جۇمىسسىز ادام قالاي جان باعادى?..

بايقاساڭىزدار, قازٸر قوعامىمىزدا جۇمىسسىز ادام­دار بارشى­لىق. الىسقا ۇزاماي-اق, مەن تۇراتىن ٷيدٸڭ ٶزٸندە, ماڭاي­داعى كٶرشٸ-قولاڭ مەن جورا-جولداس ارا­سىندا جۇمىس ٸستەمەي, ەكٸ قولىن قويارعا جەر تابا الماي جٷرگەن ٶزٸم قاتارلى جٸگٸت اعالارى كٶپتەپ كەز­دەسەدٸ. سولاردى كٶرگەن سايىن كەۋدەمە «وسىلار قالاي جان با­عىپ, وتباسىن اسىرايدى  ەكەن?» دەگەن سۇراقتار تٸرەلەدٸ دە تۇرا­دى.

بيىلعى بٸرٸنشٸ جارتى جىلدا 37,5 مىڭ ادام جۇمىسقا تۇرىپ, 39,3 مىڭ  ادام جۇمىستان شىققان

جالپى, قازٸرگٸ كٷنٸ جۇمىستان شىعىپ نەمەسە جۇمىسقا قايتا تۇرىپ جاتاتىن ادامدار كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. اتاپ ايتقاندا, ٶتكەن جىلى مەنٸڭ ەسكٸ تانىسىم  اياق استىنان جۇمىستان شىعىپ كەتتٸ. ەرينە, ٶمٸر بويى ٸستەپ كەلە جاتقان جۇمىسىمەن بٸر پەستە قوشتاسقان ونى العاشىندا تٷسٸنبەي, «اۋ, مۇنىڭ قالاي?» دەيمٸن عوي مٷسٸركەي سٶيلەپ. سوندا ول قاننەن-قاپەرسٸز «ٶلمەسپٸز, ەكٸ قولعا بٸر كٷرەك تابىلار» دەگەن دە قويعان. شىنىمەن دە, تانىسىم العاشقى كەزدەرٸ جاتپاي-تۇرماي جۇمىس ٸزدەپ, بٸراز جۇمىستىڭ باسىن شالعانداي بولدى. بٸراق, ولاردىڭ بٸردە-بٸرٸندە ۇزاعاندا بٸر جارىم ايدان استام «شىداي المادى». سٶيتٸپ, ول جٸگٸت اينالاسى بٸر جىلدان اسا ۋاقىتتا بٸرنەشە جۇمىستىڭ «باسىن قايىرىپ» بارىپ, بيىلعى كٶكتەمنەن باستاپ جۇمىس دەگەندٸ مٷلدە قويدى. قازٸر ونى اندا-ساندا ٶزٸ سەكٸلدٸ «جۇمىسسىز دوستارىمەن» كٶشە كەزٸپ جٷرگەنٸن بايقاپ قالامىن…

بٸلە-بٸلسەڭٸز, بٷگٸندە اينالامىزدا وسىنداي جۇمىسسىز ادامدار كٶبەيٸپ كەتكەندەي بولادى دا تۇرادى. ەرينە, ولاردى بايقاۋ, تٸپتەن, قيىن ەمەس. مىسالى, مەن كٷندە ٷيدەن جۇمىسقا شىققاندا اۋلاداعى ەكٸ-ٷش جەردە تۇرعان ورىندىقتا قولدارىنا بٸر-بٸر سىرانىڭ شٶلمەگٸن  ۇستاعان, نە بولماسا «بٸر جارتىنىڭ» اينالاسىندا «ۇيلىققان» توپ جٸگٸتتٸ جيٸ كٶرەمٸن. كٶرشٸلەرٸمنٸڭ ايتۋلارىنشا, ولار وسىلاي تٷسكە دەيٸن وتىرادى ەكەن. سولارعا قاراپ, مەنٸڭ ٶزٸم دە جۇمىسىمنان ايرىلىپ قالۋدان ٶلەردەي قورقامىن.

