Jumyssyz adam qalai jan baǵady?..

Baiqasańyzdar, qazir qoǵamymyzda jumyssyz adam­dar barshy­lyq. Alysqa uzamai-aq, men turatyn úidiń ózinde, mańai­daǵy kórshi-qolań men jora-joldas ara­synda jumys istemei, eki qolyn qoiarǵa jer taba almai júrgen ózim qatarly jigit aǵalary kóptep kez­desedi. Solardy kórgen saiyn keýdeme «Osylar qalai jan ba­ǵyp, otbasyn asyraidy  eken?» degen suraqtar tireledi de tura­dy.

Biylǵy birinshi jarty jylda 37,5 myń adam jumysqa turyp, 39,3 myń  adam jumystan shyqqan

Jalpy, qazirgi kúni jumystan shyǵyp nemese jumysqa qaita turyp jatatyn adamdar kóptep kezdesedi. Atap aitqanda, ótken jyly meniń eski tanysym  aiaq astynan jumystan shyǵyp ketti. Árine, ómir boiy istep kele jatqan jumysymen bir páste qoshtasqan ony alǵashynda túsinbei, «Aý, munyń qalai?» deimin ǵoi músirkei sóilep. Sonda ol qannen-qapersiz «Ólmespiz, eki qolǵa bir kúrek tabylar» degen de qoiǵan. Shynymen de, tanysym alǵashqy kezderi jatpai-turmai jumys izdep, biraz jumystyń basyn shalǵandai boldy. Biraq, olardyń birde-birinde uzaǵanda bir jarym aidan astam «shydai almady». Sóitip, ol jigit ainalasy bir jyldan asa ýaqytta birneshe jumystyń «basyn qaiyryp» baryp, biylǵy kóktemnen bastap jumys degendi múlde qoidy. Qazir ony anda-sanda ózi sekildi «jumyssyz dostarymen» kóshe kezip júrgenin baiqap qalamyn…

Bile-bilseńiz, búginde ainalamyzda osyndai jumyssyz adamdar kóbeiip ketkendei bolady da turady. Árine, olardy baiqaý, tipten, qiyn emes. Mysaly, men kúnde úiden jumysqa shyqqanda aýladaǵy eki-úsh jerde turǵan oryndyqta qoldaryna bir-bir syranyń shólmegin  ustaǵan, ne bolmasa «bir jartynyń» ainalasynda «uilyqqan» top jigitti jii kóremin. Kórshilerimniń aitýlarynsha, olar osylai túske deiin otyrady eken. Solarǵa qarap, meniń ózim de jumysymnan airylyp qalýdan ólerdei qorqamyn.

Mine, qazirgi ýaqytta  kózben kórip júrgen kórinister kóbine osyndai. Tipti, osy kúni jumyssyzdar tipten kóbeiip ketkendei bolady da turady. Óz kózińe óziń senbeiin deseń, muny basqa emes, resmi derekterdiń ózi de rastaidy. Atap aitqanda, Almaty qalasy Statistika departamen­tiniń biylǵy maýsymdaǵy málimeti boiynsha, ústimizdegi jylǵy eki toqsanda Almatydaǵy kásiporyndar men uiymdar jumysqa 37,5 myń adamdy qabyldaǵan eken. Alaida, osy aralyqta jumystan shyqqandary odan da kóp kórinedi. Bul rette, álgi derekterge súiensek, biylǵy jarty jylda ǵana qalamyzdaǵy eńbek ujymdarynan 39,3 myń adam jumystan shyǵyp úlgergen. Al olardyń 0,5 myńy – qysqartýǵa bailanysty, 0,9 myńy – eńbek tártibin buzýyna bailanysty, sondai-aq, 33 myń adam – óz erkimen jumystan bosasa, basqa da túrli sebeptermen 4,3 myń adam istep júrgen jumystarynan shyǵyp ketken. Sóitip, osyndai sebeptermen atalǵan esepti kezeńniń sońynda qaladaǵy bos oryndardyń sany 4,2 myńdy qurap shyǵa kelgen.

