Aitys — búgingi kúnniń rýhani, mádeni, aqparatty qajettiligin óteitin, ári ult ereksheligin tanytýshy, álem elderinen daralaýshy, ulttyń ustyn genimen órbigen, ult genofondynyń airyqsha kórinisin aiǵaqtaýshy óner. Dál qazirgi ýaqytpen baǵdarlasaq, qazaq halqynyń aitys óneri XXI ǵasyrǵa aiaq basqanda óz qundylyǵyn joimai, kerisinshe jandanyp keledi. Birde ol jankeshti metsenattardyń, demeýshilerdiń qamqorlyǵymen ómir súrip, ókimettiń kem-ketigin synaýshy, túzetýshi, oppozitsiialyq kúshke ie, demokratiianyń jarqyn kórinisi esebinde kórindi. Endi birde ózi tyiym salǵan biliktiń piaryn jaqsartyp, halyqqa jasalynyp jatqan oń isterdi jarnamalaýshy, qol shoqpary retinde halyq pen bilik arasyndaǵy bailanysty jaqsartýshy, jandandyrýshy, baǵalaýshy, ári turaqtylyq pen tynyshtyqty ornatýshy qyzmetterimen de erekshelendi. «Naǵyz qazaq mádenieti» atalǵan aitystyń búgingi jai-kúii qandai? Aitys óleńderi ǵylymi, áleýmettik zertteýlerdiń nysanyna ainaldy ma? Aitys pen dinniń qandai bailanysy bar? Osy suraqtar tóńireginde QR Eńbek sińirgen qairatkeri, M. Maqataev atyndaǵy syilyqtyń eki márte iegeri, «Qurmet» ordenimen marapattalǵan, Qazaqstan aitys aqyndary men jyrshy-termeshilerdiń halyqaralyq odaǵynyń tóraǵasy, aqyn Júrsin Erman aǵamyzben suhbattasýdy jón sanadyq.
Aitys IýNESKO-nyń tizimine endi. Biraq…
— Qazaǵymnyń arasynda aitys ónerin zerttegen ǵalymdar kóp qoi. Jaqynda, 2009 jyly bizdiń aitystan ǵylymi dissertatsiia qorǵaǵan amerikalyq bir zertteýshiniń eńbegin qaradym. Ol dissertatsiiasyn Orazaly Dosbosynovtyń qurmetine arnapty. Sol ǵalym aitysqa «naǵyz qazaq mádenieti» dep baǵa beripti. Jalpy, qazaq mádenietiniń búgingi haline qysqasha toqtalsańyz.
— Búgingi hali - paradoks! Aitysty IýNESKO-nyń materialdyq emes muralar tizimine engizdik. Keshe ǵana radiodan halyqaralyq qorǵaýǵa alyndy dep aityp jatyr, iaǵni aitysymyz zańmen qorǵalady. Byltyr respýblika boiynsha 13 aitys ótkizdik. Sonyń bireýi ǵana (Almatyda ótken Naýryz aitysy) teledidardan kórsetildi. Qalǵan 12-si esh jerden kórsetilgen joq. "Kórsetemiz" dep túsirip alady da, kórsetilmeidi, sebebin bilmeimin. Qaita qazir aitystarymyzǵa áleýmettik jeliler jaqsy boldy. Byltyr jeltoqsan aiynda aýrýhanadan shyǵa salysymmen, áleýmettik jeli arqyly Imanǵali Tasmaǵambetovke hat jazdym. Ony jazǵan sebebim, ótken jyly Respýblika saraiynda qorytyndy aitys «Altyn dombyrany» ótkizdik. Buǵan jyldyń eń úzdik jáne júldeger aqyndary qatysyp, «Altyn dombyrany» Muhtar Niiazov jeńip aldy ǵoi, eń jamany - sony kórsetýge yqylasty telearna tabylmady. Aitystyń negizgi demeýshisi ákimshilik boldy. Aqyr aiaǵynda Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Arman Orazbaiuly Qyryqbaev «Eýraziia» arnasynyń direktorymen sóilesip, kórsetetin bolyp edi, biraq