Sýretshi Muhtar Maǵaýinniń portretin salýǵa tapsyrma aldy. Ómirde talai kórgen adamy bolǵan soń kelise saldy. Alaida qylqalam qalai qolǵa tidi, solai daǵdaryp qaldy. Iá, ol shynynda da qandai adam edi?
Baryp jolyǵaiyn dese, aiaq jeter jerde emes. Biraq ol týraly áńgimelerdi ár-ár jerden qulaǵy shalyp júrgen. Ótkende ǵana shetelden oralǵan bireý: «Saiabaqta tóbesi qazaqqa uqsap qaraiǵan bir shal otyr, qarasam Muhtar Maǵaýin eken», – dep keldi.
Maǵaýindi shal degenge qimai, jaqtyrmai qalyp edi. Sol áńgimeni Serik Úmbetov degen syilas aǵasyna aitqan. «E, men úiine arnaiy baryp sálem berip shyqtym», – dedi ol kisi jaibaraqat qana. «Birin biri izdegen bular qandai jaqsy adamdar», – dep bul tań-tamasha boldy.
Sóitse Serik Úmbetov cheh elinde Qazaqstanǵa qatysty bir sharýalarmen júripti. Kútip jatqan jaqtan kók dónenin kóldeneń tartyp bir jigit tur deidi. Qarasa óńi de, jóni de qazaq eken. Sóz arasynda: «Osy elde Muhtar Maǵaýin degen jazýshymyz turatynyn sen bilesiń be?» – degen ǵoi. Sonda: «Men sol kisiniń balasymyn», – depti álgi jigit. «Ái, onda men jolyqpai ketpeimin», – depti bul kisi.
Muqań baiaǵy Eýropanyń bir pushpaǵyn bilegen han tuqymy qusap alshaiyp otyrǵan kórinedi. Jaqyndap qalǵan mereitoiyn sol jaqta ótkizbek syńaiy bar. Elden biraz kisilerdi shaqyrmaq. Abai aitpaqshy, «Muńdasarǵa kisi joq sózdi uǵarlyq». Ishi tolyp qalǵan adamnyń túrin baiqap: «Mereitoiyńyzdy elge kelip ótkizseńizshi», – depti Serik Úmbetov.
Odan beri de biraz ýaqyt ótti. Muhtar Maǵaýin muhittyń ar jaǵyna kóshedi eken degen áńgime shyqty. Pragany alys kórgen adamǵa ol jaq jerdiń túbindei kóringeni aitpasa da túsinikti. Sýretshi meni tanityn edi. Kómek surap kelgendegi ýáji mynaý: «Siz Muhtar Maǵaýindi Muhtar Áýezovten keiingi úlken jazýshymyz depsiz». Men: «Túri-basy barystiki sekildi jumyr kisi», – dedim. Ol qolyndaǵy fotosýretke bir qarap, maǵan bir qarap myrs etip kúldi.
Sasqanym shyǵar: «Sen romanist Tólek Tileýhanǵa baryp áńgimeles, bala kúnderinen birge ósken», – dep jón siltedim. «Búginde pikir suraǵan qaiyr suraǵanmen birdei», – dep barǵysy kelmedi. Ókpelegendei bolyp shyǵyp bara jatqan kezinde: «Sen ol kisiniń portretin salmai-aq qoi», – dedim. «Nege?» – dedi jandy jerine tiip ketkendei byj ete qalyp. «Qalai salsań da, salǵan portretiń ol kisige báribir unamaidy».
Muhtar Maǵaýinniń bizdiń qulaǵymyzdan kirip, sanamyzda bekip qalǵan bir beinesi osy. Aldynan kelseń tisteidi, artynan kelseń tebedi. Sonda da sýretshige ana sózdi beker aittym. Ishi qudyqtai tereń adamnyń syryn kim bilipti. Ol maǵan en dalada emin-erkin shainasa ketetin asaý jylqy siiaqty elestedi. Shynynda da bul kisiniń boiynda biz túsinip bolmaityn tektilik pen taǵylyq astasqan bir asaýlyq bar-aý.
