Janǵali Myrzaliev haqynda birer sóz
«Oi – hoi , shirkin, netken nurly eń tirshilik,
Kóz ashqaly kórgenimiz joq kúrsinip.
Jumyr jerge simai keide júremiz,
Júrekterde janartaýlar silkinip...»
(«Tirshilik», Janǵali Myrzaliev)
Iia, aqyn-ǵumyr osylaisha tirshilik tamyryn ustaǵan adami bolmystyń ár júrektegi bulqynysyn beredi.
Ómir – keshýshiler men súrýshilerdiń jumbaq álemi. Ómir keshý men súrýdiń arasynda baiqalmaityn usaq, ómir quraityn bólshekter bar. Ómir keshý – áreketsiz aǵymdaǵy pendeshilik tirliktiń jalpylyq bolmysy. Ómir – súrý maǵynaly ómir quraýshylardyń jekelik bolmysy.
Ómir – sezingenderge árkim úshin tirshilik orbitasy bolǵanmenen, kedergiler shabýyly! Ekinshi jaǵynan sol kedergiler shabýylyna qurylǵan sanalylar bekinisi! Iaǵni, ómir – maidan! Kedergiler bekinisin quraýshylar da – ózimiz. Ony basty keiipkerleri – dańqqumarlar, mansapqumarlar, ózimshilder, kóre almaýshylar, kúnshilder, ózin ózgeden biik sanaýshy-taiazdar, jaǵympazdar, jaltańdar, qiianatshyldar, aiarlar, ataqqa mastanýshylar, sana men jiger álsizdigin paidalanýshylar sekildi tizbeler. Bul kedergiler joiylmai ómirdi shynaiy súrý múmkindigi alystai túsedi de, arpalyspen keshe shyǵasyń!
Adamdy úsh nárse ómir súrýge qulshyndyrady: Arman, Senim, Úmit! Arman oryndalady maǵynaly maqsatyń bolsa, Senim oryndalady senimge serik bolsań, Úmit – sanańdy alǵa aparýshy, ómirge qulshyndyrýshy tirlik jetegi!
Ómir jaltańdy súrindiredi, jigersizdi qulatady, qanaǵatsyzdy jylatady, álsizdi syndyrady! Ómir tike qaraǵandy unatady! Synaǵynan syrǵymasań, syralǵy tirligin buiyrtady!
Meniń qalam tartýdaǵy negizgi maqsatym – aqyn taǵdyryn talqyǵa salý nemese ómir súrgen orbitasyn tarazylaý emes, júreginde janartaýy silkingen týma talanttyń aǵynyn aqtaryla halqyna usynǵan jyr-jazbalarynyń syrly dúniesin oqyrmanyna tabystaý.
Kósemsózdiń kórki jazýdyń kóptiginde emes, túiir sóz bolsa da qunarynda. Alyp muhit shól qandyrmaidy, kishkentai qainar boiyńa qýat!
Janǵali poeziiasy – oqyrmanyn oi ormanyna jeteleitin samal sekildi kóńilge qonymdy, birden sanaǵa saia beretin óz ómirińniń bólshegindei bolyp ketetin mazmundy poeziia!
Aqyn tabiǵatyn tanyǵyń kele me? Ony ózinen izde! Aqyn búkpesiz óz tabiǵatyn óleńmen jariia etedi:
Kóńildiń bulty tosynnan,
Torlaidy meni kei kezde.
Tap bola ketseń mundaida,
Dostarym tańba meni ezge.
Erlik qylǵan isim joq,
Ez bolyp ta kórmedim.
Kóńil bulty bir-aq kún,
Kóp shalyman kúnderim.
Sondyqtan maǵan qur bosqa,
Kelmeńder aiap, músirkep.
Ómirdi myna tym qysqa,
Ótkizsem deimin kúrespen.
Meniń bar shýaq kóktemim,
Bar mende – doly boran da.
Ózim-aq kúiip, tońaiyn,
Ruqsat bergin jarańdar! («Meniń tabiǵatym») – degen aqyn óleńinen tyrnaýyq taǵdyrǵa jonyn tosqan qaisar minezdi kóremiz. Óz boiyńnan pozitivtik qulshynys tabýǵa májbúrlenesiń!
