqanyn qolyna alyp degendei sánine sán qosyp shyǵady. Ol kezde qyz kúnindegi kiimniń kelinshek bolǵanda jaramaitynyn bilesizder ǵoi, uzatylar qyz «tanysýǵa» kigen jańa kiimin qasyna ergen qurbylaryna úlestirip ketedi. Sonymen, ne kerek, barǵan úii baryn aldyna tosyp, erkeletip-aq baǵady. Uzatylyp barady ǵoi. «Bizden ne qalasań da ala ǵoi, aǵań tipti bar jasaýyńdy ózi jasap berýge bar» -dep báiek bolǵan jeńgeler, «barǵan jerińde apaiyńmen bala kúndegi urys-kerisińdi esińe ala qoisań boldy – saǵynbai qalasyń…» dep qaǵytqan jezdeler…, bári-bári qyz kóńilin kóterýmen álek. «Otyz kún oiyn» degeni sol shyǵar bálkim.
Mejeli kún jetti. Toidan bir kún buryn quda jaqtan tórt adam keldi. Jezdem, kúieý joldas jigit, quda-qudaǵi bolyp kelgen eki kisi. Erteń toi degen kúni túnde ápkem estelik úlestirdi. «Ápkeleriń estelik úlestirýge shaqyryp jatyr, baryńdar» degende top bala jarysa júgirdik. Ákemniń aǵasynyń úii, inisiniń úii bárimiz qatar otyratynbyz, kórshi-qolań, toiǵa kelgen basqa týystyń balalary bar degendei óte kóppiz endi. Biz kirgende sheshem shyǵyp kele jatyr eken. «Mááá, mynanyń bárine qaityp jetkizesiń, eresekteýlerine berseń boldy ǵoi» dep kúlip jatyr. Esteliktiń kóbi shetin shilterlep, kestelep tikken kishkentai shyt oramal. Barlyǵyna jýyǵyn ózi tikken. Keibirin qonaq bolyp júrgende qurbylaryna tikkizgen degendei. Onyń keibireýine syrǵa, júzik, saǵat degendei zattar, keibireýine kámpit túiip daiyndap qoiypty. Ol jerde syilyq balalarǵa emes, negizinen ózinen keiingi eresek baýyrlaryna, sińlilerine, týystarynyń eresek balalaryna beriledi. Týystyq qatynasty ólshei otyryp, mysaly, bireýdiń tuńǵyshy bolsa oǵan saǵat túiilgen, bireýdiń jalǵyz qyzy bolsa oǵan syrǵa túiilgen degen sekildi qomaqty syilar, odan keiingilerge ortasha, tómen degendei retimen berile beredi. Kishkene balalar elenbeidi de. Ápkeńnen oramal alýǵa jarap qalý degen adam qataryna qosylǵandai úlken dúnie. Men solai sezinetinmin…
Sol joly estelik oramal menen ilgeri aǵama kelip toqtady ǵoi. Eń sońǵy kámpit túiilgen shytty Ulanbekke berip jatyp, maǵan: «Úi, meniń Ularbegime jetpei qalypty ǵoi, boldy, saǵan Sáken beredi» dep basymnan sipap qoidy. Astyńǵy iegim qisańdap únsiz ǵana tógilip, aýyq-aýyq iyǵymmen demala bir jylaitynym bar edi, sol bastalyp kele jatty ǵoi… Azaiyp bara jatqan shyttarǵa qarap ózim de oilap tur edim, jetpei qalǵanda jaman boldym. Sáken degeni ózinen keiingi ápkem Sákengúl. Sol uzatylǵanda beredi degeni ǵoi. Sózi de unamady. Ol kezde 7-8 jas degen ájeptáýir estiiar kez emes pe?! Kókeiden kóterilgen sózdi qarasańyzshy: «Shyt alý úshin Sákenniń uzatylǵanyn kútem be endi?». Shyǵa jóneldim. «Máá, anany qara, ókpelep ketti. Seniń artyńnan barmai qoimasyn. Ha ha ha!». Yza býady. Eshkimge shamań kelmeidi, balasyń ǵoi…
Toi kúndiz ótti. Keshte oiyn-saýyq. Jastar bir úide, úlkender bir úide. Án, kúi, óleń, túrli oiyndar. Sol kúni toiǵa qudalar jaqtan aitysatyn, kúi shertip, dombyramen án salatyn degendei tildi-jaqty arnaiy adamdar keledi. Bizdiń jaq ta bir aqynyn daiyndap saq otyrady. Aitys, óleńi kóp bolǵannan keiin be, maǵan jastardan góri úlkender jaqtyń otyrysy jaqsy qusap turady. Ol aitystardan este qalǵan shýmaqtar az emes. Niǵymet, Bákei aǵalarymyzdyń, Meiramhan, Sháýel, Marfýza apalarymyzdyń toidaǵy aitystaryna ózim de qosyp, balalarǵa qulpyrtyp turyp aityp beretinmin.