olar ýádelerinde turmady. Onyń ishinde bas buzatyn sóz de joq. Aqyndar qazir saýatty, ne aitý kerek ekenin jaqsy biledi. Kórsetpei, tyiym salǵan saiyn oǵan halyq qumarta beredi. Qanshama ý da shý áńgime boldy. Men Imanǵaliǵa jetpei qala ma dep, sol hattyń kóshirmesin Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaevqa da jiberdim. Sodan soń azdap qozǵalys boldy, maǵan ministrlikten qońyraý shalyp, qandai kómek qajet, ne suraisyzdar dedi. Sosyn men bizge ne qajet ekenin jazyp ta berdim. Aitys aqyndary men jyrshy-termeshilerdiń halyqaralyq odaǵynyń qurylǵanyna 5-6 jyl boldy. Ol odaqqa úkimettik emes uiym retinde áýeli kómek berildi. Bir jyldan keiin ol toqtap qaldy. Odaq áreń kúnin kórip otyr, birinshiden. Ekinshiden, hat jazǵan sebebim IýNESKO-ǵa tirkelgen sertifikatty ákelip, Astanaǵa tapsyrý saltanaty boldy. Odaqtan bir adam shaqyrylmady. Nege? Úshinshiden, táýelsizdiktiń 25 jyldyǵynda 25 myń adamǵa «Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy» medali berildi. Sodan sólkebai bir aitys aqynyna buiyrmady. Jyl saiyn Odaqqa biz marapattaýǵa aitysker aqyndardy usynamyz. Qazaqtyń qairatker aqyndary bar. Men «Eńbegi sińgen qairatker» ataǵyna Bekarys Shoibekovty jyl saiyn usynamyn. Ministrliktiń ózi beretin «Mádeniet salasynyń úzdigi» tósbelgisi bar, ol da aqyndarymyzǵa berilmeidi. Ne medal berilmeidi, ne Prezidenttiń memlekettik stipendiiasy berilmeidi. Uiat qoi endi! Tyńdańyzdar, teledidardan kórsetińizder, halyqqa jetkizińizder dep te jazdym. Sonyń bárine eshkim selk etpeidi. Qaita Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baibek bizdiń usynysymyzdy eskerip, «Alataý» deitin dástúrli óner teatry ashyldy byltyr, sonyń bir buryshyn bizge berdi. Aqyn degen shtatpen 7-8 oryn berdi. Qazir 5 adam jumys istep jatyrmyz. Azǵantai bolsa da, sep qoi.
— Birneshe jyl buryn bergen suhbatyńyzda «Sharipanyń shlagbaýmy kedergi keltirip tur» depsiz. 10 jyldan beri sol shlagbaýmnyń alynbaǵany ma?
— «Sharipanyń shlagbaýmy» qazir jabylyp qaldy. Olai deitin sebebim, telearnadan bergen kezde montajdaidy. Sol kezde qit etken sózdiń bárin kesedi, qiiady. Sen aqyn bolsań, seniń jasaǵan shabýylyńdy bermeidi de, jaýabynan birdeńeni beredi. Ony eshkim túsinbeidi. Mysaly, byltyr Rústem men Iranǵaiyp aitysqan-dy. Rústem biraz oryssha aityp jiberdi. Soǵan Iranǵaiyp jaýap bergende, «ei, mynaý oryssha aitqanǵa joǵary upai beresiń, qazaqsha aitqan maǵan tómen upai beresiń» dep aitty. Qazylar oǵan 1 upai tómen berip qoiǵan ǵoi. Al ony kesip tastaǵan, sol jerde túsiniksiz bolyp qaldy. Jurt mynaý ne aityp otyr dep oilaidy ǵoi. Bir kezderi montajǵa durys adamdy otyrǵyzaiyq dep, Talant Arynǵalidy jumysqa alǵan bolatyn. Onyń aiaǵy qurdym boldy, «Qazaqstan» arnasynyń basshylary aýysyp ketti.
