ايتىس — بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ رۋحاني, مەدەني, اقپاراتتى قاجەتتٸلٸگٸن ٶتەيتٸن, ەرٸ ۇلت ەرەكشەلٸگٸن تانىتۋشى, ەلەم ەلدەرٸنەن دارالاۋشى, ۇلتتىڭ ۇستىن گەنٸمەن ٶربٸگەن, ۇلت گەنوفوندىنىڭ ايرىقشا كٶرٸنٸسٸن ايعاقتاۋشى ٶنەر. دەل قازٸرگٸ ۋاقىتپەن باعدارلاساق, قازاق حالقىنىڭ ايتىس ٶنەرٸ XXI عاسىرعا اياق باسقاندا ٶز قۇندىلىعىن جويماي, كەرٸسٸنشە جاندانىپ كەلەدٸ. بٸردە ول جانكەشتٸ مەتسەناتتاردىڭ, دەمەۋشٸلەردٸڭ قامقورلىعىمەن ٶمٸر سٷرٸپ, ٶكٸمەتتٸڭ كەم-كەتٸگٸن سىناۋشى, تٷزەتۋشٸ, وپپوزيتسييالىق كٷشكە يە, دەموكراتييانىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ ەسەبٸندە كٶرٸندٸ. ەندٸ بٸردە ٶزٸ تىيىم سالعان بيلٸكتٸڭ پيارىن جاقسارتىپ, حالىققا جاسالىنىپ جاتقان وڭ ٸستەردٸ جارنامالاۋشى, قول شوقپارى رەتٸندە حالىق پەن بيلٸك اراسىنداعى بايلانىستى جاقسارتۋشى, جانداندىرۋشى, باعالاۋشى, ەرٸ تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتى ورناتۋشى قىزمەتتەرٸمەن دە ەرەكشەلەندٸ. «ناعىز قازاق مەدەنيەتٸ» اتالعان ايتىستىڭ بٷگٸنگٸ جاي-كٷيٸ قانداي? ايتىس ٶلەڭدەرٸ عىلىمي, ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋلەردٸڭ نىسانىنا اينالدى ما? ايتىس پەن دٸننٸڭ قانداي بايلانىسى بار? وسى سۇراقتار تٶڭٸرەگٸندە قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, م. ماقاتاەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ ەكٸ مەرتە يەگەرٸ, «قۇرمەت» وردەنٸمەن ماراپاتتالعان, قازاقستان ايتىس اقىندارى مەن جىرشى-تەرمەشٸلەردٸڭ حالىقارالىق وداعىنىڭ تٶراعاسى, اقىن جٷرسٸن ەرمان اعامىزبەن سۇحباتتاسۋدى جٶن سانادىق.
ايتىس يۋنەسكو-نىڭ تٸزٸمٸنە ەندٸ. بٸراق…
— قازاعىمنىڭ اراسىندا ايتىس ٶنەرٸن زەرتتەگەن عالىمدار كٶپ قوي. جاقىندا, 2009 جىلى بٸزدٸڭ ايتىستان عىلىمي ديسسەرتاتسييا قورعاعان امەريكالىق بٸر زەرتتەۋشٸنٸڭ ەڭبەگٸن قارادىم. ول ديسسەرتاتسيياسىن ورازالى دوسبوسىنوۆتىڭ قۇرمەتٸنە ارناپتى. سول عالىم ايتىسقا «ناعىز قازاق مەدەنيەتٸ» دەپ باعا بەرٸپتٸ. جالپى, قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ بٷگٸنگٸ حالٸنە قىسقاشا توقتالساڭىز.
— بٷگٸنگٸ حالٸ - پارادوكس! ايتىستى يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مۇرالار تٸزٸمٸنە ەنگٸزدٸك. كەشە عانا راديودان حالىقارالىق قورعاۋعا الىندى دەپ ايتىپ جاتىر, ياعني ايتىسىمىز زاڭمەن قورعالادى. بىلتىر رەسپۋبليكا بويىنشا 13 ايتىس ٶتكٸزدٸك. سونىڭ بٸرەۋٸ عانا (الماتىدا ٶتكەن ناۋرىز ايتىسى) تەلەديداردان كٶرسەتٸلدٸ. قالعان 12-سٸ ەش جەردەن كٶرسەتٸلگەن جوق. "كٶرسەتەمٸز" دەپ تٷسٸرٸپ الادى دا, كٶرسەتٸلمەيدٸ, سەبەبٸن بٸلمەيمٸن. قايتا قازٸر ايتىستارىمىزعا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر جاقسى بولدى. بىلتىر جەلتوقسان ايىندا اۋرۋحانادان شىعا سالىسىممەن, ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى يمانعالي تاسماعامبەتوۆكە حات جازدىم. ونى جازعان سەبەبٸم, ٶتكەن جىلى رەسپۋبليكا سارايىندا قورىتىندى ايتىس «التىن دومبىرانى» ٶتكٸزدٸك. بۇعان جىلدىڭ ەڭ ٷزدٸك جەنە جٷلدەگەر اقىندارى قاتىسىپ, «التىن دومبىرانى» مۇحتار نييازوۆ جەڭٸپ الدى عوي, ەڭ جامانى - سونى كٶرسەتۋگە ىقىلاستى تەلەارنا تابىلمادى. ايتىستىڭ نەگٸزگٸ دەمەۋشٸسٸ ەكٸمشٸلٸك بولدى. اقىر اياعىندا الماتى قالاسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى ارمان ورازبايۇلى قىرىقباەۆ «ەۋرازييا» ارناسىنىڭ ديرەكتورىمەن سٶيلەسٸپ, كٶرسەتەتٸن بولىپ ەدٸ, بٸراق ولار ۋەدەلەرٸندە تۇرمادى. ونىڭ ٸشٸندە باس بۇزاتىن سٶز دە جوق. اقىندار قازٸر ساۋاتتى, نە