Jaldamaly jumysker qansha qansha tabys tabady?

Buryndary bizdiń halyqta «Jumys istemegen adam iship-jemeidi» degen támsil sóz jii aitylatyn. Qazirgi zamanda bul sózdiń qadiri joiylyp ketkendei. Tipti, bul rette keibireýlerdiń jumyssyz-aq kúnin kórip, janyn baǵyp otyrǵanyn kórgende, «Iapyr-ai, myna zaman ne bolyp barady?» degen oiǵa amalsyz beriledi ekensiz. Shyny kerek, óz basym qazir jumysy bar adamdy kórgende, «baqytty ekensiz ǵoi» deitin boldym.

Búginde adamdar qandai da bir mekemede «jaldanyp» jumys isteitin bolǵan. Óitkeni, sol mekeme ol qyzmetkerge jumys aqysyn tólep otyrady. Sondyqtan da jumysshylardyń barlyǵy «jaldamaly qyzmetker» atanǵan. Al buryndary «jaldamaly» degen sózdi estisek, jatyp kep ashýlanatyn edik. Al búginde bul sózderge qulaǵymyzdyń eti ábden úirenip ketken. Olai deitinim, qazir árbir adam belgili bir kásiporynǵa nemese mekemege jaldanyp qana jumys istep, tabys taba alady.

Osy oraida, kóbimiz óz-ózimizge «Qazir Almatydaǵy jaldamaly qyzmetkerdiń jalaqysy qansha eken?» degen suraqty jii qoiamyz. Biz de osy suraq tóńireginde oilana kele, Almaty qalasy Statistika depar­tamentiniń «Aqshamnyń» redaktsiia­syna usynǵan málimetterge súiendik. Al onda 2016 jyldyń alǵashqy jarty jylynda megapolistegi ortasha ataýly eńbekaqy (kásipkerlikpen ainalysatyn shaǵyn kásiporyndardy esepke almaǵanda) 187 292 teńgeni quraidy dep anyq kór­setilgen. Bul rette jaldamaly qyzmetker­lerdiń jumysaqysyndaǵy aiyrmashylyq­tar ártúrli qyzmet salalarynda jumyspen qamtylǵan qyzmetkerlerge tán bolǵan.

Jalpy, qalamyzdaǵy eńbekaqynyń eń úlken mólsheri sol burynǵysynsha qarjy jáne saqtandyrý qyzmetterine tiesili boldy. Atap aitqanda, osy salalarda eńbek etetinder biylǵy alǵashqy eki toqsanda orta eseppen 423 218 teńge jalaqy alǵan. Al endi qaladaǵy eń tómengi ailyq alatyn­dar qataryna bul joly – aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵynda jumys isteitinder enip, olar óz kezeginde orta eseppen 111 452 teńgeden alyp otyrǵan. Qýanatynymyz, buryn bul qatardan muǵalimder men dárigerler shyqpaityn edi. Sońǵy kezderi jasalyp jatqan zor qoldaý­dyń arqasynda olar «eń tómengi ailyq alatyndar» tiziminen shyǵyp qalypty.

Atalǵandardan basqa, ústimizdegi jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda iri jáne orta kásiporyndarda ortasha ailyq ataýly jumysaqy kólemi 188 829 teńge kóleminde qalyptasqan. Bul rette eń joǵarǵy jumysaqy jekelegen aýdandar arasynda Medeý aýdanynda baiqalǵan. Ondaǵy ailyq kórsetkish 238 676 teńgeden asyp túsip, bul qala boiynsha ortasha kórsetkishten 27,4 paiyzǵa artyq bolǵan. Atap ótetini, jańadan qurylǵan Naýryzbai aýdanynda jumysaqy mólsheri 117 408 teńgeni quraǵan. Al bul Almaty qalasy boiynsha ortasha deńgeiden 37,3 paiyzǵa kem kórsetkishti kórsetedi.

Quttybek Aimahan, "Almaty aqshamy" gazeti