Sýretshiniń ornyna Muhtar Maǵaýinniń kisilik kelbetin endi ózim somdaǵym keldi. Eń áýeli kóz aldyma kelgeni shashtaryn tyqyrlap alyp, bastaryn kón terimen qaptap, máńgúrt qylyp jibergen miskinder boldy. Bular – Muhtar Maǵaýinniń atyshýly «Men» atty kitabynyń keiipkerleri. Olardyń kóbi ómirde bilimdi, talantty adamdar. Biraq sotsrealizm shekpeninen shyqqan, sotsialistik júiede tárbielengen, boilarynda ultshyldyqtyń tamshydai da qany joq-mys.
Al Muhtar Maǵaýin basqa keptiń adamy. Sotsrealizm shyndyǵyn moiyndamaǵan, sotsialistik júieniń tárbiesi sanasyna sińbegen, ultyn jaqsy kóretini aitqan sózderi men jazǵan eńbekterinde sairap tur. Sonda bul kisi qandai mektepte oqyǵan, qandai adamdardyń tárbiesin kórgen, ony ultyn súiýge alyp kelgen ne nárse? Telefondy ala salyp, jazýshynyń bala kúngi dosy Tólek Tileýhanǵa qońyraý shaldym.
Muhtar Maǵaýin qandai bala boldy? – dedim az-kem amandyqtan soń.
– Adam jiberesiń be? – dedi romanist aýyzba-aýyz sóileskisi kelip.
Tilshi qyz Qarlyǵa Ibragimovaǵa ideiamdy aittym. Bizdiń bárimizdiń Muhtar Maǵaýinge qatysty ustanǵan pozitsiiamyz bar. Bálkim sózge ergen bolarmyz, múmkin kóńilimiz kirlegen shyǵar, tipti jaman oiymyz da joq dei almaspyz. «Men» degen kitabyn oqyǵannan keiin osylai oilamasqa sharań joq. «Al seniń sezimiń eshqandai jazý jazylmaǵan aq paraqtai» dedim. Tilshi qyzymyz Maǵaýin dese eleńdep turatyn albyrt jastarymyz sekildi, qýanǵannan kózi janyp ketti.
Tilshi qyzǵa bergen baǵytym suraq bop týypty. «Maǵaýin – tákappar, dini qatty, basynan sóz asyrmaityn kidi adam, kirpiiazdyǵy da bar»; «Muhtardyń tiliniń ýyty bar, jaqtyrmaǵan jaidy zapyrandai ashy sózimen jaipap salady»; «Muhtar Maǵaýin ótkennen Muhtar Áýezov bolmasa, tiride eshkimdi kisi demeidi»; «Eldiń bárin jaý kórgende, ainymas dosty qaidan tabady?»; «Kisiligimen birge kisápirligi de bar». Baqsam, bala kúngi dos, keiingi ómirdegi ádebiet maidanynda birge júrgen qalamdas munyń birde-birin moiyndamapty.
Qyzyq, mektepte birge oqyǵan, eptegen týystyǵy da bar bul ekeýi keiin «Juldyz» jýrnalynda da birge qyzmet istegen. Ekeýi de jarysyp roman jazǵan, tańdy tańǵa uryp bilim jarystyrǵan. Mine, sol kisiniń sózine sensek, 5-synypta arttarynan izdep kelgen týystaryna bala Muhtardyń: «Men bulardyń bárinen jaqsy oqimyn», – dep eshkimdi shen kórmei aitqan sózi ras eken.