ايتۋ كەرەك ەكەنٸن جاقسى بٸلەدٸ. كٶرسەتپەي, تىيىم سالعان سايىن وعان حالىق قۇمارتا بەرەدٸ. قانشاما ۋ دا شۋ ەڭگٸمە بولدى. مەن يمانعاليعا جەتپەي قالا ما دەپ, سول حاتتىڭ كٶشٸرمەسٸن ٷكٸمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتاەۆقا دا جٸبەردٸم. سودان سوڭ ازداپ قوزعالىس بولدى, ماعان مينيسترلٸكتەن قوڭىراۋ شالىپ, قانداي كٶمەك قاجەت, نە سۇرايسىزدار دەدٸ. سوسىن مەن بٸزگە نە قاجەت ەكەنٸن جازىپ تا بەردٸم. ايتىس اقىندارى مەن جىرشى-تەرمەشٸلەردٸڭ حالىقارالىق وداعىنىڭ قۇرىلعانىنا 5-6 جىل بولدى. ول وداققا ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىم رەتٸندە ەۋەلٸ كٶمەك بەرٸلدٸ. بٸر جىلدان كەيٸن ول توقتاپ قالدى. وداق ەرەڭ كٷنٸن كٶرٸپ وتىر, بٸرٸنشٸدەن. ەكٸنشٸدەن, حات جازعان سەبەبٸم يۋنەسكو-عا تٸركەلگەن سەرتيفيكاتتى ەكەلٸپ, استاناعا تاپسىرۋ سالتاناتى بولدى. وداقتان بٸر ادام شاقىرىلمادى. نەگە? ٷشٸنشٸدەن, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىعىندا 25 مىڭ ادامعا «تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىعى» مەدالٸ بەرٸلدٸ. سودان سٶلكەباي بٸر ايتىس اقىنىنا بۇيىرمادى. جىل سايىن وداققا بٸز ماراپاتتاۋعا ايتىسكەر اقىنداردى ۇسىنامىز. قازاقتىڭ قايراتكەر اقىندارى بار. مەن «ەڭبەگٸ سٸڭگەن قايراتكەر» اتاعىنا بەكارىس شويبەكوۆتى جىل سايىن ۇسىنامىن. مينيسترلٸكتٸڭ ٶزٸ بەرەتٸن «مەدەنيەت سالاسىنىڭ ٷزدٸگٸ» تٶسبەلگٸسٸ بار, ول دا اقىندارىمىزعا بەرٸلمەيدٸ. نە مەدال بەرٸلمەيدٸ, نە پرەزيدەنتتٸڭ مەملەكەتتٸك ستيپەنديياسى بەرٸلمەيدٸ. ۇيات قوي ەندٸ! تىڭداڭىزدار, تەلەديداردان كٶرسەتٸڭٸزدەر, حالىققا جەتكٸزٸڭٸزدەر دەپ تە جازدىم. سونىڭ بەرٸنە ەشكٸم سەلك ەتپەيدٸ. قايتا الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمٸ باۋىرجان بايبەك بٸزدٸڭ ۇسىنىسىمىزدى ەسكەرٸپ, «الاتاۋ» دەيتٸن دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترى اشىلدى بىلتىر, سونىڭ بٸر بۇرىشىن بٸزگە بەردٸ. اقىن دەگەن شتاتپەن 7-8 ورىن بەردٸ. قازٸر 5 ادام جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. ازعانتاي بولسا دا, سەپ قوي.
— بٸرنەشە جىل بۇرىن بەرگەن سۇحباتىڭىزدا «شاريپانىڭ شلاگباۋمى كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ تۇر» دەپسٸز. 10 جىلدان بەرٸ سول شلاگباۋمنىڭ الىنباعانى ما?
— «شاريپانىڭ شلاگباۋمى» قازٸر جابىلىپ قالدى. ولاي دەيتٸن سەبەبٸم, تەلەارنادان بەرگەن كەزدە مونتاجدايدى. سول كەزدە قيت ەتكەن سٶزدٸڭ بەرٸن كەسەدٸ, قييادى. سەن اقىن بولساڭ, سەنٸڭ جاساعان شابۋىلىڭدى بەرمەيدٸ دە, جاۋابىنان بٸردەڭەنٸ بەرەدٸ. ونى ەشكٸم تٷسٸنبەيدٸ. مىسالى, بىلتىر رٷستەم مەن يرانعايىپ ايتىسقان-دى. رٷستەم بٸراز ورىسشا ايتىپ جٸبەردٸ. سوعان يرانعايىپ جاۋاپ بەرگەندە, «ەي, مىناۋ ورىسشا ايتقانعا جوعارى ۇپاي بەرەسٸڭ, قازاقشا ايتقان ماعان تٶمەن ۇپاي بەرەسٸڭ» دەپ ايتتى. قازىلار وعان 1 ۇپاي تٶمەن بەرٸپ قويعان عوي. ال ونى كەسٸپ تاستاعان, سول جەردە تٷسٸنٸكسٸز بولىپ قالدى. جۇرت مىناۋ نە ايتىپ وتىر دەپ ويلايدى عوي. بٸر كەزدەرٸ مونتاجعا دۇرىس ادامدى وتىرعىزايىق دەپ, تالانت ارىنعاليدى جۇمىسقا العان بولاتىن. ونىڭ اياعى قۇردىم بولدى, «قازاقستان» ارناسىنىڭ باسشىلارى اۋىسىپ كەتتٸ.
شەنەۋنٸكتەر ەلباسىنىڭ ساياساتىن ناسيحاتتاۋعا قارسى عوي دەپ ويلايمىن
— ايتىس بٸر كەزدەرٸ جابىلىپ قالىپ, 2010 جىلى قايتا اشىلدى. ول كەزدە قازاقستان ەقىۇ-نٸ ٶتكٸزدٸ. سوعان وراي ايتىس ۇيىمداستىرىلىپ, باستان-اياق ەقىۇ قازاقستاننىڭ جەتٸستٸگٸ رەتٸندە ناسيحاتتالدى. جالپى, ەقىۇ سەكٸلدٸ شارانى نەگە ٷكٸمەت ايتىس ارقىلى ناسيحاتتاعىسى كەلدٸ?
