ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ
رەكتورى ەرلان سىدىقوۆقا
قۇرمەتتٸ, ەرلان بەتتاشۇلى!
سٸز عىلىمي ەڭبەكتٸڭ – مول بٸلٸم مەن تىنباي زەرتتەۋدٸ تالاپ ەتەتٸن جاۋاپتى جۇمىس ەكەنٸن جاقسى بٸلەسٸز. «ەدەبيەت – اردىڭ ٸسٸ» دەگەندەي عىلىمي جۇمىس تا اتاققۇمارلىقتان ادا ادالدىقتى قاجەت ەتەرٸ انىق. ەگەر زەرتتەۋ نىسانى تاريحي تۇلعالار تۋرالى بولسا بۇل تالاپ تٸپتەن كٷشەيەدٸ. عالىم قولىنداعى عىلىمي جۇمىسىن ٶز اتاعىن شىعارۋ ٷشٸن ەمەس, سول ۇلى تۇلعانىنىڭ ەڭبەگٸن ۇرپاققا جەتكٸزۋ ٷشٸن جاساۋى كەرەك ەمەس پە? ال, سٸز باسقارىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسى باۋىرجان يمانعاليەۆ «ەل-شەجٸرە» قوعامدىق قورىنا نەگٸزسٸز ايىپ تاعىپ, قوردىڭ قازٸرگٸ پرەزيدەنتٸ مەنٸ سوتقا بەردٸ.
ەڭگٸمەنٸ تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن ەرٸدەن باستاساق... 2013 جىلى قازٸر مەن باسشىلىق ەتٸپ وتىرعان «ەل-شەجٸرە» قوعامدىق قورىنان «تەمٸربەك جٷرگەنوۆ شىعارمالارى» اتتى كٸتاپ جارىق كٶرٸپتٸ. كٸتاپقا اتى ايتىپ تۇرعانداي جٷرگەنوۆتٸڭ ٶز شىعارمالارى توپتاستىرىلعان. كٸتاپتىڭ قۇراستىرۋشىسى (اۆتورى ەمەس) – بەلگٸلٸ جٷرگەنوۆتانۋشى عالىم بەكارىستان مىرزاباي دەپ كٶرسەتٸلگەن. بۇل كٸتاپتى اۆتورلىق ەڭبەك نەمەسە مونوگرافييا دەۋگە مٷلدە كەلمەيدٸ.
سونىمەن اتالعان كٸتاپ 2013 جىلى باسىلىپ شىعىپ, قازاقستاننىڭ بٷكٸل كٸتاپحانالارىنا تارايدى. 2013 جىلى «ەل-شەجٸرە» باسپاسىن جازۋشى ديداحمەت ەشٸمحانۇلى (ەكەم) باسقاراتىن. ەكەم ديداحمەت ەشٸمحانۇلىنىڭ باستاماسىمەن «ەل-شەجٸرە» باسپاسىنان قازاقتىڭ تالاي الىپتارىنىڭ ەڭبەگٸ جارىققا شىقتى. سولاردىڭ بٸرەۋٸنە قاتىستى مۇنداي داۋ تۋاتىن جاعداي بولعان ەمەس. بٸراق, جاقىندا سٸز باسقارىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ وقىتۋشىسى باۋىرجان يمانعاليەۆ وسى كٸتاپقا بايلانىستى داۋ تۋعىزا باستادى. اراعا التى جىل سالىپ اتقا قونعان عالىم بۇل كٸتاپتىڭ اۆتورى ٶزٸ ەكەنٸن ايتىپ, باسپامىزدى سوتقا بەردٸ.
بٸرٸنشٸدەن, التى جىل از ۋاقىت ەمەس. وسىنشا ۋاقىت جٷرگەنوۆتانۋشى عالىمنىڭ جٷرگەنوۆ جايلى 580 بەتتٸك كٸتاپتىڭ شىققانىن بٸلمەي جٷرۋٸ مٷمكٸن بە? بۇل سەل اقىلعا قونىمسىزداۋ ەڭگٸمە...