Sondaǵy estelikte balalyq shaqtan bir úzik syr bylaisha órilipti: «Baqanas Shyńǵystaýdan bastalyp, Barshatasqa deiin tolysyp aǵady. Muhtardyń balalyq shaǵy sol ózenniń boiynda ótti. Muhtar Baqanasqa emin-erkin maltyp, shortandai týlap ósti. Baqanas ózeniniń Aidynkól degen jeri bar. Aidynkól Barshatastyń biik jartasyna baryp tireledi. Men sýǵa malti almaimyn. Basymdy qyltyń-qyltyń etip shyǵara beretinime Muhtar qaradai kúietin. Ózi jartastan Aidynkólge sekirip túsip, ózenniń arǵy jaǵasynan bir-aq shyǵatyn. Arǵy betke jetken soń: «Ái, Tileýhanov, beri qarai júzseńshi», – dep aiǵailaidy. «Qoishy, qorqamyn, malti almaimyn», – deimin. «Qoryqpa, sýǵa ketip bara jatsań alyp shyǵamyn», – dep Muhtar da qoimaidy. Men kónbeimin… Sóitip men Baqanastyń jartasqa tireler arǵy tusyna ómiri jetken emespin».
Osy bir balalyq shaqtyń beikúná esteliginde kóp syr jatyr. Kóz aldyńa ózi úshin ǵana emes, bireý úshin de kúiip-pisip júretin mazasyz, namysshyl bala keledi. Ol jetken jaǵalaýǵa basqalar da jetýi kerek. Keiin: «Men Shyńǵys handy jazǵanda, eshkim qataryma turmady», – dep shamyrqanatyny bar. «Alasapyrandy» ústi-ústine qoiýlap qara shái iship otyryp jazǵanyn da bir esteliginde aityp qalady. Onyń shyǵarmalary ómirge qandai kúsh-qairatpen keletinin arasynan ine ótpeitindei tyǵyz sóilemderi men qorǵasyndai quiylǵan nyǵyz oilarynan da boljap bilýge bolady.
Maǵaýinniń tili artyq boiaýsyz, biraq ári anyq, ári qanyq til. Beine aýyzsha jetken kóne qazaq tili men tasqa basylyp saqtalǵan arhivtiń tili birigip, búgingi ziialy adamnyń tilin quraǵandai áser beredi. Qudai biledi, Ulttyq aýdarma biýrosy ózderi qolǵa alǵan adamzatqa ortaq júz kitapty osy tildiń qalybyna salyp aýdarsa, barsha qazaqqa túsinikti bolar edi. Namys úshin ǵana aitpaimyz, biraq kirillitsadan góri, latyn qarpine kóbirek úilesetin bul til qazaq tiliniń naǵyz ǵylym tili ekenin aiǵaqtai túsetin sekildi. Tilimizge ártúrli min taǵylyp jatqanda kitap betinen sóilegen bul tildi namysshyl qazaqtyń tili dep beinelep aitýǵa tolyq negiz bar.
Rasynda da mundai til jazýshynyń bala kúninde áke ornyna tárbie bergen atadan darydy dep qana qoisaq azdyq etedi. Osynyń bári ishki báseke men úlken eńbektiń jemisi ekenin túisigimiz sezedi. Ádebi ortada Maǵaýindi anaýmen de báseke, mynaýmen de báseke degen sóz kóp aitylady. Biraq ol básekeniń maqsaty ne degendi eshkim aitpaidy. Ulttyń ketken esesin qaitarý jolynda týyndaǵan báseke deýge quldyq psihologiia jibermeidi-aq.
Báseke demekshi, mundai ortada birin biri kústanalaǵanda túgin qoimai jerge tyǵyp jiberetin jaman ádet bar. Joǵarydaǵy úiip-tókken kinálardan basqa ol kisini «jershil» degen sózdi de estidik. Osy sózden qutylmasaq, ortamyzdan Abai atamyzdyń «Jep júr ǵoi bireýiniń bireý etin» nemese Nurlan Máýkenulynyń «Óliniń qamyn tiri jer, Tiriler birin biri jer» degen óleń joldaryna talai mysal tabylary haq. Jaqynnan biletinderdiń sózine sensek, Muhtar Maǵaýin jershildikten biik tur. Onyń biigi – ultshyldyq, al basqasynyń bári bákin-shúkin áńgime.