— ايتىس بٸرنەشە رەت جابىلدى. 2012 جىلى جابىلعانىندا, بٸزدەگٸ وپپوزيتسييا باسشىسى جارماحان تۇياقبايعا, ونىڭ الدىندا بولات ەبٸلوۆكە دە «مىنا ايتىستى سەندەر پايدالانبايسىڭدار ما, حالىقتىڭ سٶزٸن جەتكٸزۋ كەرەك قوي» دەدٸم. ولار ونداي ٸسكە بارمادى. جالعىز م.ەبليازوۆ قانا انگلييادا وتىرىپ «ايتىستى بٸزگە بەر, بٸز كٶرسەتەيٸك, قارجى بٶلەيٸك» دەدٸ. ويلانا كەلە قيسىنىن تابا المادىق. ايتىستا بٸز مەملەكەتتٸڭ قۇرىلىمىن قيراتايىق دەمەيمٸز, ۇلت ارازدىعىن قوزدىرمايمىز. بٸراق مىنا جاس مەملەكەتتٸڭ باسىندا پروبلەمالار تولىپ جاتىر. ايتىستىڭ مٸندەتٸ سونى جەتكٸزٸپ, حالىقتىڭ ورتاسىنا وي تاستاۋ عوي. وسىنى تيٸمدٸ پايدالانۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. حالىق ايتىستى كٶرەدٸ, سۇرانىس بار. وسىنى «نۇر وتان» پارتيياسى تٷسٸنگەن بولۋى كەرەك, بٸزدٸ قاناتىنىڭ استىنا الىپ, ارباسىنا جەگٸپ كەلە جاتقانىنا 4-5 جىل بولدى. بيلٸك ايتىس سٶزٸنٸڭ حالىققا ٶتەتٸنٸن تٷسٸندٸ. سول ارقىلى ەقىۇ-نٸ نەمەسە ەكسپو-نى ناسيحاتتاتا ما, ۋنيۆەرسيادانى ما, ەيتەۋٸر قولداپ جاتىر. بٸراق 12 ايتىس تەلەارنادا كٶرسەتٸلمەگەن سوڭ, مەن مىنانداي ويعا كەلدٸم. بۇل ايتىستاردا ەلباسىنىڭ جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتى قالايدا ناسيحاتتالادى. «مەڭگٸلٸك ەل» ساياساتى, دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرۋ, ۇلت بولىپ ۇيىسايىق ت.ب. تاقىرىپتاردا وي قوزعالادى. سول نەگە بەرٸلمەيدٸ? دەمەك, ايتىستى ناسيحاتتايتىن جەرلەردە وتىرعان كٸشكەنە-كٸشكەنە شەنەۋنٸكتەر ەلباسىنىڭ ساياساتىن ناسيحاتتاۋعا قارسى عوي دەپ ويلايمىن. سول كٷشتەر «نۇر وتاننان» دا ىقپالدى بولىپ تۇر. ٸستٸڭ الدىن جاۋىپ تاستايتىن سولار بولسا كەرەك. بۇل — ەڭ نەگٸزگٸ نۇسقام. ەكٸنشٸدەن, ايتىستى اناۋ بٸرٸنشٸ بيلٸكتەگٸلەر جاپتىرىپ جاتقان جوق, بەرگٸ جاعىندا وتىرعان شاعىن شەنەۋنٸكتەر. ايتىستىڭ ٷستٸندە بٸردەڭە ايتىلىپ كەتسە «مىنانى نەگە ايتقىزدىڭ, بٸز بەلەگە قالامىز» دەيدٸ دە, ٶزدەرٸنٸڭ وتىرعان جەرلەرٸن قورعاپ, ايتىستىڭ الدىن جاۋىپ وتىر. بىلتىر 6 شٸلدەدە كونگرەسس-حولدا استانا قالاسى ەكٸمدٸگٸمەن بٸرلەسٸپ ايتىس ٶتكٸزدٸك. استانا قالاسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى امانشاەۆتى ٸستٸڭ باسى-قاسىندا وتىرىپ, اياعىندا جٷلدەنٸ تاپسىر دەپ جٸبەردٸ. «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ حاتشىسى قانىبەك جۇماشەۆ ايتىسقا بارىپ قاتىسىپ, تيٸستٸ سٶزٸن سٶيلەپ, جٷلدە تاپسىردى. ول جەر مەسەلەسٸنٸڭ ۋشىعىپ تۇرعان كەزٸ ەدٸ. كوميسسييا قۇرىلدى, موراتوريي جارييالاندى. جەر مەسەلەسٸ تۋرالى بٸر اقىن قاتتىراق ايتىپ-ايتىپ جٸبەردٸ. سول كەزدە ەكٸ باستىق ەسٸكتەن تۇرا قاشتى. امانشاەۆ مىرزا سىرتقا شىعىپ, ماعان قوڭىراۋ شالىپ: «مىناۋ نە بەلە, توقتات مۇنداي ايتىستى!» — دەيدٸ. «سەندەر قاشىپ تۇرساڭدار, كەتە بەرٸڭدەر, قازٸر ەلدٸڭ اۋزىندا جٷرگەن ەڭگٸمە, قانداي دەڭگەيدە ايتادى, ول اقىننىڭ شەبەرلٸگٸنە بايلانىستى», — دەپ, ايتىستى ٶتكٸزە بەردٸك. زالدا وتىرعان «حاباردىڭ» سول كەزدەگٸ باستىعى رينات كەرتاەۆ ماعان «9-10 شٸلدە كٷندەرٸ «حاباردان» كٶرسەتٸلەدٸ» دەپ حابارلاما جٸبەردٸ. مەن دە حالىققا حابارلاپ جٸبەردٸم. 9-10 شٸلدە ەمەس, مٸنە, اقپاننىڭ اياعىنا كەلدٸك, ەلٸ كٶرسەتٸلگەن جوق. بٸر اۋىز سٶز ٷشٸن. ۇناماعان جەرٸن كٶرسەتپەي تاستايدى دەگەن - وسى.
