سۋرەتشٸ مۇحتار ماعاۋيننٸڭ پورترەتٸن سالۋعا تاپسىرما الدى. ٶمٸردە تالاي كٶرگەن ادامى بولعان سوڭ كەلٸسە سالدى. الايدا قىلقالام قالاي قولعا تيدٸ, سولاي داعدارىپ قالدى. يە, ول شىنىندا دا قانداي ادام ەدٸ?
بارىپ جولىعايىن دەسە, اياق جەتەر جەردە ەمەس. بٸراق ول تۋرالى ەڭگٸمەلەردٸ ەر-ەر جەردەن قۇلاعى شالىپ جٷرگەن. ٶتكەندە عانا شەتەلدەن ورالعان بٸرەۋ: «ساياباقتا تٶبەسٸ قازاققا ۇقساپ قارايعان بٸر شال وتىر, قاراسام مۇحتار ماعاۋين ەكەن», – دەپ كەلدٸ.
ماعاۋيندٸ شال دەگەنگە قيماي, جاقتىرماي قالىپ ەدٸ. سول ەڭگٸمەنٸ سەرٸك ٷمبەتوۆ دەگەن سىيلاس اعاسىنا ايتقان. «ە, مەن ٷيٸنە ارنايى بارىپ سەلەم بەرٸپ شىقتىم», – دەدٸ ول كٸسٸ جايباراقات قانا. «بٸرٸن بٸرٸ ٸزدەگەن بۇلار قانداي جاقسى ادامدار», – دەپ بۇل تاڭ-تاماشا بولدى.
سٶيتسە سەرٸك ٷمبەتوۆ چەح ەلٸندە قازاقستانعا قاتىستى بٸر شارۋالارمەن جٷرٸپتٸ. كٷتٸپ جاتقان جاقتان كٶك دٶنەنٸن كٶلدەنەڭ تارتىپ بٸر جٸگٸت تۇر دەيدٸ. قاراسا ٶڭٸ دە, جٶنٸ دە قازاق ەكەن. سٶز اراسىندا: «وسى ەلدە مۇحتار ماعاۋين دەگەن جازۋشىمىز تۇراتىنىن سەن بٸلەسٸڭ بە?» – دەگەن عوي. سوندا: «مەن سول كٸسٸنٸڭ بالاسىمىن», – دەپتٸ ەلگٸ جٸگٸت. «ەي, وندا مەن جولىقپاي كەتپەيمٸن», – دەپتٸ بۇل كٸسٸ.
مۇقاڭ باياعى ەۋروپانىڭ بٸر پۇشپاعىن بيلەگەن حان تۇقىمى قۇساپ الشايىپ وتىرعان كٶرٸنەدٸ. جاقىنداپ قالعان مەرەيتويىن سول جاقتا ٶتكٸزبەك سىڭايى بار. ەلدەن بٸراز كٸسٸلەردٸ شاقىرماق. اباي ايتپاقشى, «مۇڭداسارعا كٸسٸ جوق سٶزدٸ ۇعارلىق». ٸشٸ تولىپ قالعان ادامنىڭ تٷرٸن بايقاپ: «مەرەيتويىڭىزدى ەلگە كەلٸپ ٶتكٸزسەڭٸزشٸ», – دەپتٸ سەرٸك ٷمبەتوۆ.
ودان بەرٸ دە بٸراز ۋاقىت ٶتتٸ. مۇحتار ماعاۋين مۇحيتتىڭ ار جاعىنا كٶشەدٸ ەكەن دەگەن ەڭگٸمە شىقتى. پراگانى الىس كٶرگەن ادامعا ول جاق جەردٸڭ تٷبٸندەي كٶرٸنگەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. سۋرەتشٸ مەنٸ تانيتىن ەدٸ. كٶمەك سۇراپ كەلگەندەگٸ ۋەجٸ مىناۋ: «سٸز مۇحتار ماعاۋيندٸ مۇحتار ەۋەزوۆتەن كەيٸنگٸ ٷلكەن جازۋشىمىز دەپسٸز». مەن: «تٷرٸ-باسى بارىستٸكٸ سەكٸلدٸ جۇمىر كٸسٸ», – دەدٸم. ول قولىنداعى فوتوسۋرەتكە بٸر قاراپ, ماعان بٸر قاراپ مىرس ەتٸپ كٷلدٸ.
ساسقانىم شىعار: «سەن رومانيست تٶلەك تٸلەۋحانعا بارىپ ەڭگٸمەلەس, بالا كٷندەرٸنەن بٸرگە ٶسكەن», – دەپ جٶن سٸلتەدٸم. «بٷگٸندە پٸكٸر سۇراعان قايىر سۇراعانمەن بٸردەي», – دەپ بارعىسى كەلمەدٸ. ٶكپەلەگەندەي بولىپ شىعىپ بارا جاتقان كەزٸندە: «سەن ول كٸسٸنٸڭ پورترەتٸن سالماي-اق قوي», – دەدٸم. «نەگە?» – دەدٸ جاندى جەرٸنە تيٸپ كەتكەندەي بىج ەتە قالىپ. «قالاي سالساڭ دا, سالعان پورترەتٸڭ ول كٸسٸگە بەرٸبٸر ۇنامايدى».
مۇحتار ماعاۋيننٸڭ بٸزدٸڭ قۇلاعىمىزدان كٸرٸپ, سانامىزدا بەكٸپ قالعان بٸر بەينەسٸ وسى. الدىنان كەلسەڭ تٸستەيدٸ, ارتىنان كەلسەڭ تەبەدٸ. سوندا دا سۋرەتشٸگە انا سٶزدٸ بەكەر ايتتىم. ٸشٸ قۇدىقتاي تەرەڭ ادامنىڭ سىرىن كٸم بٸلٸپتٸ. ول ماعان ەن دالادا ەمٸن-ەركٸن شايناسا كەتەتٸن اساۋ جىلقى سيياقتى ەلەستەدٸ. شىنىندا دا بۇل كٸسٸنٸڭ بويىندا بٸز تٷسٸنٸپ بولمايتىن تەكتٸلٸك پەن تاعىلىق استاسقان بٸر اساۋلىق بار-اۋ.