ەكٸنشٸدەن, باۋىرجان يمانعاليەۆ سوتقا جازعان تالاپ ارىزىندا «جاقىندا كٸتاپحانا سٶرەلەرٸن ارالاپ جٷرٸپ, بٸر سۇمدىققا تاپ بولدىم. 2013 جىلى «ەل-شەجٸرە» باسپاسىنان ەكٸ مىڭ دانامەن شىققان «تەمٸربەك جٷرگەنوۆ شىعارمالارى» اتتى كٸتابىمدى بەكارىستان مىرزاباي دەگەن بٸرەۋدٸڭ اتىنان شىققانىن كٶرٸپ تاڭ قالدىم» دەپ جازادى. بۇل راسىندا سولاي ما?
ٷشٸنشٸدەن, جاڭاعى تالاپ ارىزدا «باسپا ەكٸ مىڭ دانا كٸتاپتىڭ 50 داناسىن عانا مەنٸڭ اتىممەن, ال قالعان 1950 داناسىن باسقانىڭ اتىمەن شىعارعان» دەيدٸ. بۇل كٸتاپتىڭ ەكٸ مىڭ دانامەن شىققانى انىق. ەندٸ قىزىعى, التى جىل بويى بۇل كٸتاپتىڭ بار-جوعىنان «حابارسىز» باۋىرجان مىرزا سول كٸتاپتىڭ قانشا داناسى ٶز اتىنان, قانشا داناسى ٶزگەنٸڭ اتىنان شىققانىن (مۇنى نەگە سٷيەنٸپ ايتىپ وتىرعانىن بٸلمەيمٸن) قايدان الىپ وتىر?
تٶرتٸنشٸدەن, جوعارىدا جازعانىمىزداي, تالاپ ارىزدا «كٸتابىم بەكارىستان مىرزاباي دەگەن بٸرەۋدٸڭ اتىنان شىعىپتى» دەپ جازدى. بٸراق باۋىرجان يمانعاليەۆ جٷرگەنوۆ جايلى جازعان ەڭبەكتەرٸنٸڭ بٸرٸندە دەل وسى بەكارىستان مىرزابايدى «جٷرگەنوۆتانۋشى عالىم» دەپ باعالاعان. سونىمەن بەكارىستان مىرزاباي يمانعاليەۆ ٶزٸ مويىنداعانداي عالىم با, ەلدە ەكٸنشٸ سٶزٸندەگٸدەي جاي بٸرەۋ مە?!
قوش! نەگٸزسٸز تاعىلعان ايىپتاعى مۇنداي قيسىنسىز دەرەكتەردٸ تٸزبەلەمەي نەگٸزگٸ جايتقا كەلەيٸن. ديداحمەت ەشٸمحانۇلى قايتىس بولعاننان كەيٸن, ەكەمنٸڭ ٸسٸن جالعاستىرايىن دەگەن نيەتپەن «ەل-شەجٸرە» قوعامدىق قورىنىڭ جۇمىستارىن ٶز قولىما الدىم.
مەن 2013 جىلى بۇل قوردا جۇمىس ٸستەگەن جوقپىن. سوندىقتان بۇل كٸتاپتىڭ باسىلۋ بارىسىنداعى مەسەلەلەردٸ بٸلمەيتٸنمٸن.