Tún ortasy aýa dýman tarqaidy. Sheshelerimiz kit býyp kúbir-sybyrmen tań atqansha júredi. Tań ata kórshi-qolań kele bastaidy. Aýyldyń úlkenderi keledi. Neke oqylady. Sodan keiin dastarhan jaiylyp, shai quiylady. Sol bir sáttiń salmaǵy aýyr endi. Úi toly adam. Balalardy syrtqa shyǵaryp jiberip úlkender ǵana otyrady. Men «súzgige» ilinbei, bireýdiń qoltyǵynyń astynda qalyp qoiǵam, bireý kep súirep ketpesin dep demimdi ishime tartyp áreń turmyn. Ápkem men jezdem de sonda otyr. «E e e, qaraqtarym…» dep Qaseiin aqsaqal áńgime bastaǵanda úi ishi tym-tyrys tynyp qaldy. Bir kezde anam sóz aldy. Jylap otyr. Úzip-úzip, óksip-óksip aitady: «…Shamamyzdyń kelisinshe baqtyq, qaqtyq, tárbieledik. Jetispegeni de bar, jastai uzatyp otyrmyz. «Jaqsy jerge túsken kelin – kelin, jaman jerge túsken kelin – kelsap» deidi, ary qarai senderdiń isteriń. Qarǵam, betime keler sóz qaitarǵan emes, bir jamanat sóz estirtken joq. Jat jurtqa jaratylǵan soń amal joq, áitpese ákesiniń de serigindei boldy… senderge amanat endi. Adamdyqtaryńa senip otyrmyz, qyz degen osy eken, qanaty jetilgende qolyńnan ushyryp qoia beresiń baiaǵy…». Jasyn tógip-tógip aldy. Jeńgelerim, kórshiler bári jylap tur. Menen de bastaldy álgi bir únsiz kemseń. Ápkeme qarasam eki iyǵy solq-solq etedi. Jylap otyr. Qaita-qaita eńsesi túsip ketip, jeńgeleri qoltyǵynan demep qoiady. Ákem basyn jerden alar emes. Qudalar jaq sóz aldy. «Sizderge rahmet! Biz de qyz uzatqanbyz, ońai emes, júrekterińizdi julyp bergendei bolyp otyrsyzdar. Dese de, jylamańyzdar, endi jylaǵandaryńyz da jón ǵoi, sóitse de balalaryńyz jaman jerge bara jatqan joq, sizder bolyp, bizder bolyp aqyl-keńesimizdi aita júrip jurt qataryna qosylar…» degen sekildi nebir sulý sózdermen sonarlai kelip, «Qudeke, endi balalarǵa batańyzdy berińiz» dep toqtady. Ákem keýdesin kere, qulashyn jaia: «Iá, Alla! Balalarym…, joldaryń bolsyn, baqytty bolyńdar, Alla jarylqasyn! Áýmin!» dep bet sipady. Jurt syrtqa lap qoidy. Men de júgire berem dep birdeńege shalynyp jyǵylǵanymsha bolǵan joq, bireý aiaǵymdy basyp ketti. Mysyqtai byj ete qaldym. «Mynaý ne ǵyp júr, osy bireýdiń júrmeitin jeri joq eken» dep kúńk etip attap óte shyqty.