سۋرەتشٸنٸڭ ورنىنا مۇحتار ماعاۋيننٸڭ كٸسٸلٸك كەلبەتٸن ەندٸ ٶزٸم سومداعىم كەلدٸ. ەڭ ەۋەلٸ كٶز الدىما كەلگەنٸ شاشتارىن تىقىرلاپ الىپ, باستارىن كٶن تەرٸمەن قاپتاپ, مەڭگٷرت قىلىپ جٸبەرگەن مٸسكٸندەر بولدى. بۇلار – مۇحتار ماعاۋيننٸڭ اتىشۋلى «مەن» اتتى كٸتابىنىڭ كەيٸپكەرلەرٸ. ولاردىڭ كٶبٸ ٶمٸردە بٸلٸمدٸ, تالانتتى ادامدار. بٸراق سوتسرەاليزم شەكپەنٸنەن شىققان, سوتسياليستٸك جٷيەدە تەربيەلەنگەن, بويلارىندا ۇلتشىلدىقتىڭ تامشىداي دا قانى جوق-مىس.
ال مۇحتار ماعاۋين باسقا كەپتٸڭ ادامى. سوتسرەاليزم شىندىعىن مويىنداماعان, سوتسياليستٸك جٷيەنٸڭ تەربيەسٸ ساناسىنا سٸڭبەگەن, ۇلتىن جاقسى كٶرەتٸنٸ ايتقان سٶزدەرٸ مەن جازعان ەڭبەكتەرٸندە سايراپ تۇر. سوندا بۇل كٸسٸ قانداي مەكتەپتە وقىعان, قانداي ادامداردىڭ تەربيەسٸن كٶرگەن, ونى ۇلتىن سٷيۋگە الىپ كەلگەن نە نەرسە? تەلەفوندى الا سالىپ, جازۋشىنىڭ بالا كٷنگٸ دوسى تٶلەك تٸلەۋحانعا قوڭىراۋ شالدىم.
مۇحتار ماعاۋين قانداي بالا بولدى? – دەدٸم از-كەم اماندىقتان سوڭ.
– ادام جٸبەرەسٸڭ بە? – دەدٸ رومانيست اۋىزبا-اۋىز سٶيلەسكٸسٸ كەلٸپ.
تٸلشٸ قىز قارلىعا يبراگيموۆاعا يدەيامدى ايتتىم. بٸزدٸڭ بەرٸمٸزدٸڭ مۇحتار ماعاۋينگە قاتىستى ۇستانعان پوزيتسييامىز بار. بەلكٸم سٶزگە ەرگەن بولارمىز, مٷمكٸن كٶڭٸلٸمٸز كٸرلەگەن شىعار, تٸپتٸ جامان ويىمىز دا جوق دەي الماسپىز. «مەن» دەگەن كٸتابىن وقىعاننان كەيٸن وسىلاي ويلاماسقا شاراڭ جوق. «ال سەنٸڭ سەزٸمٸڭ ەشقانداي جازۋ جازىلماعان اق پاراقتاي» دەدٸم. تٸلشٸ قىزىمىز ماعاۋين دەسە ەلەڭدەپ تۇراتىن البىرت جاستارىمىز سەكٸلدٸ, قۋانعاننان كٶزٸ جانىپ كەتتٸ.
تٸلشٸ قىزعا بەرگەن باعىتىم سۇراق بوپ تۋىپتى. «ماعاۋين – تەكاپپار, دٸنٸ قاتتى, باسىنان سٶز اسىرمايتىن كٸدٸ ادام, كٸرپييازدىعى دا بار»; «مۇحتاردىڭ تٸلٸنٸڭ ۋىتى بار, جاقتىرماعان جايدى زاپىرانداي اششى سٶزٸمەن جايپاپ سالادى»; «مۇحتار ماعاۋين ٶتكەننەن مۇحتار ەۋەزوۆ بولماسا, تٸرٸدە ەشكٸمدٸ كٸسٸ دەمەيدٸ»; «ەلدٸڭ بەرٸن جاۋ كٶرگەندە, اينىماس دوستى قايدان تابادى?»; «كٸسٸلٸگٸمەن بٸرگە كٸسەپٸرلٸگٸ دە بار». باقسام, بالا كٷنگٸ دوس, كەيٸنگٸ ٶمٸردەگٸ ەدەبيەت مايدانىندا بٸرگە جٷرگەن قالامداس مۇنىڭ بٸردە-بٸرٸن مويىنداماپتى.
قىزىق, مەكتەپتە بٸرگە وقىعان, ەپتەگەن تۋىستىعى دا بار بۇل ەكەۋٸ كەيٸن «جۇلدىز» جۋرنالىندا دا بٸرگە قىزمەت ٸستەگەن. ەكەۋٸ دە جارىسىپ رومان جازعان, تاڭدى تاڭعا ۇرىپ بٸلٸم جارىستىرعان. مٸنە, سول كٸسٸنٸڭ سٶزٸنە سەنسەك, 5-سىنىپتا ارتتارىنان ٸزدەپ كەلگەن تۋىستارىنا بالا مۇحتاردىڭ: «مەن بۇلاردىڭ بەرٸنەن جاقسى وقيمىن», – دەپ ەشكٸمدٸ شەن كٶرمەي ايتقان سٶزٸ راس ەكەن.