— ايتىستا تسەنزۋرا بۇرىننان بار عوي.
— زالداعى ايتىسقا ەشكٸم تسەنزۋرا جاساي المايدى, بٸراق قازٸرگٸ اقىندار - بٸلٸمدٸ. نە ايتۋ كەرەك ەكەنٸن, قالاي اتۋ كەرەك ەكەنٸن جاقسى بٸلەدٸ. بٸرەن-ساران تۋرا ايتىپ قالاتىندارى بولماسا, كٶبٸسٸ يشارالاپ, تۇسپالداپ, وسى ەلدٸڭ بٷكٸل پروبلەماسىن ايتىپ جاتىر عوي. تٸل, دٸن, ٸشكٸ-سىرتقى ساياسات تا قوزعالادى. بٸزدە ايتىستان قورقۋ سيندرومى بار. شىندىق ايتىلماسا, ايتىس ماڭىزىن جويادى عوي.
— جالپى سٸزدٸڭ تاراپىڭىزدان تسەنزۋرا بولا ما?
— مەنٸڭ تاراپىمنان بولادى. شٸلدەدەگٸ ايتىستا بٸر كٷن بۇرىن اقىنداردى جينادىم. جەر مەسەلەسٸ ۋشىعىپ تۇر, مەن دە جەر كوميسسيياسىنىڭ بٸر مٷشەسٸمٸن. «حالىق قوبالجىپ وتىر, مۇنى ۋشىقتىرماڭدار. ايتساڭدار جۇمسارتىپ ايتىڭدار, حالىقتى «كٶشەگە شىعىڭدار, تەرتٸپسٸزدٸك جاساڭدار» دەپ ٷگٸتتەۋگە بولمايدى» دەدٸم. جينالىسقا قاتىسپاي قالعان ايبەك قاليەۆ قاتتى ايتىپ جٸبەردٸ. ال جينالىسقا قاتىسقان جانسايا مۋسينا مەن ەركەبۇلان قاينازاروۆ جەر مەسەلەسٸن قانداي قىلىپ ايتتى?! يشارالاپ تٷسٸندٸردٸ. قالىڭ حالىق تا تٷسٸندٸ. حالىق اقىننىڭ ايتقانىن دا تٷسٸنەدٸ, ايتپاي قالعان ەمەۋرٸنٸن دە تٷسٸنەدٸ. نەگە ايتپاي وتىرعانىن دا بٸلەدٸ. سوندىقتان ونداي تىيىمنىڭ ورنى جوق. مەن «ەلباسىعا تيٸسپەڭدەر, قازاقستاننىڭ وسىنداي ەل بولىپ وتىرعانى - ەلباسىنىڭ ارقاسى. ساياسي جۇمىستا قاتەلٸكتەر, كەمشٸلٸكتەر بولۋى مٷمكٸن, بٸراق تاتۋلىق, بٸرلٸك - ەلباسىنىڭ ۇستانعان ساياساتىنىڭ ارقاسىندا. مينيسترلەر تاراپىنان, ەكٸمدەر تاراپىنان كەتٸپ جاتقان كەمشٸلٸكتەر كٶپ. قاي وبلىسقا, قاي اۋدانعا بارساڭ دا, سونى ايتا بەرٸڭدەر» دەيمٸن. مەنٸڭ تىيىمىم وسى. بٸرەۋلەر بٸزدٸ ەلباسىعا جاماندايدى ەكەن. مەن وسى سوڭعى ٷش سايلاۋدىڭ (پرەزيدەنت سايلاۋى) الدىندا 3 رەت ايتىس ٶتكٸزدٸم. «ەلباسى — ەرتەڭٸمٸز, ايبارىمىز» دەگەن ايتىس. سوندا بٸزدٸڭ اقىنداردىڭ ەلباسى تۋرالى ايتقانىن ەستٸسە, ەلباسى جىلار ەدٸ. قانداي كٶركەم قىلىپ جەتكٸزدٸ. ەندٸ وسىنى "ەلباسىعا قارسى ٶنەر" دەپ بٸزدٸ قارسى قويادى ەكەن. ٸشٸندە بٸرەن-ساران سٶزدەر كەتەدٸ عوي, سوعان بولا ەلباسىنىڭ رەنجٸمەيتٸنٸن جاقسى بٸلەمٸن. «سٶز تٷسٸنەر ەر بولساڭ, بوپساعا شىدا» دەيدٸ قازاق. كەشە بۇقار جىراۋ ابىلايعا ايتقان جوق پا, سٷيٸنباي تەزەك تٶرەگە ايتقان جوق پا - تٸلٸپ تۇرىپ ايتتى. تەزەك تٶرە سٶيتٸپ وتىرعان سٷيٸنبايعا اتىن مٸنگٸزٸپ, شاپانىن جاۋىپ, ارقاسىنان قاعادى. كٶردٸڭ بە, سٶزدٸ باعالاعان ادامدار. ايتىس دەگەن — ٶنەردٸڭ الداسپانى. بٸز, قازاق, سٶزگە توقتاعان حالىقپىز. سوندىقتان وعان تٷسٸنٸستٸكپەن قاراي بٸلەدٸ. كٶلەڭكەسٸنەن قورقاتىن شەنەۋنٸكتەردٸڭ بار شارۋاسى ايتىستا. قازٸر بەرٸمٸز كٷستانالاپ جٷرگەن «قوعامدا ٶمٸر سٷرە وتىرىپ, قوعامنان تىس قالۋعا