L.N.Gýmilev atyndaǵy
Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń
rektory Erlan Sydyqovqa
Qurmetti, Erlan Báttashuly!
Siz ǵylymi eńbektiń – mol bilim men tynbai zertteýdi talap etetin jaýapty jumys ekenin jaqsy bilesiz. «Ádebiet – ardyń isi» degendei ǵylymi jumys ta ataqqumarlyqtan ada adaldyqty qajet eteri anyq. Eger zertteý nysany tarihi tulǵalar týraly bolsa bul talap tipten kúsheiedi. Ǵalym qolyndaǵy ǵylymi jumysyn óz ataǵyn shyǵarý úshin emes, sol uly tulǵanynyń eńbegin urpaqqa jetkizý úshin jasaýy kerek emes pe? Al, Siz basqaryp otyrǵan ýniversitet oqytýshysy Baýyrjan Imanǵaliev «El-shejire» qoǵamdyq qoryna negizsiz aiyp taǵyp, qordyń qazirgi prezidenti meni sotqa berdi.
Áńgimeni túsinikti bolý úshin áriden bastasaq... 2013 jyly qazir men basshylyq etip otyrǵan «El-shejire» qoǵamdyq qorynan «Temirbek Júrgenov shyǵarmalary» atty kitap jaryq kóripti. Kitapqa aty aityp turǵandai Júrgenovtiń óz shyǵarmalary toptastyrylǵan. Kitaptyń qurastyrýshysy (avtory emes) – belgili júrgenovtanýshy ǵalym Bekarystan Myrzabai dep kórsetilgen. Bul kitapty avtorlyq eńbek nemese monografiia deýge múlde kelmeidi.
Sonymen atalǵan kitap 2013 jyly basylyp shyǵyp, Qazaqstannyń búkil kitaphanalaryna taraidy. 2013 jyly «El-shejire» baspasyn jazýshy Didahmet Áshimhanuly (ákem) basqaratyn. Ákem Didahmet Áshimhanulynyń bastamasymen «El-shejire» baspasynan qazaqtyń talai alyptarynyń eńbegi jaryqqa shyqty. Solardyń bireýine qatysty mundai daý týatyn jaǵdai bolǵan emes. Biraq, jaqynda siz basqaryp otyrǵan ýniversitettiń oqytýshysy Baýyrjan Imanǵaliev osy kitapqa bailanysty daý týǵyza bastady. Araǵa alty jyl salyp atqa qonǵan ǵalym bul kitaptyń avtory ózi ekenin aityp, baspamyzdy sotqa berdi.
Birinshiden, alty jyl az ýaqyt emes. Osynsha ýaqyt júrgenovtanýshy ǵalymnyń Júrgenov jaily 580 bettik kitaptyń shyqqanyn bilmei júrýi múmkin be? Bul sál aqylǵa qonymsyzdaý áńgime...
Ekinshiden, Baýyrjan Imanǵaliev sotqa jazǵan talap aryzynda «Jaqynda kitaphana sórelerin aralap júrip, bir sumdyqqa tap boldym. 2013 jyly «El-shejire» baspasynan eki myń danamen shyqqan «Temirbek Júrgenov shyǵarmalary» atty kitabymdy Bekarystan Myrzabai degen bireýdiń atynan shyqqanyn kórip tań qaldym» dep jazady. Bul rasynda solai ma?
Úshinshiden, jańaǵy talap aryzda «baspa eki myń dana kitaptyń 50 danasyn ǵana meniń atymmen, al qalǵan 1950 danasyn basqanyń atymen shyǵarǵan» deidi. Bul kitaptyń eki myń danamen shyqqany anyq. Endi qyzyǵy, alty jyl boiy bul kitaptyń bar-joǵynan «habarsyz» Baýyrjan myrza sol kitaptyń qansha danasy óz atynan, qansha danasy ózgeniń atynan shyqqanyn (muny nege súienip aityp otyrǵanyn bilmeimin) qaidan alyp otyr?
Tórtinshiden, joǵaryda jazǵanymyzdai, talap aryzda «kitabym Bekarystan Myrzabai degen bireýdiń atynan shyǵypty» dep jazdy. Biraq Baýyrjan Imanǵaliev Júrgenov jaily jazǵan eńbekteriniń birinde dál osy Bekarystan Myrzabaidy «júrgenovtanýshy ǵalym» dep baǵalaǵan. Sonymen Bekarystan Myrzabai Imanǵaliev ózi moiyndaǵandai ǵalym ba, álde ekinshi sózindegidei jai bireý me?!