سونداعى ەستەلٸكتە بالالىق شاقتان بٸر ٷزٸك سىر بىلايشا ٶرٸلٸپتٸ: «باقاناس شىڭعىستاۋدان باستالىپ, بارشاتاسقا دەيٸن تولىسىپ اعادى. مۇحتاردىڭ بالالىق شاعى سول ٶزەننٸڭ بويىندا ٶتتٸ. مۇحتار باقاناسقا ەمٸن-ەركٸن مالتىپ, شورتانداي تۋلاپ ٶستٸ. باقاناس ٶزەنٸنٸڭ ايدىنكٶل دەگەن جەرٸ بار. ايدىنكٶل بارشاتاستىڭ بيٸك جارتاسىنا بارىپ تٸرەلەدٸ. مەن سۋعا مالتي المايمىن. باسىمدى قىلتىڭ-قىلتىڭ ەتٸپ شىعارا بەرەتٸنٸمە مۇحتار قاراداي كٷيەتٸن. ٶزٸ جارتاستان ايدىنكٶلگە سەكٸرٸپ تٷسٸپ, ٶزەننٸڭ ارعى جاعاسىنان بٸر-اق شىعاتىن. ارعى بەتكە جەتكەن سوڭ: «ەي, تٸلەۋحانوۆ, بەرٸ قاراي جٷزسەڭشٸ», – دەپ ايعايلايدى. «قويشى, قورقامىن, مالتي المايمىن», – دەيمٸن. «قورىقپا, سۋعا كەتٸپ بارا جاتساڭ الىپ شىعامىن», – دەپ مۇحتار دا قويمايدى. مەن كٶنبەيمٸن… سٶيتٸپ مەن باقاناستىڭ جارتاسقا تٸرەلەر ارعى تۇسىنا ٶمٸرٸ جەتكەن ەمەسپٸن».
وسى بٸر بالالىق شاقتىڭ بەيكٷنە ەستەلٸگٸندە كٶپ سىر جاتىر. كٶز الدىڭا ٶزٸ ٷشٸن عانا ەمەس, بٸرەۋ ٷشٸن دە كٷيٸپ-پٸسٸپ جٷرەتٸن مازاسىز, نامىسشىل بالا كەلەدٸ. ول جەتكەن جاعالاۋعا باسقالار دا جەتۋٸ كەرەك. كەيٸن: «مەن شىڭعىس حاندى جازعاندا, ەشكٸم قاتارىما تۇرمادى», – دەپ شامىرقاناتىنى بار. «الاساپىراندى» ٷستٸ-ٷستٸنە قويۋلاپ قارا شەي ٸشٸپ وتىرىپ جازعانىن دا بٸر ەستەلٸگٸندە ايتىپ قالادى. ونىڭ شىعارمالارى ٶمٸرگە قانداي كٷش-قايراتپەن كەلەتٸنٸن اراسىنان ينە ٶتپەيتٸندەي تىعىز سٶيلەمدەرٸ مەن قورعاسىنداي قۇيىلعان نىعىز ويلارىنان دا بولجاپ بٸلۋگە بولادى.
ماعاۋيننٸڭ تٸلٸ ارتىق بوياۋسىز, بٸراق ەرٸ انىق, ەرٸ قانىق تٸل. بەينە اۋىزشا جەتكەن كٶنە قازاق تٸلٸ مەن تاسقا باسىلىپ ساقتالعان ارحيۆتٸڭ تٸلٸ بٸرٸگٸپ, بٷگٸنگٸ زييالى ادامنىڭ تٸلٸن قۇراعانداي ەسەر بەرەدٸ. قۇداي بٸلەدٸ, ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى ٶزدەرٸ قولعا العان ادامزاتقا ورتاق جٷز كٸتاپتى وسى تٸلدٸڭ قالىبىنا سالىپ اۋدارسا, بارشا قازاققا تٷسٸنٸكتٸ بولار ەدٸ. نامىس ٷشٸن عانا ايتپايمىز, بٸراق كيريلليتسادان گٶرٸ, لاتىن قارپٸنە كٶبٸرەك ٷيلەسەتٸن بۇل تٸل قازاق تٸلٸنٸڭ ناعىز عىلىم تٸلٸ ەكەنٸن ايعاقتاي تٷسەتٸن سەكٸلدٸ. تٸلٸمٸزگە ەرتٷرلٸ مٸن تاعىلىپ جاتقاندا كٸتاپ بەتٸنەن سٶيلەگەن بۇل تٸلدٸ نامىسشىل قازاقتىڭ تٸلٸ دەپ بەينەلەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار.
راسىندا دا مۇنداي تٸل جازۋشىنىڭ بالا كٷنٸندە ەكە ورنىنا تەربيە بەرگەن اتادان دارىدى دەپ قانا قويساق ازدىق ەتەدٸ. وسىنىڭ بەرٸ ٸشكٸ بەسەكە مەن ٷلكەن ەڭبەكتٸڭ جەمٸسٸ ەكەنٸن تٷيسٸگٸمٸز سەزەدٸ. ەدەبي ورتادا ماعاۋيندٸ اناۋمەن دە بەسەكە, مىناۋمەن دە بەسەكە دەگەن سٶز كٶپ ايتىلادى. بٸراق ول بەسەكەنٸڭ ماقساتى نە دەگەندٸ ەشكٸم ايتپايدى. ۇلتتىڭ كەتكەن ەسەسٸن قايتارۋ جولىندا تۋىنداعان بەسەكە دەۋگە قۇلدىق پسيحولوگييا جٸبەرمەيدٸ-اق.