Jazýshynyń ómirine sholý jasasańyz, osynyń qaisysyna kóbirek mysal tabar edińiz. Sóz joq, onyń jyraýlar poeziiasyn bes ǵasyr árige jyljytqany birden eske túsedi. Keiin basqalar ony jeti ǵasyrǵa jyljytty. Tipti este joq eski dáýirge aparyp taqaǵandar da bar. Biraq keńestik qatal ideologiianyń zamanynda shepti buzǵan – Muhtar Maǵaýin.
Shetelde turyp jazǵan «Shyńǵys han» atty shyǵarmasynyń alǵysózine nazar salyńyz: «Negizgi turǵymyz – qazaqtyń qasietin áigileý bolatyn»; «Sol sarynmen jer ortasy elýge jetippiz. Osy kezde shyn ǵajaiyp boldy. Kommýnistik qapas sheńber shytynap, sógile bastaǵan»; «1990, 1 sentiabrde politseilik sóz kiseni – tsenzýra joiyldy»; «Sóitsek… sovettik, velikorostyq soqyr senim, topas túisik sol qalpynda tur eken»; «Men ǵumyr boiy qazaq múddesi turǵysynan, qazaq úshin jazyp kelemin».
Kóz aldyma shynynda da Mustafa Shoqai turpattas jumyr pishindi qazaq keldi. Joq, Maǵaýindi sol bir áigili qazaq siiaqty shermende bolyp júr deýden aýlaqpyz. Endeshe bulardyń bir-birine ne qatysy bar degen suraq týady. Mustafa Shoqai soǵysta jaý qolyna túsip qalǵandarǵa qamqorlyq jasaǵan. Muhtar Maǵaýinniń ákesi Muqan da soǵysta tutqyn bolǵan. Soǵystan keiin Túrkistan legionyndaǵylar jiyrma-jiyrma bes jylǵa, al oǵan qatyspasa da tutqynda bolǵandar on-on bes jylǵa sottalyp kete barǵan. Ákesi jazyqsyzdan-jazyqsyz on jylǵa sottalǵan balanyń kóńilinde dyq qalmaýy múmkin be?
Maǵaýindi kekshil deidi. Keńes ókimetin unatpaǵannan týǵan minez bolar. Keńes ókimetiniń saiasaty ótip ketkender júikesine tiedi. Ana bireýler keshegi keńes zamanyndaǵydai qyzyl sózdi sapyryp otyr. Myna bireýler kosmopolittik ideiany tyqpalap qoimaidy. Taǵy bireýlerdiń boiynan da, soiynan da keńestik tárbieniń iisi ańqyp tur. «Kózine ne qara kórindi?» deiin deseń, osynyń bárin óziń de kórip júrsiń.
Osy sarynda jazylǵan «Menniń» ár joly kúrdeli qaishylyqtarǵa toly. Kei tustary psihologiialyq taldaýdy qajet etedi. Ol adamnyń qaishylyǵy ma, qoǵamnyń qaishylyǵy ma? Abaidan keiin qazaq qoǵamyn osynshalyqty jiliktep taldaǵan eshkim joq tárizdi. Aiyrmasy Abaidiki jalpy, Maǵaýindiki jalqy. Sodan da keiingisiniń ár-árkimde jeke kegi bar siiaqty seziledi.
«Men» Maǵaýinniń bedelin túsirip ketti, óitkeni ol kópke topyraq shashty. «Men» Maǵaýinniń bedelin ósirip ketti, óitkeni ol kóptiń óz kemshiligin óziniń betine basty. Bázbireýlerge bul shyǵarma ulttyń keýdesin basyp qalǵan aýyr tas sekildi kórindi. Endi bireýlerge esten tandyryp em jasaǵandai áser etti. Qaitkende de «Menge» deiingi jáne «Mennen» keiingi ádebi orta ekeýi eki basqa.