Sheneýnikter Elbasynyń saiasatyn nasihattaýǵa qarsy ǵoi dep oilaimyn
— Aitys bir kezderi jabylyp qalyp, 2010 jyly qaita ashyldy. Ol kezde Qazaqstan EQYU-ni ótkizdi. Soǵan orai aitys uiymdastyrylyp, bastan-aiaq EQYU Qazaqstannyń jetistigi retinde nasihattaldy. Jalpy, EQYU sekildi sharany nege Úkimet aitys arqyly nasihattaǵysy keldi?
— Aitys birneshe ret jabyldy. 2012 jyly jabylǵanynda, bizdegi oppozitsiia basshysy Jarmahan Tuiaqbaiǵa, onyń aldynda Bolat Ábilovke de «myna aitysty sender paidalanbaisyńdar ma, halyqtyń sózin jetkizý kerek qoi» dedim. Olar ondai iske barmady. Jalǵyz M.Ábliazov qana Angliiada otyryp «aitysty bizge ber, biz kórseteiik, qarjy bóleiik» dedi. Oilana kele qisynyn taba almadyq. Aitysta biz memlekettiń qurylymyn qirataiyq demeimiz, ult arazdyǵyn qozdyrmaimyz. Biraq myna jas memlekettiń basynda problemalar tolyp jatyr. Aitystyń mindeti sony jetkizip, halyqtyń ortasyna oi tastaý ǵoi. Osyny tiimdi paidalanýǵa bolady dep oilaimyn. Halyq aitysty kóredi, suranys bar. Osyny «Nur Otan» partiiasy túsingen bolýy kerek, bizdi qanatynyń astyna alyp, arbasyna jegip kele jatqanyna 4-5 jyl boldy. Bilik aitys sóziniń halyqqa ótetinin túsindi. Sol arqyly EQYU-ni nemese EKSPO-ny nasihattata ma, ýniversiadany ma, áiteýir qoldap jatyr. Biraq 12 aitys telearnada kórsetilmegen soń, men mynandai oiǵa keldim. Bul aitystarda Elbasynyń júrgizip otyrǵan saiasaty qalaida nasihattalady. «Máńgilik el» saiasaty, damyǵan 30 eldiń qataryna kirý, ult bolyp uiysaiyq t.b. taqyryptarda oi qozǵalady. Sol nege berilmeidi? Demek, aitysty nasihattaityn jerlerde otyrǵan kishkene-kishkene sheneýnikter Elbasynyń saiasatyn nasihattaýǵa qarsy ǵoi dep oilaimyn. Sol kúshter «Nur Otannan» da yqpaldy bolyp tur. Istiń aldyn jaýyp tastaityn solar bolsa kerek. Bul — eń negizgi nusqam. Ekinshiden, aitysty anaý birinshi biliktegiler japtyryp jatqan joq, bergi jaǵynda otyrǵan shaǵyn sheneýnikter. Aitystyń ústinde birdeńe aitylyp ketse «mynany nege aitqyzdyń, biz bálege qalamyz» deidi de, ózderiniń otyrǵan jerlerin qorǵap, aitystyń aldyn jaýyp otyr. Byltyr 6 shildede Kongress-holda Astana qalasy ákimdigimen birlesip aitys ótkizdik. Astana qalasy ákiminiń orynbasary Amanshaevty istiń basy-qasynda otyryp, aiaǵynda júldeni tapsyr dep jiberdi. «Nur Otan» partiiasynyń hatshysy Qanybek Jumashev aitysqa baryp qatysyp, tiisti sózin sóilep, júlde tapsyrdy. Ol jer máselesiniń ýshyǵyp turǵan kezi edi. Komissiia quryldy, moratorii jariialandy. Jer máselesi týraly bir aqyn qattyraq aityp-aityp jiberdi. Sol kezde eki bastyq esikten tura qashty. Amanshaev myrza syrtqa shyǵyp, maǵan qońyraý shalyp: «Mynaý ne bále, toqtat mundai aitysty!» — deidi. «Sender qashyp tursańdar, kete berińder, qazir eldiń aýzynda júrgen áńgime, qandai deńgeide aitady, ol aqynnyń sheberligine bailanysty», — dep, aitysty ótkize berdik. Zalda otyrǵan «Habardyń» sol kezdegi bastyǵy Rinat Kertaev maǵan «9-10 shilde kúnderi «Habardan» kórsetiledi» dep habarlama jiberdi. Men de halyqqa habarlap jiberdim. 9-10 shilde emes, mine, aqpannyń aiaǵyna keldik, áli kórsetilgen joq. Bir aýyz sóz úshin. Unamaǵan jerin kórsetpei tastaidy degen - osy.