بەسەكە دەمەكشٸ, مۇنداي ورتادا بٸرٸن بٸرٸ كٷستانالاعاندا تٷگٸن قويماي جەرگە تىعىپ جٸبەرەتٸن جامان ەدەت بار. جوعارىداعى ٷيٸپ-تٶككەن كٸنەلاردان باسقا ول كٸسٸنٸ «جەرشٸل» دەگەن سٶزدٸ دە ەستٸدٸك. وسى سٶزدەن قۇتىلماساق, ورتامىزدان اباي اتامىزدىڭ «جەپ جٷر عوي بٸرەۋٸنٸڭ بٸرەۋ ەتٸن» نەمەسە نۇرلان مەۋكەنۇلىنىڭ «ٶلٸنٸڭ قامىن تٸرٸ جەر, تٸرٸلەر بٸرٸن بٸرٸ جەر» دەگەن ٶلەڭ جولدارىنا تالاي مىسال تابىلارى حاق. جاقىننان بٸلەتٸندەردٸڭ سٶزٸنە سەنسەك, مۇحتار ماعاۋين جەرشٸلدٸكتەن بيٸك تۇر. ونىڭ بيٸگٸ – ۇلتشىلدىق, ال باسقاسىنىڭ بەرٸ بەكٸن-شٷكٸن ەڭگٸمە.
جازۋشىنىڭ ٶمٸرٸنە شولۋ جاساساڭىز, وسىنىڭ قايسىسىنا كٶبٸرەك مىسال تابار ەدٸڭٸز. سٶز جوق, ونىڭ جىراۋلار پوەزيياسىن بەس عاسىر ەرٸگە جىلجىتقانى بٸردەن ەسكە تٷسەدٸ. كەيٸن باسقالار ونى جەتٸ عاسىرعا جىلجىتتى. تٸپتٸ ەستە جوق ەسكٸ دەۋٸرگە اپارىپ تاقاعاندار دا بار. بٸراق كەڭەستٸك قاتال يدەولوگييانىڭ زامانىندا شەپتٸ بۇزعان – مۇحتار ماعاۋين.
شەتەلدە تۇرىپ جازعان «شىڭعىس حان» اتتى شىعارماسىنىڭ العىسٶزٸنە نازار سالىڭىز: «نەگٸزگٸ تۇرعىمىز – قازاقتىڭ قاسيەتٸن ەيگٸلەۋ بولاتىن»; «سول سارىنمەن جەر ورتاسى ەلۋگە جەتٸپپٸز. وسى كەزدە شىن عاجايىپ بولدى. كوممۋنيستٸك قاپاس شەڭبەر شىتىناپ, سٶگٸلە باستاعان»; «1990, 1 سەنتيابردە پوليتسەيلٸك سٶز كٸسەنٸ – تسەنزۋرا جويىلدى»; «سٶيتسەك… سوۆەتتٸك, ۆەليكوروستىق سوقىر سەنٸم, توپاس تٷيسٸك سول قالپىندا تۇر ەكەن»; «مەن عۇمىر بويى قازاق مٷددەسٸ تۇرعىسىنان, قازاق ٷشٸن جازىپ كەلەمٸن».
كٶز الدىما شىنىندا دا مۇستافا شوقاي تۇرپاتتاس جۇمىر پٸشٸندٸ قازاق كەلدٸ. جوق, ماعاۋيندٸ سول بٸر ەيگٸلٸ قازاق سيياقتى شەرمەندە بولىپ جٷر دەۋدەن اۋلاقپىز. ەندەشە بۇلاردىڭ بٸر-بٸرٸنە نە قاتىسى بار دەگەن سۇراق تۋادى. مۇستافا شوقاي سوعىستا جاۋ قولىنا تٷسٸپ قالعاندارعا قامقورلىق جاساعان. مۇحتار ماعاۋيننٸڭ ەكەسٸ مۇقان دا سوعىستا تۇتقىن بولعان. سوعىستان كەيٸن تٷركٸستان لەگيونىنداعىلار جيىرما-جيىرما بەس جىلعا, ال وعان قاتىسپاسا دا تۇتقىندا بولعاندار ون-ون بەس جىلعا سوتتالىپ كەتە بارعان. ەكەسٸ جازىقسىزدان-جازىقسىز ون جىلعا سوتتالعان بالانىڭ كٶڭٸلٸندە دىق قالماۋى مٷمكٸن بە?
ماعاۋيندٸ كەكشٸل دەيدٸ. كەڭەس ٶكٸمەتٸن ۇناتپاعاننان تۋعان مٸنەز بولار. كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ ساياساتى ٶتٸپ كەتكەندەر جٷيكەسٸنە تيەدٸ. انا بٸرەۋلەر كەشەگٸ كەڭەس زامانىنداعىداي قىزىل سٶزدٸ ساپىرىپ وتىر. مىنا بٸرەۋلەر كوسموپوليتتٸك يدەيانى تىقپالاپ قويمايدى. تاعى بٸرەۋلەردٸڭ بويىنان دا, سويىنان دا كەڭەستٸك تەربيەنٸڭ يٸسٸ اڭقىپ تۇر. «كٶزٸنە نە قارا كٶرٸندٸ?» دەيٸن دەسەڭ, وسىنىڭ بەرٸن ٶزٸڭ دە كٶرٸپ جٷرسٸڭ.
وسى سارىندا جازىلعان «مەننٸڭ» ەر جولى كٷردەلٸ قايشىلىقتارعا تولى. كەي تۇستارى پسيحولوگييالىق تالداۋدى قاجەت ەتەدٸ. ول ادامنىڭ قايشىلىعى ما, قوعامنىڭ قايشىلىعى ما? ابايدان كەيٸن قازاق قوعامىن وسىنشالىقتى جٸلٸكتەپ تالداعان ەشكٸم جوق تەرٸزدٸ. ايىرماسى ابايدٸكٸ جالپى, ماعاۋيندٸكٸ جالقى. سودان دا كەيٸنگٸسٸنٸڭ ەر-ەركٸمدە جەكە كەگٸ بار سيياقتى سەزٸلەدٸ.