مٸنە, قازٸرگٸ ۋاقىتتا  كٶزبەن كٶرٸپ جٷرگەن كٶرٸنٸستەر كٶبٸنە وسىنداي. تٸپتٸ, وسى كٷنٸ جۇمىسسىزدار تٸپتەن كٶبەيٸپ كەتكەندەي بولادى دا تۇرادى. ٶز كٶزٸڭە ٶزٸڭ سەنبەيٸن دەسەڭ, مۇنى باسقا ەمەس, رەسمي دەرەكتەردٸڭ ٶزٸ دە راستايدى. اتاپ ايتقاندا, الماتى قالاسى ستاتيستيكا دەپارتامەن­تٸنٸڭ بيىلعى ماۋسىمداعى مەلٸمەتٸ بويىنشا, ٷستٸمٸزدەگٸ جىلعى ەكٸ توقساندا الماتىداعى كەسٸپورىندار مەن ۇيىمدار جۇمىسقا 37,5 مىڭ ادامدى قابىلداعان ەكەن. الايدا, وسى ارالىقتا جۇمىستان شىققاندارى ودان دا كٶپ كٶرٸنەدٸ. بۇل رەتتە, ەلگٸ دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, بيىلعى جارتى جىلدا عانا قالامىزداعى ەڭبەك ۇجىمدارىنان 39,3 مىڭ ادام جۇمىستان شىعىپ ٷلگەرگەن. ال ولاردىڭ 0,5 مىڭى – قىسقارتۋعا بايلانىستى, 0,9 مىڭى – ەڭبەك تەرتٸبٸن بۇزۋىنا بايلانىستى, سونداي-اق, 33 مىڭ ادام – ٶز ەركٸمەن جۇمىستان بوساسا, باسقا دا تٷرلٸ سەبەپتەرمەن 4,3 مىڭ ادام ٸستەپ جٷرگەن جۇمىستارىنان شىعىپ كەتكەن. سٶيتٸپ, وسىنداي سەبەپتەرمەن اتالعان ەسەپتٸ كەزەڭنٸڭ سوڭىندا قالاداعى بوس ورىنداردىڭ سانى 4,2 مىڭدى قۇراپ شىعا كەلگەن.

جالدامالى جۇمىسكەر قانشا قانشا تابىس تابادى?

بۇرىندارى بٸزدٸڭ حالىقتا «جۇمىس ٸستەمەگەن ادام ٸشٸپ-جەمەيدٸ» دەگەن تەمسٸل سٶز جيٸ ايتىلاتىن. قازٸرگٸ زاماندا بۇل سٶزدٸڭ قادٸرٸ جويىلىپ كەتكەندەي. تٸپتٸ, بۇل رەتتە كەيبٸرەۋلەردٸڭ جۇمىسسىز-اق كٷنٸن كٶرٸپ, جانىن باعىپ وتىرعانىن كٶرگەندە, «ياپىر-اي, مىنا زامان نە بولىپ بارادى?» دەگەن ويعا امالسىز بەرٸلەدٸ ەكەنسٸز. شىنى كەرەك, ٶز باسىم قازٸر جۇمىسى بار ادامدى كٶرگەندە, «باقىتتى ەكەنسٸز عوي» دەيتٸن بولدىم.

بٷگٸندە ادامدار قانداي دا بٸر مەكەمەدە «جالدانىپ» جۇمىس ٸستەيتٸن بولعان. ٶيتكەنٸ, سول مەكەمە ول قىزمەتكەرگە جۇمىس اقىسىن تٶلەپ وتىرادى. سوندىقتان دا جۇمىسشىلاردىڭ بارلىعى «جالدامالى قىزمەتكەر» اتانعان. ال بۇرىندارى «جالدامالى» دەگەن سٶزدٸ ەستٸسەك, جاتىپ كەپ اشۋلاناتىن ەدٸك. ال بٷگٸندە بۇل سٶزدەرگە قۇلاعىمىزدىڭ ەتٸ ەبدەن ٷيرەنٸپ كەتكەن. ولاي دەيتٸنٸم, قازٸر ەربٸر ادام بەلگٸلٸ بٸر كەسٸپورىنعا نەمەسە مەكەمەگە جالدانىپ قانا جۇمىس ٸستەپ, تابىس تابا الادى.