بولمايدى» دەگەن سٶز بار. وسى قوعامدا قانداي ٶزگەرٸستەر, قۇبىلىستار بار, جاقسىلىق پەن جاماندىق بار, ودان اقىن تىسقارى قالمايدى, ايتادى. وعان بيلٸك بٸرىڭعاي بەتٸمەن جٸبەرٸپ تە جاتقان جوق. مينيسترلٸكتٸڭ ادامدارى ايتىستىڭ الدىندا قوزعالادى. بٸردە ماعان بٸر مينيستر 62 باپتان تۇراتىن قاعاز جازىپ جٸبەرٸپتٸ. ونىڭ 31 پۋنكتٸ مىنانى ايتپاۋ كەرەك دەگەن نۇسقاۋ. شىندىق ايتىلماسا, ايتىس كٸمگە كەرەك, ول كونتسەرت بولادى عوي وندا. اقيقاتتى ايتۋ اقىننىڭ پاراساتتىلىعىنا, ٸشكٸ مەدەنيەتٸنە, ساۋاتتىلىعىنا بايلانىستى. ال ەندٸ ايتىس اقىنىن قۋدالاۋ, جازا قولدانۋ دەگەندٸ بٸلمەيمٸن. بٸر ايتىستا قىرعىزدىڭ ەكٸ اقىنى االى تۇتقىشەۆ پەن ازامات بۇلعىنباەۆ «قازاق دەگەن وڭباعان, قازاقتار بٸزدٸڭ ايتىسىمىزدى پاتەنتتەپ الدى, ەندٸ بٸز دە قازاقتى قىرعىزدىڭ بالاسى دەپ پاتەنتتەپ الساق قايتەدٸ» دەپ ايتىپ جٸبەرٸپتٸ. بٸزدٸكٸلەر قىرعىزدىڭ ەلشٸسٸنە شىعىپ, مىنا ەكٸ اقىندى جازالاۋ كەرەك دەسە, ەلشٸلٸك ٶكٸلٸ ونى ٶزٸمٸز جازالايمىز, شارا قولدانامىز دەپتٸ. ايتىس سٶز بارىمتاسى عوي. كەزٸندە قاتتى-قاتتى سٶزدەردٸ توقتاعۇلمەن ايتىسقاندا جامبىل ايتپادى ما, قاتاعانمەن ايتىسقاندا سٷيٸنباي ايتپادى ما? ونىڭ بەرٸنٸڭ ارتىنان تٷسٸپ, ەكٸمشٸلٸك شارا قولدانۋ — اسىرا سٸلتەۋ. ايتىس ٷستٸندە ايتىلعان سٶزٸ ٷشٸن اقىندى جازالاۋ — سوراقىلىق. ول ەكٸنشٸ جاعىنان بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەرگە ٷلگٸ بولايىن دەپ تۇر. سوندىقتان مەن «فەيسبۋككە» «بۇل اسىرا سٸلتەۋ» دەپ جازدىم. كەيٸن ول ەكٸ اقىن ٶزدەرٸ كەشٸرٸم سۇراپتى.
— ەكرانداعى ايتىس پەن ساحناداعى ايتىستىڭ ايىرماشىلىعى قانداي?
— بۇل — ٷلكەن پروبلەما. سوڭعى كەزدەرٸ وسى ايتىستى مەن قۇرتتىم-اۋ دەپ ويلايتىن بولدىم. نەگە دەسەڭٸز, بۇل ەركٸن ٶنەر ەدٸ عوي. ەركٸن پٸكٸرتالاس الاڭى. كەرەك نەرسەنٸ شىمبايىنا باتىرىپ, كەيبٸر جەرٸن تٸلٸپ ايتاتىن, ٶتٸ جارىلىپ كەتسە دە ايتاتىن. سونى تەلەديدارعا باعىندىرامىز دەپ, ۋاقىتىن شەكتەدٸك. قازىلاردىڭ الدىنا جٷگٸندٸرٸپ قويدىق. سودان بۇل ٶزٸ جاساندى ٶنەرگە اينالىپ, كٶشەتكە وتىرعىزىلعان ٶسٸمدٸك سەكٸلدٸ بولىپ قالدى. ەركٸندٸگٸنەن ايىرىلدى. بٸراق, امال جوق, ايتىس تا ۋاقىتقا بەيٸمدەلۋٸ كەرەك قوي. سوندىقتان مۇنىڭ تابيعاتىنىڭ ٶزگەرگەنٸن مويىنداۋ كەرەك.
بٸلٸمٸن, بٸلٸگٸن جەتٸلدٸرمەيتٸن اقىن - اقىن ەمەس
— ٶزٸم الماتىدا ٶتكەن ايتىستارعا ٷنەمٸ قاتىسىپ جٷرەمٸن. سوندا بايقاعانىم, قانداي ايتىس بولسىن, ٷشٸنشٸ-تٶرتٸنشٸ اينالىمدا اقىندار قينالىپ قالىپ جاتادى. ناعىز ايتىسكەرلٸك, سۋىرىپسالمالىق ٶنەر سول كەزەڭدە كٶرٸنەدٸ. جالپى ايتىستىڭ دامۋى ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك? بۇل ٶزٸڭٸز ايتقان ۋاقىتقا عانا تەۋەلدٸ بولىپ تۇر ما, ەلدە?..