«مەن» ماعاۋيننٸڭ بەدەلٸن تٷسٸرٸپ كەتتٸ, ٶيتكەنٸ ول كٶپكە توپىراق شاشتى. «مەن» ماعاۋيننٸڭ بەدەلٸن ٶسٸرٸپ كەتتٸ, ٶيتكەنٸ ول كٶپتٸڭ ٶز كەمشٸلٸگٸن ٶزٸنٸڭ بەتٸنە باستى. بەزبٸرەۋلەرگە بۇل شىعارما ۇلتتىڭ كەۋدەسٸن باسىپ قالعان اۋىر تاس سەكٸلدٸ كٶرٸندٸ. ەندٸ بٸرەۋلەرگە ەستەن تاندىرىپ ەم جاساعانداي ەسەر ەتتٸ. قايتكەندە دە «مەنگە» دەيٸنگٸ جەنە «مەننەن» كەيٸنگٸ ەدەبي ورتا ەكەۋٸ ەكٸ باسقا.
بٸر قىزىعى «مەننەن» كەيٸن جازۋشىنىڭ ٶزٸ دە ٶزگەردٸ. ەر جەردە بەرگەن سۇحباتتارى «مەننٸڭ» ٶشٸپ بارا جاتقان جاڭعىرىعىنا ۇقسادى. ال تٸل مەن دٸلگە قاتىستى ماقالالارى جۋرناليستيكانىڭ كٷندەلٸكتٸ كٷيبەڭٸنٸڭ ٸشٸندە كەتتٸ. «شىڭعىس حان» بولسا وقىرمان كٷتكەن ۇلى ەڭبەك دەرەجەسٸنە بٸر جەتٸپ, بٸر جەتپەي تۇر. جازۋشىنىڭ ٶزٸ دە: «شىڭعىس حان تارابىنا قالام تارتىپ وتىرعان بٸز دە ەشقانداي جاڭالىق اشپايمىز, بۇرىننان بەلگٸلٸ ماعلۇمات, كۋەلٸكتەردٸ باسقاشا بايىپتاپ, ٶزگەشە جازۋىمىز عانا مٷمكٸن», – دەپتٸ.
مٸنە, وسى ارالىقتا جازۋشىنىڭ قالامداستار تۋرالى ۇناسىمدى ەستەلٸكتەرٸ دٷنيەگە كەلدٸ. بۇل ەستەلٸكتەردەن ٸليياس ەسەنبەرلين, ەبٸش كەكٸلبايۇلى, ەدي شەرٸپوۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ سىندى اقىن-جازۋشىلارمەن بٸرگە, قالامگەردٸڭ ٶزٸنٸڭ دە دۋلى ديدارى جاڭاشا سيپاتىمەن اشىلدى. ونىڭ ەربٸر جازعان ەستەلٸگٸنەن شەكسٸز ساعىنىش لەبٸ ەسٸپ تۇراتىن بولدى. ەسٸرەسە مۇقاعالي ماقاتاەۆ تۋرالى جازعان ەستەلٸگٸندە بالا-شاعاسىمەن شۇرقىراپ ورتامىزدا جٷرگەندەي ەلەستەدٸ. مۇنداعى: «مۇقاعالي العاشقى كٸتاپتارىنان باستاپ-اق ٶرەسٸ بيٸك اقىن رەتٸندە كەڭٸنەن تاڭىلعان بولاتىن», – دەگەندەي سٶيلەمدەر جٷرەگٸڭدٸ جىلىتادى.
وسى ەستەلٸكتەن بٸر بٸلگەنٸمٸز, دانتەنٸڭ «بوجەستۆەننايا كومەديياسىن» مۇقاعالي ماقاتاەۆ «تەڭٸر تەلكەگٸ» دەپ اۋدارعان ەكەن. ٷزٸندٸلەرٸ گازەتتەردە دە سونداي اتپەن جارييالانىپتى. الايدا كٸتاپ بولىپ شىعاردا مۇحتار ماعاۋين «قۇدٸرەتتٸ كومەدييا» دەپ ٶزگەرتتٸرگەن ەكەن. مۇقاعاليدىڭ ۋەجٸ: «تەڭٸرٸ كٷنەھار پەندەلەرٸن تەلكەك ەتٸپ, توعىز قابات توزاققا سالىپ وتىر عوي…» – دەگەنگە سايادى.
ال ماعاۋيننٸڭ دەلەلٸ: «دانتە ەۋەل باستا ٶزٸنٸڭ اتاقتى شىعارماسىن «كومەدييا» دەپ قانا اتاعان. بٷگٸنگٸدەن مٷلدە باسقاشا ماعىنادا. ول كەزدەگٸ كومەدييا – كٷلدٸرگٸ ەمەس, تراگەديياعا قاراما-قايشى, اۋىر باستالىپ, جەڭٸل, سەتٸمەن شەشٸلەتٸن, تارتىستى شىرعالاڭ دەگەن ۇعىم بەرگەن, كەيٸنگٸ تابىنۋشىلار بۇل – قۇدايداي, ياعني قۇدٸرەتتٸ دەگەن انىقتاما قوسقان, سەيتٸپ «La Divina Comedia» – «بوجەستۆەننايا كومەدييا» بولىپ شىقتى, سوعان وراي بٸز دە «قۇدٸرەتتٸ كومەدييا» دەپ اتاماساق بولمايدىمەن» تۇجىرىمدالادى.