Bir qyzyǵy «Mennen» keiin jazýshynyń ózi de ózgerdi. Ár jerde bergen suhbattary «Menniń» óship bara jatqan jańǵyryǵyna uqsady. Al til men dilge qatysty maqalalary jýrnalistikanyń kúndelikti kúibeńiniń ishinde ketti. «Shyńǵys han» bolsa oqyrman kútken uly eńbek dárejesine bir jetip, bir jetpei tur. Jazýshynyń ózi de: «Shyńǵys han tarabyna qalam tartyp otyrǵan biz de eshqandai jańalyq ashpaimyz, burynnan belgili maǵlumat, kýálikterdi basqasha baiyptap, ózgeshe jazýymyz ǵana múmkin», – depti.
Mine, osy aralyqta jazýshynyń qalamdastar týraly unasymdy estelikteri dúniege keldi. Bul estelikterden Iliias Esenberlin, Ábish Kekilbaiuly, Ádi Sháripov, Saiyn Muratbekov, Muqaǵali Maqataev syndy aqyn-jazýshylarmen birge, qalamgerdiń óziniń de dýly didary jańasha sipatymen ashyldy. Onyń árbir jazǵan esteliginen sheksiz saǵynysh lebi esip turatyn boldy. Ásirese Muqaǵali Maqataev týraly jazǵan esteliginde bala-shaǵasymen shurqyrap ortamyzda júrgendei elestedi. Mundaǵy: «Muqaǵali alǵashqy kitaptarynan bastap-aq óresi biik aqyn retinde keńinen tańylǵan bolatyn», – degendei sóilemder júregińdi jylytady.
Osy estelikten bir bilgenimiz, Danteniń «Bojestvennaia komediiasyn» Muqaǵali Maqataev «Táńir tálkegi» dep aýdarǵan eken. Úzindileri gazetterde de sondai atpen jariialanypty. Alaida kitap bolyp shyǵarda Muhtar Maǵaýin «Qudiretti komediia» dep ózgerttirgen eken. Muqaǵalidyń ýáji: «Táńiri kúnáhar pendelerin tálkek etip, toǵyz qabat tozaqqa salyp otyr ǵoi…» – degenge saiady.
Al Maǵaýinniń dáleli: «Dante áýel basta óziniń ataqty shyǵarmasyn «Komediia» dep qana ataǵan. Búgingiden múlde basqasha maǵynada. Ol kezdegi komediia – kúldirgi emes, tragediiaǵa qarama-qaishy, aýyr bastalyp, jeńil, sátimen sheshiletin, tartysty shyrǵalań degen uǵym bergen, keiingi tabynýshylar bul – qudaidai, iaǵni qudiretti degen anyqtama qosqan, seitip «La Divina Comedia» – «Bojestvennaia komediia» bolyp shyqty, soǵan orai biz de «Qudiretti komediia» dep atamasaq bolmaidymen» tujyrymdalady.
Muhtar Maǵaýinniń jazýynsha, muny estigen Muqaǵali ókinip qalǵandai bolypty. «Tálkegimiz jaqsy edi-aý», – degen. Shynynda qarasańyz, bizge «Qudiretti komediiadan» «Táńir tálkegi» jaqyn siiaqty. Biraq túp-nusqadan ketý qiyn. Aqyn-dramatýrg Iran-Ǵaiyp maǵan bergen suhbatynda: «Qudiretti komediia» dep qate aýdaryp júrmiz. Danteniń kezinde ádebiet qudailyq deńgeide boldy. «Qudailyq komediia» dep aýdarǵan durys», – degen edi. Sátti aýdarmasyn tappaǵan ataý óstip qubyla beredi. Biraq, aitaiyn degenimiz ol emes. Maǵaýinniń Muqaǵali týraly esteligi bylaisha jalǵasady:
«Muhtar, saǵan arnaiy as qoidyq», – degen Muqań. Týyrylyp, oralyp jatqan bilektei qazy. «Telshe, – dedi Muqań, – Taidyń telshesi. Bazardan alyp, óz qolymmen ainaldyrdym sen úshin. Endi óziń ǵana je. Osyny taýysqan soń tabaqqa kirisesiń». Dáp osy kezde jalp etip jaryq sóndi. «Muhtar, aýzyńdy taba alasyń ǵoi… kirise ber…». Men tabaqty qolymmen sipalap bir shetindegi daiyn kezdikti alyp, qazynyń shamasyn baiqadym da, molynan kesip, aýzyma saldym. «Taptym», – dedim kúlip. «Toqtamai kete ber», – degen Muqań da kóńildi daýyspen».