— مەن سەنٸڭ سٶزٸڭدٸ قوستاي كەتەر ەدٸم, الايدا 3-4 نە 5-اينالىمعا شىققان اقىندارىمىز بار. ولار تاۋسىلمايدى, سٶزدٸك قورلارى كٶپ, ولار جاڭا يدەيالار كٶتەرەدٸ, تىڭ ويلار ايتادى. سوعان قاراعاندا, بٸزدٸڭ تەلەديدارعا, ۋاقىتقا بايلاپ قويعانىمىز پەلەندەي ەسەر ەتپەيدٸ, زييانىن تيگٸزبەيدٸ. ول اقىننىڭ ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ دايىندىعىنا بايلانىستى. بٸزدٸڭ كٶپ اقىندارىمىز - جالقاۋ. اقپارات جينامايدى, ونى بويىنا سٸڭٸرمەيدٸ. بٸر جەردە ايتىس بولادى دەسە, شاپانىن جامىلىپ, دومبىراسىن سٷيرەتٸپ بارا بەرەدٸ. وعان وداق تا, مەن دە تىيىم سالام. وداق - كەسٸبي اقىنداردىڭ وداعى عوي, ەر اقىننىڭ جاعدايىن, مٷمكٸندٸگٸن بٸلەدٸ. سونى رەتتەپ وتىرسا دەيمٸز. بارلىق ايتىسقا بارا بەرگەننەن كەيٸن اقىن سارقىلادى. وي ادام باسىنا كەلە بەرمەيدٸ, وي ٸشٸندە تۇنۋ كەرەك قوي. ٶزٸنٸڭ جۇمىسىن جٷرگٸزە المايتىن شەنەۋنٸكتەر ايتىس ٶتكٸزۋ ارقىلى ٶزدەرٸنە ۇپاي جينايدى.
— يە, الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمٸ باۋىرجان بايبەك «ەكٸمدەر تەندەرگە تالاسۋشى ەدٸ, قازٸر ايتىسقا تالاساتىن بولدى» دەپ قالجىڭداعان بولاتىن.
— ەكٸمدٸكتە ٸستەيتٸن كەيبٸر مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ تٸرلٸگٸن تٷسٸنبەيسٸڭ. بىلتىر 3-4 جەلتوقساندا «التىن دومبىرا» جٷرٸپ جاتسا, شىمكەنتتە حالىقارالىق ايتىس ٶتٸپ جاتتى. ونى ٶتكٸز دەپ تاپسىرما بەرگەن تٷيمەباەۆ قوي, ٶتكٸزگەن — وبلىستىڭ مەدەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى نۇربولات احمەتجانوۆ. «التىن دومبىرامەن» جاعالاستىرماڭدار دەپ بٸز ايتىپ جاتىرمىز, «نۇر وتان» ەسكەرتٸپ جاتىر. "مۇنى قويا تۇرىڭدار" دەپ مينيسترلٸككە دە قوڭىراۋ شالىندى.
— اعا, قازٸر ايتىسقا بايلانىستى زەرتتەۋ-ساۋالناما جٷرگٸزٸپ جاتىرمىن, سوندا ساۋالناماعا كٶبٸنە قاتىسىپ جاتقاندار جۋرناليستەر, عالىمدار, ساياساتكەرلەر. ٶز ويى بار جاندار. سولاردىڭ كٶبٸ ماعان «مەن دٸن ارالاسقاننان كەيٸن ايتىستى قاراۋدى قويدىم» دەيدٸ. سوناۋ 2004 جىلدارداعى «جەكپە-جەك» ايتىستاردى ەسكە سالادى. كٶرەرمەننٸڭ وسىنداي بٸر رەنٸشٸ بار. دٸني اعىمداردى وسى ايتىستان تىيۋ مٷمكٸن بە?
— نەگە تىيماسقا?! ٶزٸنٸڭ كەسٸبي وداعى بار, «نۇر وتان» قولداپ وتىر, مينيسترلٸك بار, كٸمنٸڭ قاي باعىتتا جٷرگەنٸن بٸلەمٸز. سونى رەتتەۋگە بولادى عوي. ايتىس 4-5 جىل بۇرىن دٸني اعىمدى ناسيحاتتاۋعا كەتٸپ قالعان. ونى «نۇر وتان» جاقسى تٷسٸندٸ. باۋىرجان بايبەك «نۇر وتان» پارتيياسىن باسقارىپ تۇرعان كەزدە مەنٸ شاقىرىپ الىپ: «بٸز وسىنداي تەرٸس جولعا تٷسٸپ بارا جاتقان ايتىستى وڭدايمىز, سٸز سەل شىداڭىز, بٸز ايتىستى اراشالاپ الامىز», — دەدٸ. مەنٸ استاناعا شاقىرىپ الىپ, شاپان دا جاۋىپ, شىدا-شىدا دەپ اقىرى سول دٸني باعىتتاردان اجىراتتىق. كەتكەن اقىندار قازٸر كەتٸپ قالدى. سول اعىمنىڭ سوڭىنا تٷسكەندەر قازٸر ايتىستا جوق.
— ايتىسكەرلەردٸڭ بويىنداعى ەرەكشە بٸر قاسيەت — سۇڭعىلالىق. ول كٶپ ادامداردا كەزدەسە بەرمەيدٸ. سول سۇڭعىلا اقىندارىمىزدىڭ جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتۋٸ ٶتە ٶكٸنٸشتٸ!
— قازاق قوعامىندا دٸني بٶلٸنۋ جٷرٸپ جاتىر عوي. سيريياعا دا كەتٸپ جاتىر, راديكالدى اعىمداردىڭ ۇيالارى دا ونى كٶرٸپ, بٸلٸپ وتىر. بٸزدٸڭ ۇقك بٸلٸپ وتىر. قازاق قوعامى قانداي بولسا, ايتىس تا سونداي. ايتىسكەر اقىندار اراسىندا دا بار. بٸرەۋ راديكالدى باعىتتا, بٸرەۋ دۇرىس باعىتتا. وعان نە ٸستەۋگە بولادى? قوعام وڭالسا, بۇل دا ٶزٸنەن-ٶزٸ وڭالادى. قازٸر قوعامدا سالافيلەردٸ انىقتاپ, تەجەۋ جٷرٸپ جاتىر عوي, ەلباسىنىڭ ٶزٸ وسىلاردى تىيىڭدار دەپ تاپسىرما بەردٸ. وسى قوعامدا دا تىيىلسا, ايتىستا دا تىيىلادى دەگەن سٶز.