— Aitysta tsenzýra burynnan bar ǵoi.
— Zaldaǵy aitysqa eshkim tsenzýra jasai almaidy, biraq qazirgi aqyndar - bilimdi. Ne aitý kerek ekenin, qalai atý kerek ekenin jaqsy biledi. Biren-saran týra aityp qalatyndary bolmasa, kóbisi isharalap, tuspaldap, osy eldiń búkil problemasyn aityp jatyr ǵoi. Til, din, ishki-syrtqy saiasat ta qozǵalady. Bizde aitystan qorqý sindromy bar. Shyndyq aitylmasa, aitys mańyzyn joiady ǵoi.
— Jalpy sizdiń tarapyńyzdan tsenzýra bola ma?
— Meniń tarapymnan bolady. Shildedegi aitysta bir kún buryn aqyndardy jinadym. Jer máselesi ýshyǵyp tur, men de jer komissiiasynyń bir múshesimin. «Halyq qobaljyp otyr, muny ýshyqtyrmańdar. Aitsańdar jumsartyp aityńdar, halyqty «kóshege shyǵyńdar, tártipsizdik jasańdar» dep úgitteýge bolmaidy» dedim. Jinalysqa qatyspai qalǵan Aibek Qaliev qatty aityp jiberdi. Al jinalysqa qatysqan Jansaia Mýsina men Erkebulan Qainazarov jer máselesin qandai qylyp aitty?! Isharalap túsindirdi. Qalyń halyq ta túsindi. Halyq aqynnyń aitqanyn da túsinedi, aitpai qalǵan emeýrinin de túsinedi. Nege aitpai otyrǵanyn da biledi. Sondyqtan ondai tyiymnyń orny joq. Men «Elbasyǵa tiispeńder, Qazaqstannyń osyndai el bolyp otyrǵany - Elbasynyń arqasy. Saiasi jumysta qatelikter, kemshilikter bolýy múmkin, biraq tatýlyq, birlik - Elbasynyń ustanǵan saiasatynyń arqasynda. Ministrler tarapynan, ákimder tarapynan ketip jatqan kemshilikter kóp. Qai oblysqa, qai aýdanǵa barsań da, sony aita berińder» deimin. Meniń tyiymym osy. Bireýler bizdi Elbasyǵa jamandaidy eken. Men osy sońǵy úsh sailaýdyń (prezident sailaýy) aldynda 3 ret aitys ótkizdim. «Elbasy — erteńimiz, aibarymyz» degen aitys. Sonda bizdiń aqyndardyń Elbasy týraly aitqanyn estise, Elbasy jylar edi. Qandai kórkem qylyp jetkizdi. Endi osyny "Elbasyǵa qarsy óner" dep bizdi qarsy qoiady eken. Ishinde biren-saran sózder ketedi ǵoi, soǵan bola Elbasynyń renjimeitinin jaqsy bilemin. «Sóz túsiner er bolsań, bopsaǵa shyda» deidi qazaq. Keshe Buqar jyraý Abylaiǵa aitqan joq pa, Súiinbai Tezek tórege aitqan joq pa - tilip turyp aitty. Tezek tóre sóitip otyrǵan Súiinbaiǵa atyn mingizip, shapanyn jaýyp, arqasynan qaǵady. Kórdiń be, sózdi baǵalaǵan adamdar. Aitys degen — ónerdiń aldaspany. Biz, qazaq, sózge toqtaǵan halyqpyz. Sondyqtan oǵan túsinistikpen qarai biledi. Kóleńkesinen qorqatyn sheneýnikterdiń bar sharýasy aitysta. Qazir bárimiz kústanalap júrgen «qoǵamda