Biz ómir jaily oiymyzdy osy jazbamyzdyń kirispesi retinde aitqan bolatynbyz. Bul oi Janǵali óleńderinde kórkemdik naqyshtarmen, kórkemdik sýretteýlermen salystyrmaly túrde berilgen. Máselen, «Ómir» atty óleńinde «jasyl kóilek kigen atyryp», «qazyq aiaq qaraǵai», «baqytty ómir» tirkesteri sózdiń jái ǵana tirkesýi emes, «aqsha bulttar astynda» ótip jatqan adam taǵdyrynyń tamyrly beinesi.
Qarańyz:
Jasyl kóilek kigizgen atyrapqa.
Qazyq aiaq qaraǵai jańa ǵana,
Jylǵalardan jarysqan jatyr attap.
Qazdar keledi suńqyldap tóńirekke,
Mamyq samal mańdaiǵa jeńil ópken.
Aqsha bulttar astynda ótip jatqan,
Ainalaiyn baqytty eń, Ómir, netken!
«Men bul ómirde mańdaiyma ne jazǵanyn eshqashan bilgen emespin, bir Uly iske jaratylǵanymdy árqashan bildim», – degen oi aitypty Djon Devison Rokfeller. Janǵali da sińir taǵdyrdyń taramysyn taramdaý úshin emes, Uly iske jaratylǵanyn bilgen jýrnalist-aqyn. Aqynnyń ómir jaily kózqarasy, túiini «Ómirdiń keibir sátteri» óleńinen aiqyn kórinedi. Ómirdiń qubylmaly zańdylyǵyn sol qalpynda sýreteidi:
Bul ómirde qarap tursań – kóp qyzyq,
Kóp qyzyqpen júrmiz kúndi ótkizip.
Kóz jasyńdy alar birde tókkizip,
Baqytyńdy qoiar keide tepkizip.
Jalǵan tirlikti jalpaǵynan bassań da, jalǵanynan bassań da aǵymdy kúnniń buiyrmysy qalypty. Birde túksiip, birde jadyrap, birde qańyrap adam taǵdyryn qarǵylaidy. Bul zańdylyqtan eshkim de qalys qala almaidy. Bul tabiǵi zańdylyq qana. Al, adamdar she? Adamdardyń qubylýy – qasiret! Aqyn optimizmi buǵan da jyrynan jaýap tabady:
Endi ókinip keregi joq qan buzyp,
Ómir alda, taýsylmaǵan bar qyzyq.
Saiqymazaq, syr ainalǵysh dostardan
Artyǵyraq kórinedi jalǵyzdyq!
Óz oiymnan ózim keide túńilem,
Ar sotynyń aldyna kep júginem.
Kóp jyl boiy joǵaltqan bir nársemdi
Aq qaǵazdan tabatyndai úńilem...
– degen túiindi sóz aitady aqyn tili.
Gi de Mopassyn: «Jazýshynyń bir ǵana qabileti bar. Ol ómirdegi shyndyqty kózimen kórip, ony naǵyz sheberdei sýretteidi. Qalǵandary ekijúzdi adamnyń tirligi ǵana», – deidi. Ras!
Janǵali poeziiasy – naqty obrazdyń, shashaý shyqpas oidyń poeziiasy. Aqyn «Ýáde» atty óleńinde:
Bolsa da aqyndyqtyń azaby kóp,
Júrgem joq tabiǵattyń mazaǵy dep.
Shabyt ap mynaý ómir dúbirinen,
Ot jyrdy órekpite jazamyn kep.
Tógilmeý qiyn eken tasyp turyp,
Barady ýaqyt degen asyqtyryp.
Oiymdy júregimmen aitam endi,
Aýzymdy alaqanmen basyp turyp.
Osy bir óleńde Janǵalidyń búkil aqyndyq bolmysy anyq kórinedi. Eń aldymen budan biz aqyndyq taǵdyrdyń ǵajap ta qiyn tirshiligin, ony moinyna alǵan talantyn azapty jolyn kórip-tanimyz.
«Lirikany túsiný-paiymdaýyndaǵy úlken jáne jii kezdesetin qatelik-aqyn óz atynan aitqanynyń bárin tek ózi týraly, óz basy jaiynda aityp otyr dep qaraý, ol bolǵandy ǵana emes, bolatyndy da, ózine ǵana emes, ózgege de tán kóńil-kúiin sezine aita alatynyn eskermeýshilik», – deidi kórnekti ǵalym Z.Ahmetov.
Janǵali – jasqanshaq aqyn emes. Aqynnyń ózegin jaryp shyqqan «Alǵa umtylam» degen óleńindegi ómirsheńdik avtordyń poeziia planetasyndaǵy platformasyn pash etkendei:
Alǵa umtylam ómirdiń asqaryna,
Bir tynshý joq áiteýir janymda.