ٶمٸرشەڭ ٶنەر تالاي مەسەلەگە قوزعاۋ سالدى
— ايتىستا كٶتەرٸلگەن مەسەلە قوعامدا قانشالىقتى تالقىعا تٷسەدٸ?
— بۇل — ٷلكەن مەسەلە. ايتىستىڭ نەگٸزگٸ ميسسيياسىنىڭ ٶزٸ سول. كەيدە مەنەن وسى ايتىس ارقىلى قانداي مەسەلەنٸ شەشتٸڭدەر دەپ سۇرايدى. ايتىستىڭ مٸندەتٸ مەسەلەنٸ شەشۋ ەمەس, مەسەلەنٸ قويۋ, قوعامنىڭ ورتاسىنا وي تاستاۋ. قىسىلعان كەزدە مەن مىنانداي مىسالدار كەلتٸرەم, مىسالى, «الماتى اقشامى» گازەتٸ ايتىستىڭ ارقاسىندا شىعىپ جاتىر دەيمٸن. كەڭەستٸڭ كەزٸندە «ۆەچەرنيي الماتى» دەيتٸن گازەت شىعاتىن, كەزەككە تۇرىپ الاتىنبىز. سونى ايتىستىڭ ٷستٸندە «بۇل الماتى, الاشتىڭ استاناسىندا نەگە قازاقشا كەشكٸ گازەت شىقپايدى. مىنا مەگاپوليستٸڭ مەسەلەلەرٸن قوزعايتىن ۇلتتىق گازەت نەگە جوق?» دەپ اقىندار كٶتەردٸ. سول ايتىسقا قاتىسىپ وتىرعان ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ يدەولوگييا بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ جولداسبەكوۆ ورنىنان تۇرىپ: «بۇل دۇرىس كٶتەرٸلٸپ وتىرعان مەسەلە, بٸز بۇل مەسەلەنٸ قارايمىز, شەشەمٸز» دەدٸ. ٷش ايدان كەيٸن «الماتى اقشامى» دەگەن جالپىۇلتتىق گازەت شىقتى. مٸنە ناقتى نەتيجە كەرەك بولسا. ەكٸنشٸ مىسالدى ايتايىن, انا جىلى سەمەيدٸڭ اباي اۋدانىندا ايتىس ٶتكٸزدٸك. وبلىس ەكٸمٸ ساپارباەۆ ەدٸ. سوسىن سەمەي مەن قاراۋىلدىڭ اراسىنداعى جول ناشار ەكەن. اقىندار «مىناۋ جول قانشا ايتسا دا تٷزەلمەيدٸ, بۇل ابايدىڭ جولىن تٷزەۋ «اباي جولىن» جازعاننان قيىن بولدى عوي» دەدٸ. سوسىن ساپارباەۆ تٷرەگەلٸپ: «مەن ۋەدە بەرەمٸن, جولدى جٶڭدەپ بەرەمٸن», — دەدٸ. سوسىن جولدى جٶڭدەتٸپ, جاساپ بەردٸ. بۇل — ناقتى نەرسە. ايتا بەرسەك كٶپ, بٸراق ايتىستىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ - ول ەمەس. بٸز ٶزٸ - جاپ-جاس مەملەكەتپٸز, 25 جىل دەگەن - تاريح ٷشٸن قاس قاعىم سەت. 25 جىلدا بۇل مەملەكەتتٸڭ مەسەلەلەرٸ شەشٸلمەيدٸ. بٸز - وڭ-سولىمىزدى ەندٸ تانىپ جاتقان ۇلتپىز. قۇندىلىقتارىمىزدى ورنىنا قويىپ, نەنٸڭ قادٸرٸن بٸلۋ كەرەك, نەنٸ كٷستەنالاۋ كەرەك, كٶپ قوي. وسى مەسەلەلەردٸ ٸزدەپ جاتقان جاس ۇلتتىڭ تاعدىرىندا نەشە تٷرلٸ قولبايلاۋ مەسەلەلەر بار ەمەس پە? سونىڭ بەرٸن كٶزگە شۇقىپ ايتىپ, حالىققا كٶرسەتٸپ, پٸكٸر تۋعىزۋ — ايتىستىڭ مٸندەتٸ.
ايتىس 80-90 جىلدارى حالىقتىڭ ساناسىن وياتىپ, تەۋەلسٸزدٸككە دايىندادى. ەندٸ قازٸر سول تەۋەلسٸزدٸككە قىزمەت ەتٸپ جاتىر. ايتىس ٶنەرٸ نە كٶرمەي كەلە جاتىر? بۇل اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ جانرى ٶركەنيەت دەۋٸرٸندە دە دامىپ جاتىر, ارابتاردا ايتىس ٶلٸپ قالدى, تٷرٸكتەردە, نەمٸستەردە دە ٶلٸپ قالدى. قازاقتا ٶلمەيدٸ, قايتا ٶرشٸپ كەلە جاتىر. نەگە? سەبەبٸ بۇل قوعامعا پايدالى قىزمەت اتقارادى. قايتا تٸرٸلٸپ الدى. ونى تٸرٸلتٸپ بەرگەن مىنا مەن. ايتپايمىن ەشكٸمگە, بٸراق ٸشٸم سەزەدٸ, وسىنى مەن قولعا الىپ ٸستەمەسەم, تاريح قويناۋىنا كەتٸپ ەدٸ عوي. نەگٸزگٸ سەبەپ جوعارىداعى تىلسىم ەكەپ ماعان قوزعاۋ سالعىزدى. بٷكٸل تاعدىرىمدى ارنادىم, اقىندىعىمدى تاستاپ, 1974 جىلدان بەرٸ 43 جىل بولدى وسىمەن اينالىسقانىما. بۇل ٶمٸرشەڭ ٶنەر, حالىققا قىزمەت ەتۋدە.
— ايتىستان كەيٸن قوعامدىق پٸكٸر قانشالىقتى زەرتتەلەدٸ?