Kóńilde qylaýdai da kir joq, tap-taza, móp-móldir, tup-tunyq. Bálkim jazýshy elden alystaǵan saiyn saǵynyshy da ulǵaiǵan shyǵar. Onyń bet-beinesi bizdiń de kóz aldymyzdan jyraqtap, kómeski tarta bastapty. Shetelde turyp jatqanyna on eki jyl bolǵan eken. 2007 jyly Pragada turatyn balasy Edigeniń qolyna kóshken, elge arasyn uzatyp-uzatyp kelip-ketip júrgen. Úlken saiasatpen ainalyspaidy. Bul tarapta Muhtar Shahanovtyń aldyna túsý qiyn, bálkim. Múmkin ondai maqsat ta joq shyǵar. Al úlken ádebiette onyń aldyna túsetin jazýshy joq. Sebebi, kózi tiri ádebiet alyptary búginde tap Muhtar Maǵaýin siiaqty belsendi emes.
Biraq Muhtar Maǵaýinniń qandai joldy tańdaǵany óz basym úshin áli de túsiniksiz. Bireýler «ókpelep ketti» deidi, endi bireýler «bala-shaǵasyn saǵalap ketti» deidi. Ne kerek, Shubartaýdan Almatyǵa, Almatydan Pragaǵa, Pragadan muhittyń arǵy jaǵyna qonys aýdarǵan qazaq jazýshysynyń sońynda neshe túrli áńgime júr.
Sońǵy jazǵan essesiniń astyna «Kúmis bulaq, Merilend, AQSh» dep qol qoiypty. Men degen qazaq jazýshysynyń Eýropanyń tórine tý tikkeni, odan qaldy muhittyń arǵy jaǵyna qada qaqqany, bári de bizge maqtanysh emes, qorlyq siiaqty.
Shyn máninde olai emes ekenin bárimizdiń ishimiz bilip otyr. Basqalarǵa shetelde turý mártebe bolsa, jazýshyǵa nelikten basy artyq baq nemese sor bolýǵa tiis? Hemingýeiden qalǵan ádet, Býninder salǵan jol qazaq jazýshysynyń mańdaiyna nege tarlyq etýi kerek? Endi onyń shyǵarmalary sheteldik baspalardan aýdarylyp shyǵyp jatsa tipti jaqsy emes pe? Bir kúndik tirshiligimizdi emes, myń kúndik muratymyzdy oilasaq, ult atynan atyshýly bir syilyqqa ie bola qalsa odan da ǵajap bolmai ma?
Alaida biz Maǵaýindi túsingimiz kelmei, Maǵaýin bizdi túsingisi kelmei ómir toqtaýsyz ótip bara jatqan sekildi. Basy birikpeitin eki ashadai arada kimderdiń tarapynan ekeni bimaǵlum, qaiqaiyp ilikkisi kelmeitin bir menmendik turǵan tárizdi. «Alty Alashqa aty maǵlum jazýshymyzdyń endigi taǵdyry ne bolar eken?» degennen góri, «ol saiasatqa bailanysty ne aitar eken?» degendei bir oilarǵa kóbirek alańdaityn siiaqtymyz.