مۇحتار ماعاۋيننٸڭ جازۋىنشا, مۇنى ەستٸگەن مۇقاعالي ٶكٸنٸپ قالعانداي بولىپتى. «تەلكەگٸمٸز جاقسى ەدٸ-اۋ», – دەگەن. شىنىندا قاراساڭىز, بٸزگە «قۇدٸرەتتٸ كومەدييادان» «تەڭٸر تەلكەگٸ» جاقىن سيياقتى. بٸراق تٷپ-نۇسقادان كەتۋ قيىن. اقىن-دراماتۋرگ يران-عايىپ ماعان بەرگەن سۇحباتىندا: «قۇدٸرەتتٸ كومەدييا» دەپ قاتە اۋدارىپ جٷرمٸز. دانتەنٸڭ كەزٸندە ەدەبيەت قۇدايلىق دەڭگەيدە بولدى. «قۇدايلىق كومەدييا» دەپ اۋدارعان دۇرىس», – دەگەن ەدٸ. سەتتٸ اۋدارماسىن تاپپاعان اتاۋ ٶستٸپ قۇبىلا بەرەدٸ. بٸراق, ايتايىن دەگەنٸمٸز ول ەمەس. ماعاۋيننٸڭ مۇقاعالي تۋرالى ەستەلٸگٸ بىلايشا جالعاسادى:
«مۇحتار, ساعان ارنايى اس قويدىق», – دەگەن مۇقاڭ. تۋىرىلىپ, ورالىپ جاتقان بٸلەكتەي قازى. «تەلشە, – دەدٸ مۇقاڭ, – تايدىڭ تەلشەسٸ. بازاردان الىپ, ٶز قولىممەن اينالدىردىم سەن ٷشٸن. ەندٸ ٶزٸڭ عانا جە. وسىنى تاۋىسقان سوڭ تاباققا كٸرٸسەسٸڭ». دەپ وسى كەزدە جالپ ەتٸپ جارىق سٶندٸ. «مۇحتار, اۋزىڭدى تابا الاسىڭ عوي… كٸرٸسە بەر…». مەن تاباقتى قولىممەن سيپالاپ بٸر شەتٸندەگٸ دايىن كەزدٸكتٸ الىپ, قازىنىڭ شاماسىن بايقادىم دا, مولىنان كەسٸپ, اۋزىما سالدىم. «تاپتىم», – دەدٸم كٷلٸپ. «توقتاماي كەتە بەر», – دەگەن مۇقاڭ دا كٶڭٸلدٸ داۋىسپەن».
كٶڭٸلدە قىلاۋداي دا كٸر جوق, تاپ-تازا, مٶپ-مٶلدٸر, تۇپ-تۇنىق. بەلكٸم جازۋشى ەلدەن الىستاعان سايىن ساعىنىشى دا ۇلعايعان شىعار. ونىڭ بەت-بەينەسٸ بٸزدٸڭ دە كٶز الدىمىزدان جىراقتاپ, كٶمەسكٸ تارتا باستاپتى. شەتەلدە تۇرىپ جاتقانىنا ون ەكٸ جىل بولعان ەكەن. 2007 جىلى پراگادا تۇراتىن بالاسى ەدٸگەنٸڭ قولىنا كٶشكەن, ەلگە اراسىن ۇزاتىپ-ۇزاتىپ كەلٸپ-كەتٸپ جٷرگەن. ٷلكەن ساياساتپەن اينالىسپايدى. بۇل تاراپتا مۇحتار شاحانوۆتىڭ الدىنا تٷسۋ قيىن, بەلكٸم. مٷمكٸن ونداي ماقسات تا جوق شىعار. ال ٷلكەن ەدەبيەتتە ونىڭ الدىنا تٷسەتٸن جازۋشى جوق. سەبەبٸ, كٶزٸ تٸرٸ ەدەبيەت الىپتارى بٷگٸندە تاپ مۇحتار ماعاۋين سيياقتى بەلسەندٸ ەمەس.
بٸراق مۇحتار ماعاۋيننٸڭ قانداي جولدى تاڭداعانى ٶز باسىم ٷشٸن ەلٸ دە تٷسٸنٸكسٸز. بٸرەۋلەر «ٶكپەلەپ كەتتٸ» دەيدٸ, ەندٸ بٸرەۋلەر «بالا-شاعاسىن ساعالاپ كەتتٸ» دەيدٸ. نە كەرەك, شۇبارتاۋدان الماتىعا, الماتىدان پراگاعا, پراگادان مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا قونىس اۋدارعان قازاق جازۋشىسىنىڭ سوڭىندا نەشە تٷرلٸ ەڭگٸمە جٷر.
سوڭعى جازعان ەسسەسٸنٸڭ استىنا «كٷمٸس بۇلاق, مەريلەند, اقش» دەپ قول قويىپتى. مەن دەگەن قازاق جازۋشىسىنىڭ ەۋروپانىڭ تٶرٸنە تۋ تٸككەنٸ, ودان قالدى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا قادا قاققانى, بەرٸ دە بٸزگە ماقتانىش ەمەس, قورلىق سيياقتى.
شىن مەنٸندە ولاي ەمەس ەكەنٸن بەرٸمٸزدٸڭ ٸشٸمٸز بٸلٸپ وتىر. باسقالارعا شەتەلدە تۇرۋ مەرتەبە بولسا, جازۋشىعا نەلٸكتەن باسى ارتىق باق نەمەسە سور بولۋعا تيٸس? حەمينگۋەيدەن قالعان ەدەت, بۋنيندەر سالعان جول قازاق جازۋشىسىنىڭ ماڭدايىنا نەگە تارلىق ەتۋٸ كەرەك? ەندٸ ونىڭ شىعارمالارى شەتەلدٸك باسپالاردان اۋدارىلىپ شىعىپ جاتسا تٸپتٸ جاقسى ەمەس پە? بٸر كٷندٸك تٸرشٸلٸگٸمٸزدٸ ەمەس, مىڭ كٷندٸك مۇراتىمىزدى ويلاساق, ۇلت اتىنان اتىشۋلى بٸر سىيلىققا يە بولا قالسا ودان دا عاجاپ بولماي ما?
الايدا بٸز ماعاۋيندٸ تٷسٸنگٸمٸز كەلمەي, ماعاۋين بٸزدٸ تٷسٸنگٸسٸ كەلمەي ٶمٸر توقتاۋسىز ٶتٸپ بارا جاتقان سەكٸلدٸ. باسى بٸرٸكپەيتٸن ەكٸ اشاداي ارادا كٸمدەردٸڭ تاراپىنان ەكەنٸ بيماعلۇم, قايقايىپ يلٸككٸسٸ كەلمەيتٸن بٸر مەنمەندٸك تۇرعان تەرٸزدٸ. «التى الاشقا اتى ماعلۇم جازۋشىمىزدىڭ ەندٸگٸ تاعدىرى نە بولار ەكەن?» دەگەننەن گٶرٸ, «ول ساياساتقا بايلانىستى نە ايتار ەكەن?» دەگەندەي بٸر ويلارعا كٶبٸرەك الاڭدايتىن سيياقتىمىز.