2019 جىلى اقپان ايىندا باۋىرجان يمانعاليەۆ دەگەن ازامات حابارلاسىپ «تەمٸربەك جٷرگەنوۆ: شىعارمالارى» اتتى كٸتاپتىڭ اۆتورى مەن ەدٸم, مۇندا بەكارىستان مىرزاباي دەپ جازىلىپ كەتٸپتٸ. ەندٸ ەكەۋمٸز كەزدەسٸپ, سٶيلەسسەك» دەدٸ. العاشقى كەزدەسۋٸمٸزدە باۋىرجان يمانعاليەۆ ەكەمنٸڭ اتىنا ماقتاۋ سٶزدەرٸن ايتىپ, «جاقسى ادام ەدٸ» دەپ جىلى ەسكە الدى. ەكەممەن سىيلاس ادام ەكەنٸن ايتقان سوڭ, شىنىمەن دە قاتەلٸك كەتتٸ مە ەكەن دەگەن ويمەن, «ەندٸ نە ٸستەۋ كەرەك?» دەگەن كەزدە ول كٸسٸ «بٸرٸنشٸ ماعان قاتە كەتتٸ دەپ حات جازىپ بەر, مەن ستۋدەنتتەرگە كٶرسەتۋٸم كەرەك» دەدٸ. وسى ەڭگٸمەنٸڭ بارلىعى ۋاتساپ (whatsupp) جەلٸسٸندە تۇر. سونىمەن وسى حاتتى الىپ العان يمانعاليەۆ ٶزٸنٸڭ تالاپتارىن كٷشەيتە باستادى. مەسەلەن 1000 دانا كٸتاپتى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ەمبلەماسىمەن شىعارۋ جەنە ونىڭ تۇساۋكەسەرٸن ٶتكٸزۋ جٶنٸندە ماعان ۇسىنىس تاستادى. وسى سٶزدەرٸنەن دەرەۋ كٷمەندانعان مەن الماتىعا قايتىپ كەلگەن سوڭ قۇجاتتاردى اقتاردىم. سٶيتسەم بارلىق قۇجاتتاردا كٸتاپتىڭ قۇراستىرۋشىسى بەكارىستان مىرزاباي دەپ تۇر (اۆتورلىق كەلٸسٸم-شارت, مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸنٸڭ كەلٸسٸم-شارتى). وسىعان قاراماستان «ٶزٸ جوقتىڭ – كٶزٸ جوققا» سالىپ, ەكەم باسقارعان كەزدەگٸ باسپانى كٸنەلٸ ەتۋدەن تايمادى.
ارتىنشا, باۋىرجان يمانعاليەۆ بۇل مەسەلەنٸ بۇرىننان بٸلمەيتٸن ادامداي بٸزدٸڭ قورعا شاعىم تٷسٸرٸپ, سوتقا دەيٸنگٸ تالاپ ارىزىن بەردٸ. سول جەردە باعاناعى 1000 دانا كٸتاپتى شىعارۋ جايىنا قالىپ, تالابى 11 600 000 تەڭگەگە (ون ميلليون) دەيٸن ٶسٸپ كەتتٸ. سونىڭ ٸشٸندە 2 000 000 تەڭگە مورالدىق زييان كەلتٸرٸپپٸز-مٸس. قالعان 9 600 000 تەڭگە قالاي پايدا بولعانى بٸزگە بەلگٸسٸز?! ولاي دەيتٸن سەبەبٸمٸز «دەلوۆوي مير استانا» دەگەن باسپادان ەدەيٸ قاتە فورماتپەن جەنە ٸشكٸ بەتتەرٸن «گليانەتسپەن» ەسەپتەتكەن باۋىرجان يمانعاليەۆ 4 800 000 تەڭگە دەگەن باعا ۇسىنىمىن الادى. ارتىنشا ونى ەكٸ ەسەگە كٶبەيتٸپ, 9 600 000 تەڭگەگە بٸراق سەكٸرتەدٸ.
سونداي-اق, سوتقا جازعان تالاپ ارىزىندا ٶزٸن كٸتاپتىڭ اۆتورى رەتٸندە كٶرسەتكەن. انىعىندا تالاسقان كٷننٸڭ ٶزٸندە «كٸتاپ قۇراستىرۋشىسى» دەگەن اتقا عانا تالاسا الادى. سەبەبٸ بۇل كٸتاپ تولىقتاي تەمٸربەك جٷرگەنوۆتٸڭ ٶز ەڭبەگٸ. ەشقانداي دا مونوگرافييالىق ەڭبەك ەمەس. سول ٷشٸن ٶزٸن كٸتاپ اۆتورى رەتٸندە كٶرسەتۋٸ ارتىق ەڭگٸمە.