Esime eki myńynshy jyldardyń basynda Germaniiaǵa barǵan bir saparym túsip otyr. Aýdarmashy Maindaǵy Frankfýrt qalasynda kóp qabatty bir úidi syrtynan kórsetti. «Osy úide sizderdiń ataqty jazýshylaryńyz Vasil Bykov turǵan», – dedi. Onyń meni áli de Keńes odaǵynyń adamy dep kele jatqanyna tańyrqap qaldym. Biraq súiip oqyǵan shyǵarmalarymyzdyń arasynda osy jazýshynyń da kitaptary bolǵany ras edi.
Sonda «Antifashist Vasil Bykov Germaniiaǵa qonys aýdardy» degen aqparat shyqty. Ózi nemis fashisterimen soǵysqa qatysyp, shyǵarmashylyq ǵumyrynda soǵys týraly ataqty kitaptaryn jazyp, ómiriniń sońynda Germaniiaǵa kóship barǵan jazýshyny muqaǵandary shyǵar. Onyń shetelde júrip jazǵan «Dolgaia doroga domoi» degen kitabynyń taqyryby da eriksiz oilantady. Qaitys bolarynan bir ai ǵana buryn bar tákapparlyqty jiyp tastap, eline qaitýyna týra kelgen. Qazir denesi týǵan topyraǵynda jatyr.
Keńes Odaǵynyń kezindegidei emes, qazir batys ta ózimen ózi alysyp ketken zaman boldy. Finliandiia, Germaniia, Chehiia elderiniń birinen birine kóship mazasy ketken Vasil Bykovqa eshqaisysy da jaily oryn sailap bere alǵan joq. Árkim óz Otanynan basqa eshkimge kerek emes ekenine sońǵy ýaqytta budan basqa da mysal jetkilikti. Endeshe Muhtar Maǵaýinniń batysqa jasaǵan uly joryǵynan áldeqandai bir astar izdeý qur aqymaqshylyq pa deimin. Odan da góri bul qazaq jazýshysynyń el qatarly jańa óris izdep, qulashyn keńge siltegen qarýly da qarymdy kezeńi dep baǵalaǵan durys siiaqty.
Qur dolbardy maldanbai, árkim «Maǵaýin men úshin kim?» degen suraqqa jaýap izdese, sol áldeqaida paidaly bolar edi. Qaibir jyly Muhtar Maǵaýin bar, Baqqoja Muqai bar, taǵy biraz jazýshy, onyń ishinde biz sekildi jastar da bar - bárimiz bir dastarqan basynda bas qosyp, bátýa jasasqandai bolǵanbyz. Bizdiń maqsatymyz úlken saiasat emes, biraq jańadan táýelsizdik alyp jatqan ulttyń endigi qam-qaraketi bolýǵa tiis degen toqtamǵa kelgenbiz. Sonyń artynsha men depýtattyqqa sailaýǵa túsip, ekinshi týrda aýdan ákimi ekeýmiz betpe-bet qalyp, oblys ákimi bir okrýgke qaraǵan úsh aýdannyń bas kótererlerin jan-jaqtan shala shabylyp jinap, maǵan qarsy sóiletip álek-shálegi shyqqan. Olardyń ishinde Jazýshylar odaǵynyń sol kezdegi tóraǵasy da bar ekenin estip, bilgende ishim ýdai ashydy.
