Búgingi tańda usynylǵan júzden astam álipbi jobasyn jinaqtap, júieleitin bolsaq, olardy kirme dybystarmen ishinara ymyralastyrylǵan álipbi, kirme dybystarmen múmkindiginshe tolyq ymyralastyrylǵan álipbi, túrki keńesi usynǵan ortaq túrkilik álipbi jobasy jáne tól dybystarymyzdy beineleitin tańbalardan quralǵan taza ulttyq dástúrli álipbi jobasy qatarly nusqalardyń bar ekendigi belgili bolyp otyr.
Árine, bul nusqalardyń bárinde de barlyq ulttarǵa ortaq qoldanylmaly dybystar tóńireginde kúrdeli másele joq deýge bolady. Alaida mundaǵy eń mańyzdy túiinshek kirme dybystar máselesi bolyp otyr. Onyń ishinde jańa álipbiimizge «v, f, h qaripterin qosý qajet siiaqty» (Myrzabergen Malbaquly) degendei syńailar beleń alýda. Sonymen birge «ejelden beri kele jatqan ortaq sózdik qorda f, h qaripterimen jazylatyn sózder erekshe mol» degen ýájder de jii kezdesedi. Eger biz búgin «f» men «v»-ny qimasaq, erteń «ch», «sh» men «ts» - ny álipbiimizden izdeitin bolamyz. Sondyqtan kirme dybystardy jańa latyn álipbiimizden túbegeili alastaýymyz kerek. Ý men I - diń daýyssyz dybys ekenin bilmeitin “professorlar” men “akademikterimizdiń” bul máseledegi ustanymy «taǵylymshyldyqpen» kózge túsip júrgendigi jasyryn emes. Bul turǵyda til ǵalymy Á.Júnisbektiń sózimen aitqanda, «álemi jazýdyń tájiribesine qarasaq, eshbir memleket, eshbir halyq kirme dybys úshin arnaiy tańba oilap tappaidy nemese sol kirme dybystyń tórkin tańbasyn almaidy. Tańbany sol óziniń tól álipbiiniń ishinen qarastyrady. Kirme dybysqa sol dybystyń tórkin tańbasyn qosa alý degen burynǵy keńes túrki respýblikalarynda (onyń qaq tórinde ózimiz barmyz) ǵana boldy».
Eger biz kirme dybystardy álipbiimizge engizetin bolsaq, onda 1929 jyly ts dybysyna bailanysty bir ǵana ereje bolsa, al 1938 jyly ts dybysyna bailanysty taǵy bir ereje qabyldanǵany siiaqty nemese 1938 jyly iu árpine bailanysty ereje tolyqtyrylǵany sekildi qosymsha emle-erejeler qaptap ketetini daýsyz. Bulai kirme dybystardyń tańbalanýyn qosalqy erejelerde kórsetetin bolsaq, onda jańa álipbige kóshýdiń eshqandai qajettiligi qalmaidy. Sondyqtan bir álipbide bir ǵana emle erejesi bolý kerek degen zańdylyqty qatań saqtaý qajet. Óitpegende biz taǵy da qatelikke boi aldyramyz da ana tilimizdiń dástúrli jalpaq tildik áýez-mánerinen birjolata airylyp qalamyz. Sol sebepti qabyldanatyn jańa latyn álipbi jobasyn keń kólemdi talqylaýdan ótkizý kerek. Osy barysta «óleńge árkimniń de bar talasy» demekshi men de óz talǵamym boiynsha ulttyq dybystardy tańbalaǵan álipbi jobamdy kóptiń nazaryna usynyp otyrmyn.
Bekqoja Jylqybekulynyń álipbi jobasy
Bvkhozha Zhelhebekuleneng clipbiy zhobase
|
№ |
kirilshe |
lat. |
№ |
kirilshe |
lat. |
|
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 |
A a Á á B b Ǵ ǵ G g D d E e J j Z z I i K k L l M m |
A a S s B b F f G g D d V v Zh zh Z z Y y H h K k L l M m |
15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 |
N n Ń ń O o Ó ó P p R r S s T t Ý ý U u Ú ú Sh sh Y y I i |
N n Ng ng O o Q q P p R r S s T t W w U u J j X x E e İ i |
Bul álipbi jobasynyń ereksheligi: Joba kirme dybystardan ada-kúde arylyp, negizinen «bir dybys – bir áriptik» erejeni saqtady. Dybystardy tańbalaǵan kezde tańbanyń qosarlanýy men asty, ústi belgileri bolmaý jaǵy qarastyryldy. Ásirese, ótken kúnderdegi jazý aýystyrý «naýqanynan» sabaq alyp, A-Á, O-Ó, Ǵ-G, Q-K, N-Ń qatarly ulttyq tóltýma dybystarymyzdyń tańbalarynyń bir-birine óte jaqyn deńgeide uqsap qalmaýy kózde ustaldy. Óitkeni dál osylai istegende ǵana bir-birine jaqyn árbir jup dybystardyń bir-biriniń ornyna qoldanylyp ketetin burynǵy qatelikterimizdi qaitalamaityn bolamyz. Sonymen birge ulttyq tóltýma dybystarymyzǵa tańba belgilegende dál qazirgi kezde pernetaqtada bar latyn áripterin paidalanyp dybystardy tańbalaý jaǵy eskerildi. Óitpegende kóptegen áýreshilikter týyndaityndyǵy sózsiz. Al talas-talqy men oi-tolǵam jarysy oqyrmandar jaǵynan bola jatar degen oidamyn.
Bekqoja Jylqybekuly
L.N.Gýmilev atyndaǵy
Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń
dotsenti, f. ǵ. k
.jpg)