ەسٸمە ەكٸ مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا گەرمانيياعا بارعان بٸر ساپارىم تٷسٸپ وتىر. اۋدارماشى ماينداعى فرانكفۋرت قالاسىندا كٶپ قاباتتى بٸر ٷيدٸ سىرتىنان كٶرسەتتٸ. «وسى ٷيدە سٸزدەردٸڭ اتاقتى جازۋشىلارىڭىز ۆاسيل بىكوۆ تۇرعان», – دەدٸ. ونىڭ مەنٸ ەلٸ دە كەڭەس وداعىنىڭ ادامى دەپ كەلە جاتقانىنا تاڭىرقاپ قالدىم. بٸراق سٷيٸپ وقىعان شىعارمالارىمىزدىڭ اراسىندا وسى جازۋشىنىڭ دا كٸتاپتارى بولعانى راس ەدٸ.
سوندا «انتيفاشيست ۆاسيل بىكوۆ گەرمانيياعا قونىس اۋداردى» دەگەن اقپارات شىقتى. ٶزٸ نەمٸس فاشيستەرٸمەن سوعىسقا قاتىسىپ, شىعارماشىلىق عۇمىرىندا سوعىس تۋرالى اتاقتى كٸتاپتارىن جازىپ, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا گەرمانيياعا كٶشٸپ بارعان جازۋشىنى مۇقاعاندارى شىعار. ونىڭ شەتەلدە جٷرٸپ جازعان «دولگايا دوروگا دوموي» دەگەن كٸتابىنىڭ تاقىرىبى دا ەرٸكسٸز ويلانتادى. قايتىس بولارىنان بٸر اي عانا بۇرىن بار تەكاپپارلىقتى جيىپ تاستاپ, ەلٸنە قايتۋىنا تۋرا كەلگەن. قازٸر دەنەسٸ تۋعان توپىراعىندا جاتىر.
كەڭەس وداعىنىڭ كەزٸندەگٸدەي ەمەس, قازٸر باتىس تا ٶزٸمەن ٶزٸ الىسىپ كەتكەن زامان بولدى. فينلياندييا, گەرمانييا, چەحييا ەلدەرٸنٸڭ بٸرٸنەن بٸرٸنە كٶشٸپ مازاسى كەتكەن ۆاسيل بىكوۆقا ەشقايسىسى دا جايلى ورىن سايلاپ بەرە العان جوق. ەركٸم ٶز وتانىنان باسقا ەشكٸمگە كەرەك ەمەس ەكەنٸنە سوڭعى ۋاقىتتا بۇدان باسقا دا مىسال جەتكٸلٸكتٸ. ەندەشە مۇحتار ماعاۋيننٸڭ باتىسقا جاساعان ۇلى جورىعىنان ەلدەقانداي بٸر استار ٸزدەۋ قۇر اقىماقشىلىق پا دەيمٸن. ودان دا گٶرٸ بۇل قازاق جازۋشىسىنىڭ ەل قاتارلى جاڭا ٶرٸس ٸزدەپ, قۇلاشىن كەڭگە سٸلتەگەن قارۋلى دا قارىمدى كەزەڭٸ دەپ باعالاعان دۇرىس سيياقتى.
قۇر دولباردى مالدانباي, ەركٸم «ماعاۋين مەن ٷشٸن كٸم?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەسە, سول ەلدەقايدا پايدالى بولار ەدٸ. قايبٸر جىلى مۇحتار ماعاۋين بار, باققوجا مۇقاي بار, تاعى بٸراز جازۋشى, ونىڭ ٸشٸندە بٸز سەكٸلدٸ جاستار دا بار - بەرٸمٸز بٸر داستارقان باسىندا باس قوسىپ, بەتۋا جاساسقانداي بولعانبىز. بٸزدٸڭ ماقساتىمىز ٷلكەن ساياسات ەمەس, بٸراق جاڭادان تەۋەلسٸزدٸك الىپ جاتقان ۇلتتىڭ ەندٸگٸ قام-قاراكەتٸ بولۋعا تيٸس دەگەن توقتامعا كەلگەنبٸز. سونىڭ ارتىنشا مەن دەپۋتاتتىققا سايلاۋعا تٷسٸپ, ەكٸنشٸ تۋردا اۋدان ەكٸمٸ ەكەۋمٸز بەتپە-بەت قالىپ, وبلىس ەكٸمٸ بٸر وكرۋگكە قاراعان ٷش اۋداننىڭ باس كٶتەرەرلەرٸن جان-جاقتان شالا شابىلىپ جيناپ, ماعان قارسى سٶيلەتٸپ ەلەك-شەلەگٸ شىققان. ولاردىڭ ٸشٸندە جازۋشىلار وداعىنىڭ سول كەزدەگٸ تٶراعاسى دا بار ەكەنٸن ەستٸپ, بٸلگەندە ٸشٸم ۋداي اشىدى.