ەكٸنشٸدەن, «ەل-شەجٸرە» قوعامدىق قورى كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىم. باسپا ٶز ٶنٸمدەرٸن ساتۋدان پايدا تابۋدى ماقسات تۇتپايدى. بۇل كٸتاپتى دا ساتىپ, پايدا كٶرگەن جوق. سول ٷشٸن بٸزدەن ماتەريالدىق شىعىن تالاپ ەتۋٸ نە لوگيكاعا, نە ميعا سىيمايدى.
ەڭ ماڭىزدىسى, بٸزدٸڭ قولىمىزداعى بارلىق زاڭدى قۇجاتتاردى كٸتاپتىڭ قۇراستىرۋشىسى باۋىرجان يمانعاليەۆ ەمەس, بەكارىستان مىرزاباي دەپ كٶرسەتٸلگەن. ال تالاپكەردٸڭ «مەنٸڭ جٷرگەنوۆتٸ زەرتتەپ جٷرگەنٸمدٸ ەلدٸڭ بەرٸ بٸلەدٸ, سول سەبەپتٸ مەنٸڭ اۆتورلىق قۇقىعىم بۇزىلدى» دەگەن بٸر اۋىز سٶزٸ ەشقانداي دا زاڭدى قۇجاتتى الماستىرا المايدى ەمەس پە? يە بولماسا زيياتكەرلٸك مەنشٸك تۋرالى بٸردە-بٸر زاڭدى قاعازى جوق. ونىڭ جٷرگەنوۆتٸ زەرتتەپ جٷرگەنٸن ەلدٸڭ بەرٸ بٸلگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە, بۇنداي زەرتتەۋمەن كەز-كەلگەن ادامنىڭ اينالىسۋعا قۇقىعى بار, جٷرگەنوۆ مۇرارالى ەشكٸمنٸڭ جەكە مەنشٸگٸ ەمەس ەكەنٸن باۋىرجان يمانعاليەۆ بٸلمەي مە?
تٸپتٸ جٷرگەنوۆتانۋشى عالىم تىنىشبەك دايراباي بۇل كٸتاپتاعى 70 پايىز ماتەريالداردى ٶزٸ تاپقانىن ايتادى. وسىلايشا, ەر عالىمنىڭ تام-تۇمداپ جيناعان ەڭبەگٸن يەلەنٸپ, بٷگٸندە ونىمەن تالاسىپ, سوتتاسۋ قانشالىقتى ەدٸلەتتٸ? ونى بىلاي قويىپ, «ماعان مىڭ دانا كٸتاپ شىعارىپ, تۇساۋكەسەرٸن ٶتكٸزٸپ بەر» دەيتٸندەي قانداي حاقىسى بار?
سونىمەن بٸرگە وسىعان قاتىستى فەيسبۋكتەگٸ پٸكٸر-تالاستا باۋىرجان يمانعاليەۆ سوتتىڭ اتىنان جالعان سٶيلەيدٸ. مەسەلەن بىلاي جازعان: «اۆتورلىق كەلٸسٸم-شارتتىڭنىڭ تٷپنۇسقاسى (وريگينال) بولماعاندىقتان سوت كٷمەندانىپ زاڭسىز دەپ تانىدى» دەلٸنگەن. ەۋ, بۇل باۋىرجان يمانعاليەۆ سوتتىڭ اتىنان ٶتكەن شاقتا زاڭ شىعاراتىن كٸم ەدٸ?