Qarapaiym halyq túsinetin de, túsinbeitin de nárseler bar. Qalam ustaǵan adam kórse, Qudaidai kóretin bir ańqaý da aq-adal kisi: «Sailaýǵa túskenderdiń bireýi ákim, ekinshisi sizdiń qaramaǵyńyzdaǵy jazýshy, qaisysyn qolda deisiz?» – dep tótesinen suraq qoimai ma. Sonda Tóraǵa esh saspastan: «Jigitter, aitqan adamǵa daýys berseńdershi», – dep zaldan shimirikpei shyǵyp kete barypty. Sol joly saiasattyń qorasyna basymdy tyǵyp jibermei, ózimniń janym súigen kásibimmen qalýyma yqpal etýge atsalysqan uiym basshysyna alǵystan basqa aitarym joq. Alaida ulttyń sózin sóileidi degen uiym tóraǵasynyń «ulttyń sózin sóileimin» dep belsenip shyqqan qalamdasyn dúiim eldiń aldynda bulaisha tuqyrtqany janyma qatty batqanyn nesine jasyraiyn. Mine, Muhtar Maǵaýin de sondai, ary ketkende ulttyń joǵyn joqtaidy, basqa mindetti Qudai Taǵala da onyń moinyna artqan emes.
Qazaq ádebietinde ár shyǵarmasy ańyzǵa ainalǵan mundai qalamger sirek. Jazýshynyń «Tazynyń ólimi», «Arhiv hikaiasy» atty bastapqy áńgimeleri oqyrman arasynda áli kúnge deiin aitylady. Bul áńgimeleri desi basym «Qobyz saryny» atty monografiiasynyń da kóleńkesinde qalyp qoiǵan joq. Daqpyrty basym «Men» ǵumyrbaiandyq hamsasy monýmentaldi «Alasapyrandy», atyshýly «Jarmaq» kórkemdik qýaty eren «Shaqan-Sherini» umyttyrmaǵany da kóp jaidan habar beredi. Kóp tomdyq «Shyńǵys han» atty tarihi eńbeginiń qasynda da moinyna sý ketip turmaǵan «Kókmunardan» «Sary qazaqqa» deiin qanshama roman, povest, áńgimeler jazyldy. Osynyń bári onyń ózgemen emes, ózimen ózi taitalasqan kúrdeli tulǵa ekenin dáleldei túsedi. Sóz joq, ol eń aldymen dástúrli ádebietimizdiń damýyna úlken úles qosqan klassik jazýshy.
Alty Alashqa aian «Men» atty ǵumyrnamalyq shyǵarmasynda bala demei, shaǵa demei, avtor bizdiń tarapymyzǵa da bir aýyz sóz arnapty. Sol sóz aldymyzdan shyǵa bergen soń, ýaqyt óte kele osylai bir jaýap qatyp qoiǵandy jón kórdik. Osy esseni jazǵanǵa deiin de onyń qolda bar kitaptary aldymda úiilip jatty, jazyp bolǵannan keiin de eshkim jinap alǵan joq. Bul kitaptardyń keibirinde túri-basy barys pishindes bir qazaq «Endi ne isteisińder?» degendei, bárimizge miyǵynan kúlip qarap otyr. Men bolsam jazýymdy aiaqtadym da, «Ýh!» dep bir demalyp qaldym. Osy sátte álgi sýretshi dosyma aitqan sózim jarq etip ózimniń aldymnan shyǵa keldi: «Sen Muhtar Maǵaýinniń portretin salmai-aq qoi. Sebebi, qalai salsań da, salǵan portretiń ol kisige báribir unamaidy»…
Meniń qolymnyń bosaǵanyn sezgendei, uialy telefonym da zyń ete qaldy. Jańa bir ázirde Ǵalym Doskenge: «Muhtar Maǵaýinniń AQSh-ta turyp jatqany anyq pa?» dep pysyqtap hat jazyp jibergenim esime tústi. Qalta telefonyma Ǵalekeńnen: «Iá, Muqań bir jyl boldy, sonda. Edige degen balasynyń qolynda. Vashingtonnan 20-25 shaqyrym jerde aman-esen turyp jatyr», – degen hat kelipti. «Alla aldynan jarylqasyn, uzaq ǵumyr bersin!» dep tiledim.
Júsipbek Qorǵasbek
Sýretti salǵan E.MOMBAEV
«Aq jelken» jýrnaly, №3
Naýryz, 2019