ómir súre otyryp, qoǵamnan tys qalýǵa bolmaidy» degen sóz bar. Osy qoǵamda qandai ózgerister, qubylystar bar, jaqsylyq pen jamandyq bar, odan aqyn tysqary qalmaidy, aitady. Oǵan bilik biryńǵai betimen jiberip te jatqan joq. Ministrliktiń adamdary aitystyń aldynda qozǵalady. Birde maǵan bir ministr 62 baptan turatyn qaǵaz jazyp jiberipti. Onyń 31 pýnkti mynany aitpaý kerek degen nusqaý. Shyndyq aitylmasa, aitys kimge kerek, ol kontsert bolady ǵoi onda. Aqiqatty aitý aqynnyń parasattylyǵyna, ishki mádenietine, saýattylyǵyna bailanysty. Al endi aitys aqynyn qýdalaý, jaza qoldaný degendi bilmeimin. Bir aitysta qyrǵyzdyń eki aqyny Aaly Tutqyshev pen Azamat Bulǵynbaev «qazaq degen ońbaǵan, qazaqtar bizdiń aitysymyzdy patenttep aldy, endi biz de qazaqty qyrǵyzdyń balasy dep patenttep alsaq qaitedi» dep aityp jiberipti. Bizdikiler qyrǵyzdyń elshisine shyǵyp, myna eki aqyndy jazalaý kerek dese, elshilik ókili ony ózimiz jazalaimyz, shara qoldanamyz depti. Aitys sóz barymtasy ǵoi. Kezinde qatty-qatty sózderdi Toqtaǵulmen aitysqanda Jambyl aitpady ma, Qataǵanmen aitysqanda Súiinbai aitpady ma? Onyń báriniń artynan túsip, ákimshilik shara qoldaný — asyra silteý. Aitys ústinde aitylǵan sózi úshin aqyndy jazalaý — soraqylyq. Ol ekinshi jaǵynan bizdiń sheneýnikterge úlgi bolaiyn dep tur. Sondyqtan men «feisbýkke» «bul asyra silteý» dep jazdym. Keiin ol eki aqyn ózderi keshirim surapty.
— Ekrandaǵy aitys pen sahnadaǵy aitystyń aiyrmashylyǵy qandai?
— Bul — úlken problema. Sońǵy kezderi osy aitysty men qurttym-aý dep oilaityn boldym. Nege deseńiz, bul erkin óner edi ǵoi. Erkin pikirtalas alańy. Kerek nárseni shymbaiyna batyryp, keibir jerin tilip aitatyn, óti jarylyp ketse de aitatyn. Sony teledidarǵa baǵyndyramyz dep, ýaqytyn shektedik. Qazylardyń aldyna júgindirip qoidyq. Sodan bul ózi jasandy ónerge ainalyp, kóshetke otyrǵyzylǵan ósimdik sekildi bolyp qaldy. Erkindiginen aiyryldy. Biraq, amal joq, aitys ta ýaqytqa beiimdelýi kerek qoi. Sondyqtan munyń tabiǵatynyń ózgergenin moiyndaý kerek.
Bilimin, biligin jetildirmeitin aqyn - aqyn emes
— Ózim Almatyda ótken aitystarǵa únemi qatysyp júremin. Sonda baiqaǵanym, qandai aitys bolsyn, úshinshi-tórtinshi ainalymda aqyndar qinalyp qalyp jatady. Naǵyz aityskerlik, sýyrypsalmalyq óner sol kezeńde kórinedi. Jalpy aitystyń damýy úshin ne isteý kerek? Bul ózińiz aitqan ýaqytqa ǵana táýeldi bolyp tur ma, álde?..