Qosh! Negizsiz taǵylǵan aiyptaǵy mundai qisynsyz derekterdi tizbelemei negizgi jaitqa keleiin. Didahmet Áshimhanuly qaitys bolǵannan keiin, ákemniń isin jalǵastyraiyn degen nietpen «El-shejire» qoǵamdyq qorynyń jumystaryn óz qolyma aldym.
Men 2013 jyly bul qorda jumys istegen joqpyn. Sondyqtan bul kitaptyń basylý barysyndaǵy máselelerdi bilmeitinmin.
2019 jyly aqpan aiynda Baýyrjan Imanǵaliev degen azamat habarlasyp «Temirbek Júrgenov: Shyǵarmalary» atty kitaptyń avtory men edim, munda Bekarystan Myrzabai dep jazylyp ketipti. Endi ekeýmiz kezdesip, sóilessek» dedi. Alǵashqy kezdesýimizde Baýyrjan Imanǵaliev ákemniń atyna maqtaý sózderin aityp, «jaqsy adam edi» dep jyly eske aldy. Ákemmen syilas adam ekenin aitqan soń, shynymen de qatelik ketti me eken degen oimen, «endi ne isteý kerek?» degen kezde ol kisi «Birinshi maǵan qate ketti dep hat jazyp ber, men stýdentterge kórsetýim kerek» dedi. Osy áńgimeniń barlyǵy ýatsap (whatsupp) jelisinde tur. Sonymen osy hatty alyp alǵan Imanǵaliev óziniń talaptaryn kúsheite bastady. Máselen 1000 dana kitapty «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń emblemasymen shyǵarý jáne onyń tusaýkeserin ótkizý jóninde maǵan usynys tastady. Osy sózderinen dereý kúmándanǵan men Almatyǵa qaityp kelgen soń qujattardy aqtardym. Sóitsem barlyq qujattarda kitaptyń qurastyrýshysy Bekarystan Myrzabai dep tur (Avtorlyq kelisim-shart, Mádeniet jáne aqparat ministrliginiń kelisim-sharty). Osyǵan qaramastan «ózi joqtyń – kózi joqqa» salyp, ákem basqarǵan kezdegi baspany kináli etýden taimady.
Artynsha, Baýyrjan Imanǵaliev bul máseleni burynnan bilmeitin adamdai bizdiń qorǵa shaǵym túsirip, Sotqa deiingi talap aryzyn berdi. Sol jerde baǵanaǵy 1000 dana kitapty shyǵarý jaiyna qalyp, talaby 11 600 000 teńgege (on million) deiin ósip ketti. Sonyń ishinde 2 000 000 teńge moraldyq ziian keltirippiz-mis. Qalǵan 9 600 000 teńge qalai paida bolǵany bizge belgisiz?! Olai deitin sebebimiz «Delovoi Mir Astana» degen baspadan ádeii qate formatpen jáne ishki betterin «glianetspen» eseptetken Baýyrjan Imanǵaliev 4 800 000 teńge degen baǵa usynymyn alady. Artynsha ony eki esege kóbeitip, 9 600 000 teńgege biraq sekirtedi.
Sondai-aq, sotqa jazǵan talap aryzynda ózin kitaptyń avtory retinde kórsetken. Anyǵynda talasqan kúnniń ózinde «kitap qurastyrýshysy» degen atqa ǵana talasa alady. Sebebi bul kitap tolyqtai Temirbek Júrgenovtiń óz eńbegi. Eshqandai da monografiialyq eńbek emes. Sol úshin ózin kitap avtory retinde kórsetýi artyq áńgime.
Ekinshiden, «El-shejire» qoǵamdyq qory kommertsiialyq emes uiym. Baspa óz ónimderin satýdan paida tabýdy maqsat tutpaidy. Bul kitapty da satyp, paida kórgen joq. Sol úshin bizden materialdyq shyǵyn talap etýi ne logikaǵa, ne miǵa syimaidy.
