بٷگٸنگٸ تاڭدا ۇسىنىلعان جٷزدەن استام ەلٸپبي جوباسىن جيناقتاپ, جٷيەلەيتٸن بولساق, ولاردى كٸرمە دىبىستارمەن ٸشٸنارا ىمىرالاستىرىلعان ەلٸپبي, كٸرمە دىبىستارمەن مٷمكٸندٸگٸنشە تولىق ىمىرالاستىرىلعان ەلٸپبي, تٷركٸ كەڭەسٸ ۇسىنعان ورتاق تٷركٸلٸك ەلٸپبي جوباسى جەنە تٶل دىبىستارىمىزدى بەينەلەيتٸن تاڭبالاردان قۇرالعان تازا ۇلتتىق دەستٷرلٸ ەلٸپبي جوباسى قاتارلى نۇسقالاردىڭ بار ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ بولىپ وتىر.
ەرينە, بۇل نۇسقالاردىڭ بەرٸندە دە بارلىق ۇلتتارعا ورتاق قولدانىلمالى دىبىستار تٶڭٸرەگٸندە كٷردەلٸ مەسەلە جوق دەۋگە بولادى. الايدا مۇنداعى ەڭ ماڭىزدى تٷيٸنشەك كٸرمە دىبىستار مەسەلەسٸ بولىپ وتىر. ونىڭ ٸشٸندە جاڭا ەلٸپبيٸمٸزگە «v, f, h قارٸپتەرٸن قوسۋ قاجەت سيياقتى» (مىرزابەرگەن مالباقۇلى) دەگەندەي سىڭايلار بەلەڭ الۋدا. سونىمەن بٸرگە «ەجەلدەن بەرٸ كەلە جاتقان ورتاق سٶزدٸك قوردا ف, ح قارٸپتەرٸمەن جازىلاتىن سٶزدەر ەرەكشە مول» دەگەن ۋەجدەر دە جيٸ كەزدەسەدٸ. ەگەر بٸز بٷگٸن «ف» مەن «ۆ»-نى قيماساق, ەرتەڭ «چ», «شش» مەن «تس» - نى ەلٸپبيٸمٸزدەن ٸزدەيتٸن بولامىز. سوندىقتان كٸرمە دىبىستاردى جاڭا لاتىن ەلٸپبيٸمٸزدەن تٷبەگەيلٸ الاستاۋىمىز كەرەك. ۋ مەن ي - دٸڭ داۋىسسىز دىبىس ەكەنٸن بٸلمەيتٸن “پروفەسسورلار” مەن “اكادەميكتەرٸمٸزدٸڭ” بۇل مەسەلەدەگٸ ۇستانىمى «تاعىلىمشىلدىقپەن» كٶزگە تٷسٸپ جٷرگەندٸگٸ جاسىرىن ەمەس. بۇل تۇرعىدا تٸل عالىمى ە.جٷنٸسبەكتٸڭ سٶزٸمەن ايتقاندا, «ەلەمي جازۋدىڭ تەجٸريبەسٸنە قاراساق, ەشبٸر مەملەكەت, ەشبٸر حالىق كٸرمە دىبىس ٷشٸن ارنايى تاڭبا ويلاپ تاپپايدى نەمەسە سول كٸرمە دىبىستىڭ تٶركٸن تاڭباسىن المايدى. تاڭبانى سول ٶزٸنٸڭ تٶل ەلٸپبيٸنٸڭ ٸشٸنەن قاراستىرادى. كٸرمە دىبىسقا سول دىبىستىڭ تٶركٸن تاڭباسىن قوسا الۋ دەگەن بۇرىنعى كەڭەس تٷركٸ رەسپۋبليكالارىندا (ونىڭ قاق تٶرٸندە ٶزٸمٸز بارمىز) عانا بولدى».