— Men seniń sózińdi qostai keter edim, alaida 3-4 ne 5-ainalymǵa shyqqan aqyndarymyz bar. Olar taýsylmaidy, sózdik qorlary kóp, olar jańa ideialar kóteredi, tyń oilar aitady. Soǵan qaraǵanda, bizdiń teledidarǵa, ýaqytqa bailap qoiǵanymyz pálendei áser etpeidi, ziianyn tigizbeidi. Ol aqynnyń óziniń ishki daiyndyǵyna bailanysty. Bizdiń kóp aqyndarymyz - jalqaý. Aqparat jinamaidy, ony boiyna sińirmeidi. Bir jerde aitys bolady dese, shapanyn jamylyp, dombyrasyn súiretip bara beredi. Oǵan odaq ta, men de tyiym salam. Odaq - kásibi aqyndardyń odaǵy ǵoi, ár aqynnyń jaǵdaiyn, múmkindigin biledi. Sony rettep otyrsa deimiz. Barlyq aitysqa bara bergennen keiin aqyn sarqylady. Oi adam basyna kele bermeidi, oi ishinde tuný kerek qoi. Óziniń jumysyn júrgize almaityn sheneýnikter aitys ótkizý arqyly ózderine upai jinaidy.
— Iá, Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baibek «ákimder tenderge talasýshy edi, qazir aitysqa talasatyn boldy» dep qaljyńdaǵan bolatyn.
— Ákimdikte isteitin keibir memlekettik qyzmetkerlerdiń tirligin túsinbeisiń. Byltyr 3-4 jeltoqsanda «Altyn dombyra» júrip jatsa, Shymkentte halyqaralyq aitys ótip jatty. Ony ótkiz dep tapsyrma bergen Túimebaev qoi, ótkizgen — oblystyń mádeniet basqarmasynyń bastyǵy Nurbolat Ahmetjanov. «Altyn dombyramen» jaǵalastyrmańdar dep biz aityp jatyrmyz, «Nur Otan» eskertip jatyr. "Muny qoia turyńdar" dep ministrlikke de qońyraý shalyndy.
— Aǵa, qazir aitysqa bailanysty zertteý-saýalnama júrgizip jatyrmyn, sonda saýalnamaǵa kóbine qatysyp jatqandar jýrnalister, ǵalymdar, saiasatkerler. Óz oiy bar jandar. Solardyń kóbi maǵan «men din aralasqannan keiin aitysty qaraýdy qoidym» deidi. Sonaý 2004 jyldardaǵy «Jekpe-jek» aitystardy eske salady. Kórermenniń osyndai bir renishi bar. Dini aǵymdardy osy aitystan tyiý múmkin be?
— Nege tyimasqa?! Óziniń kásibi odaǵy bar, «Nur Otan» qoldap otyr, ministrlik bar, kimniń qai baǵytta júrgenin bilemiz. Sony retteýge bolady ǵoi. Aitys 4-5 jyl buryn dini aǵymdy nasihattaýǵa ketip qalǵan. Ony «Nur Otan» jaqsy túsindi. Baýyrjan Baibek «Nur Otan» partiiasyn basqaryp turǵan kezde meni shaqyryp alyp: «Biz osyndai teris jolǵa túsip bara jatqan aitysty ońdaimyz, siz sál shydańyz, biz aitysty arashalap alamyz», — dedi. Meni Astanaǵa shaqyryp alyp, shapan da jaýyp, shyda-shyda dep aqyry sol dini baǵyttardan ajyrattyq. Ketken aqyndar qazir ketip qaldy. Sol aǵymnyń sońyna túskender qazir aitysta joq.
— Aityskerlerdiń boiyndaǵy erekshe bir qasiet — suńǵylalyq. Ol kóp adamdarda kezdese bermeidi. Sol suńǵyla aqyndarymyzdyń jat aǵymnyń jeteginde ketýi óte ókinishti!
— Qazaq qoǵamynda dini bóliný júrip jatyr ǵoi. Siriiaǵa da ketip jatyr, radikaldy aǵymdardyń uialary da ony kórip, bilip otyr. Bizdiń UQK bilip otyr. Qazaq qoǵamy qandai bolsa, aitys ta sondai. Aitysker aqyndar arasynda da bar. Bireý radikaldy baǵytta, bireý durys baǵytta. Oǵan ne isteýge bolady? Qoǵam ońalsa, bul da ózinen-ózi ońalady. Qazir qoǵamda salafilerdi anyqtap, tejeý júrip jatyr ǵoi, Elbasynyń ózi osylardy tyiyńdar dep tapsyrma berdi. Osy qoǵamda da tyiylsa, aitysta da tyiylady degen sóz.