Qyzǵaldaǵy qyrmyzy, qyzyǵym mol,
Daq túspese bolǵany aspanyma.
Asa berem asýlar, beleńderden,
(Ómir ózi týmaǵan óleńder me ei)
Baqytymdy qolymnan jasap júrmin,
Sarǵaimai-aq bir kúni keler deýmen.
«Ómirdi jaqsy kórý kerek, eń usqynsyz formada bolsa da» Jak-Iv Kýsto. Lirikanyń kúshi – áserliliginde, áserlilik ár nárseni ánsheiin aýyzeki áńgime qylǵandai syldyratyp aityp berýde emes, aitaiyn degenin oqiǵaly túrge ainaldyrýda, sýrettep jetkizýinde, demek, lirikanyń kúshi baiandaýda emes, sýretteýde jatady. «Portret» atty óleńiniń fabýlasy – óte qarapaiym, oi tastaý maǵynasyndaǵy berilgen qoǵamnyń kóleńkeli tusyndaǵy solǵyn beine.
Mysaly:
Júzi synyq. Kiimi de jupyny,
Bálkim onyń tabylmai júr kútimi.
Týǵan kúni saýlyq tilep kimi onyń
Sharap toly kóteredi qutyny?
Pás janaryn tastaidy ol kóshege ,
(Bailaýly baq tastalmaǵan kesege),
Bálkim onyń baspanasy joq shyǵar
Nár syzbaǵan shyǵar bálkim kesheden.
Ony eshkimniń qyzyqtyrmas ataǵy,
Qaiyrymdy jan joǵy ǵana batady.
Qaltasyna jasyrynyp qoldary
Kók tútinge kómiledi saqaly..
Janǵali poeziiasynyń detaldary oqyrman kóz aldyna tamasha sýretter ákeledi. Ásirese, tabiǵatty sýrettegende detal aqynnyń basty quralyna ainalyp ketetinin baiqaimyz. Jandy qubylys, tartymdy beine, somsýretter, tipti sheber sýretshiniń qolynan shyqqan ádemi natiýrmort kórgendei de bolasyz.
Aqyn – adam portretiniń de, peizajdyń da sheberi. Az sózben jeke detal shtrihpen kúrdeli de qyzyq sýretter salady. Aqynnyń «Juldyz» óleńinen osy aitylǵandarǵa dálel taba alasyz:
Tún samaly beine ájemdei syipap qara shashymdy,
Shildelikter shattyq kúiin shertedi áne qasymda.
Kóz jiberip tý alysqa kók shalǵynda jatyrmyn,
Jymyńdaǵan sansyz juldyz túpsiz oiǵa batyrdy.
Arýlardai aldap olar tur alystan qol bulǵap,
Qur dármensiz, sezim býyp, ájýá bolǵan men beibaq.
Óleń joldarynan ańǵarǵanymyz, avtordyń áiteýir beineli óleń sóz demei, taqyryp tabiǵatyna, óleń materialynyń sipatyna orai kesteler izdeidi.
Poeziia mádenietin kóterýge úles qosqan aqynnyń jyr-qazynasynan jekelegen úzindiler keltirelik.
Dalany búrkep boz qyraý,
Shymshidy aiaz betińdi.
Taialǵan qystyń – kúz mynaý
Shabarmany sekildi.
Shubatylǵan shýdadai,
Murjalardyń tútini.
Jurt soǵymyn soiyp ap,
Júr «qonaǵyn» kútinip.
Aqyn qalamy órnektegen «Tún samaly ájemdei syipap», «Shildelikter shattyq kúiin shertedi», «Arýlardai qol bulǵap», «Taialǵan qystyń – kúz mynaý shabarmany sekildi», «Shubatylǵan shýdadai, Murjalardyń tútini» barlyǵy da óleń óńirine kestelegen bederli kestedei teńeýler. Bul qubylys «Aýyl keshi» óleńinde jalǵasyn tabady.
Tarmaqtap taratyp kórelik:
...Eginjaidyń kóleńkesi uzaryp,
Qara joldyń iyǵyna súiendi,
....Áldenege qymsynǵandai qyzaryp.
Áne, asyǵys kókjiekke kún endi,
...Ár júrekke kúiin quiǵan suńqyldap,
Osy keshki tirshilik – ai úidegi...