ەگەر بٸز كٸرمە دىبىستاردى ەلٸپبيٸمٸزگە ەنگٸزەتٸن بولساق, وندا 1929 جىلى تس دىبىسىنا بايلانىستى بٸر عانا ەرەجە بولسا, ال 1938 جىلى تس دىبىسىنا بايلانىستى تاعى بٸر ەرەجە قابىلدانعانى سيياقتى نەمەسە 1938 جىلى يۋ ەرپٸنە بايلانىستى ەرەجە تولىقتىرىلعانى سەكٸلدٸ قوسىمشا ەملە-ەرەجەلەر قاپتاپ كەتەتٸنٸ داۋسىز. بۇلاي كٸرمە دىبىستاردىڭ تاڭبالانۋىن قوسالقى ەرەجەلەردە كٶرسەتەتٸن بولساق, وندا جاڭا ەلٸپبيگە كٶشۋدٸڭ ەشقانداي قاجەتتٸلٸگٸ قالمايدى. سوندىقتان بٸر ەلٸپبيدە بٸر عانا ەملە ەرەجەسٸ بولۋ كەرەك دەگەن زاڭدىلىقتى قاتاڭ ساقتاۋ قاجەت. ٶيتپەگەندە بٸز تاعى دا قاتەلٸككە بوي الدىرامىز دا انا تٸلٸمٸزدٸڭ دەستٷرلٸ جالپاق تٸلدٸك ەۋەز-مەنەرٸنەن بٸرجولاتا ايرىلىپ قالامىز. سول سەبەپتٸ قابىلداناتىن جاڭا لاتىن ەلٸپبي جوباسىن كەڭ كٶلەمدٸ تالقىلاۋدان ٶتكٸزۋ كەرەك. وسى بارىستا «ٶلەڭگە ەركٸمنٸڭ دە بار تالاسى» دەمەكشٸ مەن دە ٶز تالعامىم بويىنشا ۇلتتىق دىبىستاردى تاڭبالاعان ەلٸپبي جوبامدى كٶپتٸڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىن.
بەكقوجا جىلقىبەكۇلىنىڭ ەلٸپبي جوباسى
Bvkhozha Zhelhebekuleneng clipbiy zhobase
|
№ |
كيريلشە |
لات. |
№ |
كيريلشە |
لات. |
|
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 |
ا ا ە ە ب ب ع ع گ گ د د ە ە ج ج ز ز ي ي قق ك ك ل ل م م |
ا a س س B b F f G g D d V v Zh zh Z z Y y H h ك ك L l M m |
15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 |
ن ن ڭ ڭ و و ٶ ٶ پ پ ر ر س س ت ت ۋ ۋ ۇ ۇ ٷ ٷ ش ش ى ى ٸ ٸ |
N n Ng ng O o Q q P p R r S s T t W w U u J j X x E e İ i |
بۇل ەلٸپبي جوباسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ: جوبا كٸرمە دىبىستاردان ادا-كٷدە ارىلىپ, نەگٸزٸنەن «بٸر دىبىس – بٸر ەرٸپتٸك» ەرەجەنٸ ساقتادى. دىبىستاردى تاڭبالاعان كەزدە تاڭبانىڭ قوسارلانۋى مەن استى, ٷستٸ بەلگٸلەرٸ بولماۋ جاعى قاراستىرىلدى. ەسٸرەسە, ٶتكەن كٷندەردەگٸ جازۋ اۋىستىرۋ «ناۋقانىنان» ساباق الىپ, ا-ە, و-ٶ, ع-گ, ق-ك, ن-ڭ قاتارلى ۇلتتىق تٶلتۋما دىبىستارىمىزدىڭ تاڭبالارىنىڭ بٸر-بٸرٸنە ٶتە جاقىن دەڭگەيدە ۇقساپ قالماۋى كٶزدە ۇستالدى. ٶيتكەنٸ دەل وسىلاي ٸستەگەندە عانا بٸر-بٸرٸنە جاقىن ەربٸر جۇپ دىبىستاردىڭ بٸر-بٸرٸنٸڭ ورنىنا قولدانىلىپ كەتەتٸن بۇرىنعى قاتەلٸكتەرٸمٸزدٸ قايتالامايتىن بولامىز. سونىمەن بٸرگە ۇلتتىق تٶلتۋما دىبىستارىمىزعا تاڭبا بەلگٸلەگەندە دەل قازٸرگٸ كەزدە پەرنەتاقتادا بار لاتىن ەرٸپتەرٸن پايدالانىپ دىبىستاردى تاڭبالاۋ جاعى ەسكەرٸلدٸ. ٶيتپەگەندە كٶپتەگەن ەۋرەشٸلٸكتەر تۋىندايتىندىعى سٶزسٸز. ال تالاس-تالقى مەن وي-تولعام جارىسى وقىرماندار جاعىنان بولا جاتار دەگەن ويدامىن.
بەكقوجا جىلقىبەكۇلى
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتiنٸڭ
دوتسەنتٸ, ف. ع. ك
.jpg)