Ómirsheń óner talai máselege qozǵaý saldy
— Aitysta kóterilgen másele qoǵamda qanshalyqty talqyǵa túsedi?
— Bul — úlken másele. Aitystyń negizgi missiiasynyń ózi sol. Keide menen osy aitys arqyly qandai máseleni sheshtińder dep suraidy. Aitystyń mindeti máseleni sheshý emes, máseleni qoiý, qoǵamnyń ortasyna oi tastaý. Qysylǵan kezde men mynandai mysaldar keltirem, mysaly, «Almaty aqshamy» gazeti aitystyń arqasynda shyǵyp jatyr deimin. Keńestiń kezinde «Vechernii Almaty» deitin gazet shyǵatyn, kezekke turyp alatynbyz. Sony aitystyń ústinde «bul Almaty, Alashtyń astanasynda nege qazaqsha keshki gazet shyqpaidy. Myna megapolistiń máselelerin qozǵaityn ulttyq gazet nege joq?» dep aqyndar kóterdi. Sol aitysqa qatysyp otyrǵan ortalyq partiia komitetiniń ideologiia bóliminiń meńgerýshisi Joldasbekov ornynan turyp: «bul durys kóterilip otyrǵan másele, biz bul máseleni qaraimyz, sheshemiz» dedi. Úsh aidan keiin «Almaty aqshamy» degen jalpyulttyq gazet shyqty. Mine naqty nátije kerek bolsa. Ekinshi mysaldy aitaiyn, ana jyly Semeidiń Abai aýdanynda aitys ótkizdik. Oblys ákimi Saparbaev edi. Sosyn Semei men Qaraýyldyń arasyndaǵy jol nashar eken. Aqyndar «mynaý jol qansha aitsa da túzelmeidi, bul Abaidyń jolyn túzeý «Abai jolyn» jazǵannan qiyn boldy ǵoi» dedi. Sosyn Saparbaev túregelip: «Men ýáde beremin, joldy jóńdep beremin», — dedi. Sosyn joldy jóńdetip, jasap berdi. Bul — naqty nárse. Aita bersek kóp, biraq aitystyń negizgi mindeti - ol emes. Biz ózi - jap-jas memleketpiz, 25 jyl degen - tarih úshin qas qaǵym sát. 25 jylda bul memlekettiń máseleleri sheshilmeidi. Biz - oń-solymyzdy endi tanyp jatqan ultpyz. Qundylyqtarymyzdy ornyna qoiyp, neniń qadirin bilý kerek, neni kústánalaý kerek, kóp qoi. Osy máselelerdi izdep jatqan jas ulttyń taǵdyrynda neshe túrli qolbailaý máseleler bar emes pe? Sonyń bárin kózge shuqyp aityp, halyqqa kórsetip, pikir týǵyzý — aitystyń mindeti.
Aitys 80-90 jyldary halyqtyń sanasyn oiatyp, táýelsizdikke daiyndady. Endi qazir sol táýelsizdikke qyzmet etip jatyr. Aitys óneri ne kórmei kele jatyr? Bul aýyz ádebietiniń janry órkeniet dáýirinde de damyp jatyr, arabtarda aitys ólip qaldy, túrikterde, nemisterde de ólip qaldy. Qazaqta ólmeidi, qaita órship kele jatyr. Nege? Sebebi bul qoǵamǵa paidaly qyzmet atqarady. Qaita tirilip aldy. Ony tiriltip bergen myna men. Aitpaimyn eshkimge, biraq ishim sezedi, osyny men qolǵa alyp istemesem, tarih qoinaýyna ketip edi ǵoi. Negizgi sebep joǵarydaǵy tylsym ákep maǵan qozǵaý salǵyzdy. Búkil taǵdyrymdy arnadym, aqyndyǵymdy tastap, 1974 jyldan beri 43 jyl boldy osymen ainalysqanyma. Bul ómirsheń óner, halyqqa qyzmet etýde.
— Aitystan keiin qoǵamdyq pikir qanshalyqty zertteledi?