Naqtylyq, sýretkerlik pen beinelik – shynaiy talanttan týyndaýdyń nyshany. Sodan bolsa kerek aqyn sózdi únemdi paidalanady, kóbinese qubylysty sýretkerlikpen, kórkemdik tirkestermen, aishyqty bederlermen kórsetýge tyrysady.
Aqyndar kórkem aýystyrýlar arqyly bolmystyń, dúnieniń kelbetin shynaiy qalpynda individýaldyq-avtorlyq turǵydan sýretteitin bolmasa, onda ol óziniń órnektilik-kórkemdik mindetin sheber jáne sýretkershe qabyldai bilgeni. Aýystyrý tásiliniń boiynda san alýan qasietter bar. Olar: órnektilik, ekspressivtik, túsindirmelik, boljaǵyshtyq, tanymdyq, reprezentativtik.
Óleńdegi oqys, aishyq, oqshaý kontrast oramdar quraidy:
Ei, meniń sybyzǵy saz Tirshiligim,
Kúnim bol da kógimnen kúlshi búgin.
Sáýirlerde men seniń qaz daýsyńmyn,
Kóktemderde men seniń búrshigińmin.
Aina bulaq armanmyn syńqyldaǵan,
Nazdy oilarmen tyńy áli jyrtylmaǵan.
Kókiregimnen bir kúidi kúmbirletsem,
Ǵasyr quryp maldasyn syr tyńdaǵan.
Shuǵylamyn qaralyq qashyqtaǵan,
Aq qaiyńdai arýlar ǵashyq maǵan.
Kóterem dep jerdegi japyraqtaǵy,
Kúi tilińdi baiqamai basyp qalam! («Ei, tirshilik!»)
Oqyǵan kózge qarapaiymdaý bolǵanymen, osy teńeýlerdiń áserliligi kúshti ekenin ańǵarý qiyn emes. Adam sezimine tereń boilap áserli qiialǵa bóleidi, oilandyrady. Aqyn oiynyń kórinisi aiqyndaldy.
Ómirdegi árqily zatty, qubylysty tek bir-birimen salystyrý arqyly onyń qyry men syryn tanyp bilýge bolatyny ámbege aian. Sondyqtan bolar osy tanyp bilýdiń de ózinshe qupiia syry,tásili árbir sýretkerdiń ómirge, dúniege, jasap otyrǵan qoǵamyna,memlekettik saiasatyna,óziniń jan-jaqty bilimine, sózdik qoryna, til bailyǵyna filosofiialyq tereń oidy aqyndyq sheberlikpen tujyrymdaý qabiletine, anyǵyraq aitsaq, azamattyq órisine bailanysty-úlken másele. Muny jaqsy túsinip, tereń sezingen Janǵali Myrzaliev joǵaryda keltirilgen mysaldardaǵy tańdap alynǵan ótkir de naqty, dáldikpen berilgen teńeýleri arqyly bizge pash etedi.
Aqyn poeziiasynyń shyǵarmashylyq shyraiynyń kórkemdik kúsh-qýaty tabiǵi talanttan týyndaidy. Aqyndyq parasat pen paryzdyń júgin teń arqalaǵan sýretker poeziiasynyń qadyr-qasietimen qundy. Sýretker óleń tehnolgiiasynyń ádis-tásilderin ómirsheńdik jete meńgerý arqyly týma talantynyń kózin ashady, óleń-jyrlaryna beder beredi.
Gegel: «Aqyndyq tvorchestvo tabiǵatty týra kóshirý emes. Poeziia, tereń maǵynasynda, shynaiy, kieli, asyl óner. Aqyn barsha qubylystar men zattardyń negizin uǵyp, túsinetin asqaq rýhtyń iesi. Aqyn tabiǵattyń ádemiligi men ásemdigin tutastyqqa negizdeidi de, qaidaǵy bir qudirettiń erekshe belgisi retinde qabyldaidy», – degen bolatyn.
Qoryta aitqanda, J. Myrzaliev poeziiasy óz bederine laiyqty ornyn alar, ulttyq rýhani bailyqtyń biregeýi deýge tolyq dálel bar.
J.Myrzalievtiń shyǵarmashylyq ónerine zer sala qaraǵanymyzda sheberlik baspaldaǵynyń barlyq satysynda da jemisti eńbek etip, ter tókkenininiń kýási bolamyz.
TALAP TAIMASULY,
Batys Qazaqstan innovatsiialyq-tehnologiialyq ýniversitetiniń aǵa oqytýshysy. Aqyn, «Jiembet jyraý» atyndaǵy syilyqtyń iegeri.