Eń mańyzdysy, bizdiń qolymyzdaǵy barlyq zańdy qujattardy kitaptyń qurastyrýshysy Baýyrjan Imanǵaliev emes, Bekarystan Myrzabai dep kórsetilgen. Al talapkerdiń «meniń Júrgenovti zerttep júrgenimdi eldiń bári biledi, sol sebepti meniń avtorlyq quqyǵym buzyldy» degen bir aýyz sózi eshqandai da zańdy qujatty almastyra almaidy emes pe? Iá bolmasa Ziiatkerlik menshik týraly birde-bir zańdy qaǵazy joq. Onyń Júrgenovti zerttep júrgenin eldiń bári bilgen kúnniń ózinde, bundai zertteýmen kez-kelgen adamnyń ainalysýǵa quqyǵy bar, Júrgenov muraraly eshkimniń jeke menshigi emes ekenin Baýyrjan Imanǵaliev bilmei me?
Tipti Júrgenovtanýshy ǵalym Tynyshbek Dairabai bul kitaptaǵy 70 paiyz materialdardy ózi tapqanyn aitady. Osylaisha, ár ǵalymnyń tam-tumdap jinaǵan eńbegin ielenip, búginde onymen talasyp, sottasý qanshalyqty ádiletti? Ony bylai qoiyp, «maǵan myń dana kitap shyǵaryp, tusaýkeserin ótkizip ber» deitindei qandai haqysy bar?
Sonymen birge osyǵan qatysty Feisbýktegi pikir-talasta Baýyrjan Imanǵaliev sottyń atynan jalǵan sóileidi. Máselen bylai jazǵan: «Avtorlyq kelisim-sharttyńnyń túpnusqasy (original) bolmaǵandyqtan sot kúmándanyp zańsyz dep tanydy» delingen. Áý, bul Baýyrjan Imanǵaliev sottyń atynan ótken shaqta zań shyǵaratyn kim edi?
Sóz sońynda aitarym, ótken ǵasyrda qyzyl imperiianyń qurbany bolǵan ult ziialylarynyń eńbegin oqyrmanǵa jetkizý abyroily jumys. Osy baǵytta qanshama ǵalymdarymyz kóz maiyn taýysyp jumys istedi. Shań basqan arhivterdi qopardy. Sondaǵy bar maqsattary ulylardyń ómir men shyǵarmalaryn bolashaq urpaqqa usyný bolatyn. Sol ǵalymdardyń birde-biri alash ziialylarynyń arqasynda óz ataǵyn shyǵarýdy maqsat tutqan joq.
Qurmetti, Erlan Báttashuly!
Siz basqaryp otyrǵan ýniversitettiń oqytýshysy Baýyrjan Imanǵalievtiń júrgenovtanýshy ǵalym ekenine kúmánimiz joq. Biraq shyqqanyna sonsha kóp ýaqyt ótken kitapqa talasyp, bitpeitin isti daýlap otyrǵany abyroily áreket emes. Bul jerde sot aldynda múlde jaýap bere almaityn eki adam – Temirbek Júrgenov pen Didahmet Áshimhanulynyń árýaǵyn mazalap otyrmyz. Sebebi, kitap shyqqan kezdegi baspa direktory Didahmet Áshimhanuly 2015 jyly baqilyq bolyp ketti. Al qazirgi prezidenti men Dáýlet Áshimhan ol kezde qorda jumys istemegendikten alty jyldyń aldyndaǵy iske qalai jaýap berýim kerek? Men tek qujattarǵa súienemin. Munyń syrtynda meniń qolymda Baýyrjan Imanǵalievtiń «maǵan kitabymdy shyǵaryp ber» degen bopsalaý sipatyndaǵy áńgimesiniń aýdio-jazbasy bar. Muny Sizge aityp otyrýymnyń bir ǵana sebebi bar. L.N.Gýmilev atyndaǵy «Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń oqytýshysy «reketerler» sekildi bopsalaýmen ainalysyp júr» degen syn Siz basqaratyn oqý ornyna abyroi ápermesi anyq.
Baýyrjan Imanǵaliev myrza meniń qatysym joq máselege negizsiz sotqa súireýin toqtatpaityn bolsa, men L.N.Gýmilev atyndaǵy «Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń oqytýshysynyń «kitap shyǵaryp beresiń» dep bopsalap júrgenin aityp, sotqa aryz berýge májbúr bolamyn.
Qurmetpen Dáýlet Áshimhan,
«El-shejire» qoǵamdyq qorynyń prezidenti.
Qosymsha: "Ult aqparat" portaly - erkin aqparat alańy. Munda oi jarystyryp, pikir almastyrýǵa árkim quqyly. Aldaǵy ýaqytta maqalada esim-soilary atalǵan jekelegen azamattar redaktsiiamyzǵa jaýap berýge nietti bolsa, olardyń da pikirin berýge ázirmiz.