— مەن وعان جاۋاپ بەرە المايمىن. قازٸر نەشە تٷرلٸ ينستيتۋتتار بار ەمەس پە, حالىقتىڭ پٸكٸرٸن زەرتتەپ وتىرعان, ستراتەگييالىق زەرتتەپ وتىرعان ينستيتۋتتار اينالىسۋ كەرەك قوي. بٸزدٸڭ كٷنٸن كٶرە الماي وتىرعان وداق مۇنىمەن اينالىسا المايدى. بٸزدٸڭ وداققا دارحان مىڭبايدىڭ تۇسىندا 1 رەت 5 ملن. تەڭگە بەرٸلدٸ. وداق سول قارجىعا مىناۋ جيناۋلى تۇرعان قىزىل كٸتاپ «قازٸرگٸ ايتىس اقىندارى» دەگەن كٸتاپ شىعاردىق. سول جىلى بٸز قىزىلوردادا بٸر رەت, تارازدا بٸر رەت ايتىستىڭ پروبلەمالارىن قاراستىرعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييا ٶتكٸزدٸك. وسىمەن اينالىساتىن عالىمداردى الىپ بارىپ, باياندامالار جاساتىپ, پٸكٸر الماستىرىپ دەگەندەي. ودان باسقا ون رەت ايتىس تۋرالى ترەنينگتەر ٶتكٸزدٸك. اقىنداردى ٷيرەتۋ كەرەك, وقىتۋ كەرەك. ٶلەڭنٸڭ ۇيقاسىنان باستاپ, ساياسي كٶزقاراسىنا دەيٸن ٷيرەتۋ, جەتٸلدٸرۋ كەرەك. بٸزدە 84 جىلدان بەرگٸ ايتىستاردىڭ ۆيدەوسى بار, سونى كٶرسەتٸپ قويىپ, كەمشٸلٸگٸ قايسى, جەتٸستٸگٸ قايسى, وقىتامىز. ەيتپەسە اسپاننان اقىن سالبىراپ تٷسپەيدٸ عوي. ولاردى تەربيەلەپ, ۇشتاپ, بٸرٸمەن-بٸرٸن ايتىستىرۋ كەرەك.
مۇحتار مەن بولاتبەكتٸڭ جەكپە-جەگٸن قايتا جاسايمىز
— كٶرەرمەندٸ بىلاي قويىڭىز, ايتىس-كەرلەردٸڭ ٶزدەرٸنٸڭ قازىلارعا كٶڭٸلٸ تولمايدى. رەنجٸپ جاتادى. قوعامنىڭ بٷگٸنگٸ قازىسى قانداي بولۋ كەرەك? الماتىدا ٶتكەن «التىن دومبىرا» ايتىسىنا ەكٸ رەت قاتىستىم. بىلتىر اسپانبەك جەڭٸپ العاندا دەل بيىلعىداي نارازىلىق بولعان جوق. حالىقتىڭ ٶزٸ اسپانبەك العانىنا قۋانىپ, ساحناعا دەيٸن شىعىپ كەتتٸ. سوڭعى «التىن دومبىرادا» كەرٸسٸنشە بولادى. قازىلىق ەتكەن ايتىسكەر اقىنداردان كەيبٸر ەرٸپتەستەرٸم بارىپ پٸكٸر سۇراعاندا, مٷلدەم جاۋاپ بەرمەي, «انادان سۇرا, سول بٸلەدٸ بارلىعىن» دەپ ٶزگەگە سٸلتەگەندەر بولدى.
— ماعان كٸم قازى بولدى دەگەننەن گٶرٸ, كٸم قازى بولمادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ وڭاي. قازاق ٶنەرٸن, سٶزٸن ۇعاتىن مٷيٸزٸ قاراعايداي ازاماتتاردى قازىلىققا كٸرگٸزٸپ كەلەمٸن. قازٸر بٸز «ەدٸل» دەگەن سٶزدٸ الىپ تاستاعانبىز. قازى دەپ قانا ايتامىز. ايتىستىڭ كٷردەلٸ پروبلەمالارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تۇر. ايتىستان, بايقاپ وتىرساڭ, جازبا اقىنداردى كٶرمەيسٸڭ. ال قازى قىلساڭ, جەتٸپ كەلەدٸ. اقىن دەگەن ٶلەڭنٸڭ جاراتىلۋىن كٶرۋ كەرەك قوي. ون بالل بەرٸپ جاتقاندا, تاقسىرلارىنىڭ ايتۋىمەن سەگٸز دەگەن باعا بەرەتٸندەر بار. قازىلاردىڭ اراسىندا ايتىستى زەرتتەگەن عالىمدار مىقتى ەدٸ: مىرزابەك دٷيسەنوۆ, مٷسلٸم بازارباەۆ, راقمانقۇل بەردٸباەۆ, تۇرسىنبەك كەكٸشەۆ, رىمعالي نۇرعالي. ال سوڭعى «التىن دومبىراعا» بايلانىستى سۇراققا قىسقاشا عانا جاۋاپ بەرەيٸن. مەن مۇحتار مەن بولاتبەكتٸڭ ايتىسىن قايتا جاسايمىن. جەكپە-جەك ايتىس بولادى. ەكەۋٸ دە سۇراپىل اقىن. كەشە بولاتبەك الىپ كەتسە, مۇحتار المادى دەپ شۋلايتىندار شىعاتىن ەدٸ. حالىقتىڭ پٸكٸرٸ سوڭعى پٸكٸر ەمەس. ايتىستىڭ ٷستٸندە قانداي كٷردەلٸ ويلار ايتىلدى, قانداي مەسەلەلەر كٶتەرٸلدٸ, قانداي كٶركەم وبرازدار جاسالدى دەگەننەن گٶرٸ «مىنانىڭ بەيگەسٸن كٸم الىپ كەتتٸ» دەگەن مەسەلە حالىقتى قاتتى الاڭداتادى.
— سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
سۇحباتتاسقان باۋىرجان كاريپوۆ
.jpg)