قاراپايىم حالىق تٷسٸنەتٸن دە, تٷسٸنبەيتٸن دە نەرسەلەر بار. قالام ۇستاعان ادام كٶرسە, قۇدايداي كٶرەتٸن بٸر اڭقاۋ دا اق-ادال كٸسٸ: «سايلاۋعا تٷسكەندەردٸڭ بٸرەۋٸ ەكٸم, ەكٸنشٸسٸ سٸزدٸڭ قاراماعىڭىزداعى جازۋشى, قايسىسىن قولدا دەيسٸز?» – دەپ تٶتەسٸنەن سۇراق قويماي ما. سوندا تٶراعا ەش ساسپاستان: «جٸگٸتتەر, ايتقان ادامعا داۋىس بەرسەڭدەرشٸ», – دەپ زالدان شٸمٸرٸكپەي شىعىپ كەتە بارىپتى. سول جولى ساياساتتىڭ قوراسىنا باسىمدى تىعىپ جٸبەرمەي, ٶزٸمنٸڭ جانىم سٷيگەن كەسٸبٸممەن قالۋىما ىقپال ەتۋگە اتسالىسقان ۇيىم باسشىسىنا العىستان باسقا ايتارىم جوق. الايدا ۇلتتىڭ سٶزٸن سٶيلەيدٸ دەگەن ۇيىم تٶراعاسىنىڭ «ۇلتتىڭ سٶزٸن سٶيلەيمٸن» دەپ بەلسەنٸپ شىققان قالامداسىن دٷيٸم ەلدٸڭ الدىندا بۇلايشا تۇقىرتقانى جانىما قاتتى باتقانىن نەسٸنە جاسىرايىن. مٸنە, مۇحتار ماعاۋين دە سونداي, ارى كەتكەندە ۇلتتىڭ جوعىن جوقتايدى, باسقا مٸندەتتٸ قۇداي تاعالا دا ونىڭ موينىنا ارتقان ەمەس.
قازاق ەدەبيەتٸندە ەر شىعارماسى اڭىزعا اينالعان مۇنداي قالامگەر سيرەك. جازۋشىنىڭ «تازىنىڭ ٶلٸمٸ», «ارحيۆ حيكاياسى» اتتى باستاپقى ەڭگٸمەلەرٸ وقىرمان اراسىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ايتىلادى. بۇل ەڭگٸمەلەرٸ دەسٸ باسىم «قوبىز سارىنى» اتتى مونوگرافيياسىنىڭ دا كٶلەڭكەسٸندە قالىپ قويعان جوق. داقپىرتى باسىم «مەن» عۇمىرباياندىق حامساسى مونۋمەنتالدٸ «الاساپىراندى», اتىشۋلى «جارماق» كٶركەمدٸك قۋاتى ەرەن «شاقان-شەرٸنٸ» ۇمىتتىرماعانى دا كٶپ جايدان حابار بەرەدٸ. كٶپ تومدىق «شىڭعىس حان» اتتى تاريحي ەڭبەگٸنٸڭ قاسىندا دا موينىنا سۋ كەتٸپ تۇرماعان «كٶكمۇناردان» «سارى قازاققا» دەيٸن قانشاما رومان, پوۆەست, ەڭگٸمەلەر جازىلدى. وسىنىڭ بەرٸ ونىڭ ٶزگەمەن ەمەس, ٶزٸمەن ٶزٸ تايتالاسقان كٷردەلٸ تۇلعا ەكەنٸن دەلەلدەي تٷسەدٸ. سٶز جوق, ول ەڭ الدىمەن دەستٷرلٸ ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ دامۋىنا ٷلكەن ٷلەس قوسقان كلاسسيك جازۋشى.
التى الاشقا ايان «مەن» اتتى عۇمىرنامالىق شىعارماسىندا بالا دەمەي, شاعا دەمەي, اۆتور بٸزدٸڭ تاراپىمىزعا دا بٸر اۋىز سٶز ارناپتى. سول سٶز الدىمىزدان شىعا بەرگەن سوڭ, ۋاقىت ٶتە كەلە وسىلاي بٸر جاۋاپ قاتىپ قويعاندى جٶن كٶردٸك. وسى ەسسەنٸ جازعانعا دەيٸن دە ونىڭ قولدا بار كٸتاپتارى الدىمدا ٷيٸلٸپ جاتتى, جازىپ بولعاننان كەيٸن دە ەشكٸم جيناپ العان جوق. بۇل كٸتاپتاردىڭ كەيبٸرٸندە تٷرٸ-باسى بارىس پٸشٸندەس بٸر قازاق «ەندٸ نە ٸستەيسٸڭدەر?» دەگەندەي, بەرٸمٸزگە ميىعىنان كٷلٸپ قاراپ وتىر. مەن بولسام جازۋىمدى اياقتادىم دا, «ۋھ!» دەپ بٸر دەمالىپ قالدىم. وسى سەتتە ەلگٸ سۋرەتشٸ دوسىما ايتقان سٶزٸم جارق ەتٸپ ٶزٸمنٸڭ الدىمنان شىعا كەلدٸ: «سەن مۇحتار ماعاۋيننٸڭ پورترەتٸن سالماي-اق قوي. سەبەبٸ, قالاي سالساڭ دا, سالعان پورترەتٸڭ ول كٸسٸگە بەرٸبٸر ۇنامايدى»…
مەنٸڭ قولىمنىڭ بوساعانىن سەزگەندەي, ۇيالى تەلەفونىم دا زىڭ ەتە قالدى. جاڭا بٸر ەزٸردە عالىم دوسكەنگە: «مۇحتار ماعاۋيننٸڭ اقش-تا تۇرىپ جاتقانى انىق پا?» دەپ پىسىقتاپ حات جازىپ جٸبەرگەنٸم ەسٸمە تٷستٸ. قالتا تەلەفونىما عالەكەڭنەن: «يە, مۇقاڭ بٸر جىل بولدى, سوندا. ەدٸگە دەگەن بالاسىنىڭ قولىندا. ۆاشينگتوننان 20-25 شاقىرىم جەردە امان-ەسەن تۇرىپ جاتىر», – دەگەن حات كەلٸپتٸ. «اللا الدىنان جارىلقاسىن, ۇزاق عۇمىر بەرسٸن!» دەپ تٸلەدٸم.
جٷسٸپبەك قورعاسبەك
سۋرەتتٸ سالعان ە.مومباەۆ
«اق جەلكەن» جۋرنالى, №3
ناۋرىز, 2019