وسى ورايدا, كٶبٸمٸز ٶز-ٶزٸمٸزگە «قازٸر الماتىداعى جالدامالى قىزمەتكەردٸڭ جالاقىسى قانشا ەكەن?» دەگەن سۇراقتى جيٸ قويامىز. بٸز دە وسى سۇراق تٶڭٸرەگٸندە ويلانا كەلە, الماتى قالاسى ستاتيستيكا دەپار­تامەنتٸنٸڭ «اقشامنىڭ» رەداكتسييا­سىنا ۇسىنعان مەلٸمەتتەرگە سٷيەندٸك. ال وندا 2016 جىلدىڭ العاشقى جارتى جىلىندا مەگاپوليستەگٸ ورتاشا اتاۋلى ەڭبەكاقى (كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىساتىن شاعىن كەسٸپورىنداردى ەسەپكە الماعاندا) 187 292 تەڭگەنٸ قۇرايدى دەپ انىق كٶر­سەتٸلگەن. بۇل رەتتە جالدامالى قىزمەتكەر­لەردٸڭ جۇمىساقىسىنداعى ايىرماشىلىق­تار ەرتٷرلٸ قىزمەت سالالارىندا جۇمىسپەن قامتىلعان قىزمەتكەرلەرگە تەن بولعان.

جالپى, قالامىزداعى ەڭبەكاقىنىڭ ەڭ ٷلكەن مٶلشەرٸ سول بۇرىنعىسىنشا قارجى جەنە ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرٸنە تيەسٸلٸ بولدى. اتاپ ايتقاندا, وسى سالالاردا ەڭبەك ەتەتٸندەر بيىلعى العاشقى ەكٸ توقساندا ورتا ەسەپپەن 423 218 تەڭگە جالاقى العان. ال ەندٸ قالاداعى ەڭ تٶمەنگٸ ايلىق الاتىن­دار قاتارىنا بۇل جولى – اۋىل, ورمان جەنە بالىق شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ٸستەيتٸندەر ەنٸپ, ولار ٶز كەزەگٸندە ورتا ەسەپپەن 111 452 تەڭگەدەن الىپ وتىرعان. قۋاناتىنىمىز, بۇرىن بۇل قاتاردان مۇعالٸمدەر مەن دەرٸگەرلەر شىقپايتىن ەدٸ. سوڭعى كەزدەرٸ جاسالىپ جاتقان زور قولداۋ­دىڭ ارقاسىندا ولار «ەڭ تٶمەنگٸ ايلىق الاتىندار» تٸزٸمٸنەن شىعىپ قالىپتى.

اتالعانداردان باسقا, ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا ٸرٸ جەنە ورتا كەسٸپورىنداردا ورتاشا ايلىق اتاۋلى جۇمىساقى كٶلەمٸ 188 829 تەڭگە كٶلەمٸندە قالىپتاسقان. بۇل رەتتە ەڭ جوعارعى جۇمىساقى جەكەلەگەن اۋداندار اراسىندا مەدەۋ اۋدانىندا بايقالعان. ونداعى ايلىق كٶرسەتكٸش 238 676 تەڭگەدەن اسىپ تٷسٸپ, بۇل قالا بويىنشا ورتاشا كٶرسەتكٸشتەن 27,4 پايىزعا ارتىق بولعان. اتاپ ٶتەتٸنٸ, جاڭادان قۇرىلعان ناۋرىزباي اۋدانىندا جۇمىساقى مٶلشەرٸ 117 408 تەڭگەنٸ قۇراعان. ال بۇل الماتى قالاسى بويىنشا ورتاشا دەڭگەيدەن 37,3 پايىزعا كەم كٶرسەتكٸشتٸ كٶرسەتەدٸ.

قۇتتىبەك ايماحان, "الماتى اقشامى" گازەتٸ