Syrtta júk mashinaǵa tielip daiyn tur eken. Úlkender syrtqa shyǵa qalyp dóńgelenip tura-tura qaldy. Bir kezde qyz-kelinshekter qoltyǵynan demep ápkemdi shyǵardy. Oń jaqta turǵan kórshi apamyzdy bas salyp qushaqtap, syńsý aitty. Kádimgi óleń ǵoi. Iá, aitpaqshy, ony da aldyn ala jattaidy. Toidan burynǵy qydyrysta, úide qasyndaǵy qurbylarymen otyryp syńsý jattap otyrǵanyn talai kórgem. «Qardybaiǵa ne dep aitasyń?», «Joldybaiǵa búitip ait» degendei ázil-ospaqqa salyp kúlisip jatatyn. Sol syńsý. Óleńjandy balamyn ǵoi, sózderi qulaǵymda qaldy. Ákemdi, anamdy, naǵashy atam, naǵashy apam, bári-bárin bir-bir qushaqtap bir-bir shýmaq aitady. Qasyndaǵy eki-úsh qyz daýys qosady. Sondaǵy úlken jezdemiz Qardybaiǵa (ákemniń qaryndasyn alǵan) aitqan syńsýy qandai ǵajap edi!? Munda árkimge tek ózine aitylýy tiis sózder ǵana aitylady. Betaldy aityla bermeidi. Uzatylyp bara jatqan qyzdyń jezdesine aitqan syńsýy mynaý:
«Jylqy ishinde ala júr,
Ustai almai bala júr.
Ákem – kári, baýyrym – jas,
Kózińniń qyryn sala júr.» -degende úi ishinde syr bermegen ákemniń de kóz sharasy tola qaldy. Bul ápkemniń ózi shyǵarǵan óleńi emes qoi, burynnan kele jatqan syńsý. (Keiin «Shyńjań» baspasynan shyqqan «Qazaqtyń turmys-salt jyrlary» deitin kitapta dál osy nusqasyn kórdim) Uzatylyp bara jatqan bir qyz aityp, jattalyp qalǵan shýmaq qoi. «Qyz – qamqor» deidi ǵoi qazaq. Ras! Ákege qyzdai qamqor, úi ishine qyzdai qamqor adam joq-aý sirá! Anam toǵyz bala kóterdi. «Balalar kóbeise birin-biri baǵady» deidi ǵoi, baǵady, biraq qyzdar baǵady eken. Bir-birimizdiń murnymyzdy buzyp tóbelesip jatatyn uldardyń kirin qyzdar jýdy, kiimin solar jamap, nanymyzdy solar pisirip, tamaǵymyzdy solar istedi. Qazir de biz aýylǵa barsaq, qonaqqa barǵandai shaljiyp jatamyz, al, jat jurtqa ketken qyzdar tórkindep kelgende ákesiniń ár kóileginiń jaǵasyn tekserip, úidiń aýlasyna deiin jarqyratyp shyǵady ǵoi. Qarashy! Mynaý shýmaqtyń aldyńǵy eki jolyn qaitalap oqyshy. Anaý top jylqynyń ishinen kózdegenin ustai almai júrgen bala myna qyzdyń baýyry ǵoi, shamasy kelmei júr ǵoi, ózinen úlken ápkesi jylqynyń bir jaǵyn qaiyrysyp kómekteser edi, ol jatjurttyq bolyp jaralǵan soń uzatylyp ketti ǵoi… Bul – ózi jatqa uzatylyp bara jatyp, qalyp bara jatqan baýyryn, ákesin ýaiymdaǵan qyzdyń kókiregine kele qalǵan sýret. Óleńniń qyz kókiregine qalai kelgenin kózben kórip, qolmen ustaǵandai anyq sezinesiń. Endi ýaiymdady boldy ma? Joq! Ony bireýge tapsyrý kerek. Kimge? Jezdege! Qai ýaqytta? Ózi eń syily bolǵan, sózi eń ótimdi bolǵan – tap attanar kezde. Qamqorlyq qana emes, danalyq! «Ákem kári, baýyrym jas, kózińniń qyryn sala júr!». Ádette ápkeme ázildep sóileitin jezdemiz bu joly, bu syńsýdy estigende, «jón ǵoi, aitqanyń jón ǵoi» dep basyn qaita-qaita izep jatyr.