سٶز سوڭىندا ايتارىم, ٶتكەن عاسىردا قىزىل يمپەرييانىڭ قۇربانى بولعان ۇلت زييالىلارىنىڭ ەڭبەگٸن وقىرمانعا جەتكٸزۋ ابىرويلى جۇمىس. وسى باعىتتا قانشاما عالىمدارىمىز كٶز مايىن تاۋىسىپ جۇمىس ٸستەدٸ. شاڭ باسقان ارحيۆتەردٸ قوپاردى. سونداعى بار ماقساتتارى ۇلىلاردىڭ ٶمٸر مەن شىعارمالارىن بولاشاق ۇرپاققا ۇسىنۋ بولاتىن. سول عالىمداردىڭ بٸردە-بٸرٸ الاش زييالىلارىنىڭ ارقاسىندا ٶز اتاعىن شىعارۋدى ماقسات تۇتقان جوق.
قۇرمەتتٸ, ەرلان بەتتاشۇلى!
سٸز باسقارىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ وقىتۋشىسى باۋىرجان يمانعاليەۆتٸڭ جٷرگەنوۆتانۋشى عالىم ەكەنٸنە كٷمەنٸمٸز جوق. بٸراق شىققانىنا سونشا كٶپ ۋاقىت ٶتكەن كٸتاپقا تالاسىپ, بٸتپەيتٸن ٸستٸ داۋلاپ وتىرعانى ابىرويلى ەرەكەت ەمەس. بۇل جەردە سوت الدىندا مٷلدە جاۋاپ بەرە المايتىن ەكٸ ادام – تەمٸربەك جٷرگەنوۆ پەن ديداحمەت ەشٸمحانۇلىنىڭ ەرۋاعىن مازالاپ وتىرمىز. سەبەبٸ, كٸتاپ شىققان كەزدەگٸ باسپا ديرەكتورى ديداحمەت ەشٸمحانۇلى 2015 جىلى باقيلىق بولىپ كەتتٸ. ال قازٸرگٸ پرەزيدەنتٸ مەن دەۋلەت ەشٸمحان ول كەزدە قوردا جۇمىس ٸستەمەگەندٸكتەن التى جىلدىڭ الدىنداعى ٸسكە قالاي جاۋاپ بەرۋٸم كەرەك? مەن تەك قۇجاتتارعا سٷيەنەمٸن. مۇنىڭ سىرتىندا مەنٸڭ قولىمدا باۋىرجان يمانعاليەۆتٸڭ «ماعان كٸتابىمدى شىعارىپ بەر» دەگەن بوپسالاۋ سيپاتىنداعى ەڭگٸمەسٸنٸڭ اۋديو-جازباسى بار. مۇنى سٸزگە ايتىپ وتىرۋىمنىڭ بٸر عانا سەبەبٸ بار. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى «ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى «رەكەتەرلەر» سەكٸلدٸ بوپسالاۋمەن اينالىسىپ جٷر» دەگەن سىن سٸز باسقاراتىن وقۋ ورنىنا ابىروي ەپەرمەسٸ انىق.
باۋىرجان يمانعاليەۆ مىرزا مەنٸڭ قاتىسىم جوق مەسەلەگە نەگٸزسٸز سوتقا سٷيرەۋٸن توقتاتپايتىن بولسا, مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى «ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسىنىڭ «كٸتاپ شىعارىپ بەرەسٸڭ» دەپ بوپسالاپ جٷرگەنٸن ايتىپ, سوتقا ارىز بەرۋگە مەجبٷر بولامىن.
قۇرمەتپەن دەۋلەت ەشٸمحان,
«ەل-شەجٸرە» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ.
قوسىمشا: "ۇلت اقپارات" پورتالى - ەركٸن اقپارات الاڭى. مۇندا وي جارىستىرىپ, پٸكٸر الماستىرۋعا ەركٸم قۇقىلى. الداعى ۋاقىتتا ماقالادا ەسٸم-سويلارى اتالعان جەكەلەگەن ازاماتتار رەداكتسييامىزعا جاۋاپ بەرۋگە نيەتتٸ بولسا, ولاردىڭ دا پٸكٸرٸن بەرۋگە ەزٸرمٸز.