— Men oǵan jaýap bere almaimyn. Qazir neshe túrli institýttar bar emes pe, halyqtyń pikirin zerttep otyrǵan, strategiialyq zerttep otyrǵan institýttar ainalysý kerek qoi. Bizdiń kúnin kóre almai otyrǵan Odaq munymen ainalysa almaidy. Bizdiń Odaqqa Darhan Myńbaidyń tusynda 1 ret 5 mln. teńge berildi. Odaq sol qarjyǵa mynaý jinaýly turǵan qyzyl kitap «Qazirgi aitys aqyndary» degen kitap shyǵardyq. Sol jyly biz Qyzylordada bir ret, Tarazda bir ret aitystyń problemalaryn qarastyrǵan respýblikalyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiia ótkizdik. Osymen ainalysatyn ǵalymdardy alyp baryp, baiandamalar jasatyp, pikir almastyryp degendei. Odan basqa on ret aitys týraly treningter ótkizdik. Aqyndardy úiretý kerek, oqytý kerek. Óleńniń uiqasynan bastap, saiasi kózqarasyna deiin úiretý, jetildirý kerek. Bizde 84 jyldan bergi aitystardyń videosy bar, sony kórsetip qoiyp, kemshiligi qaisy, jetistigi qaisy, oqytamyz. Áitpese aspannan aqyn salbyrap túspeidi ǵoi. Olardy tárbielep, ushtap, birimen-birin aitystyrý kerek.
Muhtar men Bolatbektiń jekpe-jegin qaita jasaimyz
— Kórermendi bylai qoiyńyz, aitys-kerlerdiń ózderiniń qazylarǵa kóńili tolmaidy. Renjip jatady. Qoǵamnyń búgingi qazysy qandai bolý kerek? Almatyda ótken «Altyn dombyra» aitysyna eki ret qatystym. Byltyr Aspanbek jeńip alǵanda dál biylǵydai narazylyq bolǵan joq. Halyqtyń ózi Aspanbek alǵanyna qýanyp, sahnaǵa deiin shyǵyp ketti. Sońǵy «Altyn dombyrada» kerisinshe bolady. Qazylyq etken aitysker aqyndardan keibir áriptesterim baryp pikir suraǵanda, múldem jaýap bermei, «anadan sura, sol biledi barlyǵyn» dep ózgege siltegender boldy.
— Maǵan kim qazy boldy degennen góri, kim qazy bolmady degen suraqqa jaýap berý ońai. Qazaq ónerin, sózin uǵatyn múiizi qaraǵaidai azamattardy qazylyqqa kirgizip kelemin. Qazir biz «ádil» degen sózdi alyp tastaǵanbyz. Qazy dep qana aitamyz. Aitystyń kúrdeli problemalarynyń biri bolyp tur. Aitystan, baiqap otyrsań, jazba aqyndardy kórmeisiń. Al qazy qylsań, jetip keledi. Aqyn degen óleńniń jaratylýyn kórý kerek qoi. On ball berip jatqanda, taqsyrlarynyń aitýymen segiz degen baǵa beretinder bar. Qazylardyń arasynda aitysty zerttegen ǵalymdar myqty edi: Myrzabek Dúisenov, Múslim Bazarbaev, Raqmanqul Berdibaev, Tursynbek Kákishev, Rymǵali Nurǵali. Al sońǵy «Altyn dombyraǵa» bailanysty suraqqa qysqasha ǵana jaýap bereiin. Men Muhtar men Bolatbektiń aitysyn qaita jasaimyn. Jekpe-jek aitys bolady. Ekeýi de surapyl aqyn. Keshe Bolatbek alyp ketse, Muhtar almady dep shýlaityndar shyǵatyn edi. Halyqtyń pikiri sońǵy pikir emes. Aitystyń ústinde qandai kúrdeli oilar aityldy, qandai máseleler kóterildi, qandai kórkem obrazdar jasaldy degennen góri «mynanyń báigesin kim alyp ketti» degen másele halyqty qatty alańdatady.
— Suhbatyńyzǵa raqmet!
Suhbattasqan Baýyrjan Karipov
.jpg)