Jezdemiz qoltyǵynan demep, mashinaǵa otyrǵyzǵaly jatyr edi, ózi de ańǵarmai qalsa kerek, ákem qasyna jetip barypty. Ápkem ákesin qaiyryla qushaqtap qushyrlana qulaq túbine tumsyǵyn tyqty. Kóz jasy moiynyndaǵy ájimin boilai qoiynyna quiyldy. Shyndyǵynda úlken ápkem Qanzila ákemniń serigindei bolyp ketken qyzy edi. Erekshe jaqsy kóretin. Oǵan uryspaq túgili keiip kóilegenin estip kórgen emespiz. «Qyz bala ákege jaqyn bolady» degen ras sóz. Óte ras sóz!
Qytaida ótken jazýshy Maǵaz Razdan «Altaidyń aqiyqtary» degen romanynda: «Júz túiege jasaýy artylyp attanǵaly turǵan jalǵyz qyzy Dáriǵa aldyna kelip «qosh áke!» degende qý dúnieniń tóbequiqasyn qara býradai shainap ótken er Ospannyń qasqaiǵan basy tómen salbyrap ketti…» dep jazatyny bolýshy edi. Men kórgen oqiǵa da sodan mysqal kem emes sekildi.
Bul árine kóńil tolqytarlyq jai. Bolǵan oqiǵany boiamasyz áńgimeleimin dep kóńil bosatpai qoimas-aý. Sondyqtan áńgime sońyn kóńildi túiindeýge tyrysaiyn.
Anaý shytty aitam, «Sákennen alasyń» degen. Aldym ǵoi sony. Shetin bizben shilterlegen kók shyt. Ol shynymen estelik eken. Ómirbaqi esińnen ketpeidi. Ol bolmasa jaqyn bolmai qalasyń degen áńgime joq qoi, dese de týystyq jan dúnieńdi jalǵap turar dánekerdei ǵajap syilyq eken. Aýylǵa barǵan saiyn Sákengúlge bir kóilek ala barýdy ózime mindet sanap turam. Jańylǵan degen kórshi ájemiz: «Sákengúl qarǵam, uzatylarda meni qushaqtap «Aýylymdaǵy kóregen, apamnan kórgen ónegem…» dep syńsý aitty ǵoi, aman bolsyn qarǵam. Rizamyn» dep otyrǵanyn talai estidim. Tegin emes, shyt ta, syńsý da tegin emes.
«Eskiliktiń qaldyǵy» dep kúresinge kómip tastaǵan qairan salt! Syńsýdyń ánge aýysyp «alys-alys ketkende, meni esińe ala júr» dep ózgergen tusy da sol «eskilikti» artqa tastap «órkenietke» qadam basqan tusymyz bolsa kerek. Aldyńǵy eki jolymen salystyryp kórińizshi, esh qatysy joq, túk qabyspaidy da. Aitqan ánshi men tyńdaǵan qulaqta ne jazyq? Ǵasyrlar boiy qalyptasqan ǵajaiyp tanym, biregei úlgini halyqtyń kókeiinen alyp tastai almaityn bolǵan soń, ony tek burmalaýdan basqa jol da joq qoi. Bizdiki qýatty muranyń qundylyǵyn eske alyp, saǵymdai buldyraǵan babalar izine kún sala qarap turyp, saǵynyshymyzdy basqandai bir kúi endi. «Aqqýly meken, gákýýli meken, ol dáýren qaita ainalyp keler me eken?» deýshi edi ǵoi «Qyz jibek» jyrynda…
Esti qazaq qyz qadirine jete bilgen ǵoi. Esti qyz el anasy atanyp, qazaqtyń shańyraǵyn shaiqaltpai osy kúnge jetken ekenbiz ǵoi!
Qyzǵaldaqtai qulpyrtyp qyz bergen Qudaiyma myń-myń quldyq!
Ularbek Nurǵalymuly
«Egemen Qazaqstan»
