Búgin qazaq poeziiasynyń qubylysy, asa daryndy qalamger, Memlekettik syilyq iegeri, QR ánuranynyń avtory Jumeken Sabyruly Nájimedenovtyń týǵan kúni. Atalǵan kúnge orai Ult portaly Uly shaiyrdyń tańdaýly jyrlaryn toptastyrǵan edi. Endeshe, ádebiet áleminde ózindik órnegin salyp ketken estet aqynnyń jan álemine tereń boilap, ómiriniń óleń bop órilgen sátterine kóz tastap, saǵynyshqa tunǵan simfoniiaǵa qulaq salǵyńyz kelse, marhabat!
Ájeme
Baiǵus ájem, bir jyl boldy, bir jol boldy – kórmedim,
Kórmedim men býryl shashty kári qoldyń órgenin.
Kórmedim men siyr aidap, otqa tezek salǵanyn,
Kóleńkege quryp qoiǵan ala jolaq órmegin.
Erkeletse – ermegi edim, jalǵyzy edim men onyń,
Ájem úshin jalǵyz ózim – bir rýly el edim,
Saǵyndym-aý sarǵysh tartqan ertegisin, óleńin.
Bizdiń jaqtan jel eskende jelmen birge keledi
«Qarashyǵym, tamaǵyńdy ish, demińdi alshy!» degen ún.
Dál osy sát otyr ma eken, otyr ma eken ine alyp,
Jińishke ine, jińishke jip – ótkize almai qinalyp,
Álde, álde bir shúikesin kórshidegi tentek ul
Alyp qashyp bara ma eken kók shybyqqa «buida» ǵyp?!
Sondai kezde oilaidy ǵoi, oilaidy ǵoi meni ylǵi,
Sondai kezde qandai eken kári ájemde kóńil kúi,
Kóńil shirkin! Nurly sáýle, álsin-álsin tirilip,
Álsin-álsin eles berer, eles berer bir úmit.
Álsin-álsin júgirem dep, qýamyn dep úmitin
Kóileginiń etegine qaldy ma eken súrinip?..
1960, 1982
Aiaz - jeńgem
Aiaz, aiaz!
Bozardy bet shymyrlap,
úlpek qarda izim qaldy qybyrlap.
Qys kelgenin, muz basqanyn dalany,
sýyq jel tur qulaǵyma sybyrlap.
«Burynǵydai iyǵyńdy kerme!» – dep,
ón boiyma yzǵar shyqty órmelep:
keshke jaqyn janai ótip kórme dep,
boz qyraý tur qyz áinegin perdelep. .
Aiaz-jeńgem qoridy sol qyzdy anyq,
Ózim túgil
Kózimnen qur qyzǵanyp;
Kúieýi bar – umytqan ǵoi qudaidy –
Qulaǵymdy jazyqsyz
Qyzartqansha buraidy...
1960, 1982
***
...Bir kóktem paida boldy mańaiymda,
Sý ishtim kóldi shaiqap, baldyryn ap.
Kúz ótken, qys ta ketti...
Samaiynda
Aq shashy kárilerdiń qaldy biraq.
Ainala saǵymdandy, sikyrlandy,
Taý jatty qara bultty qaqtap emip.
Tún ketti – tósegimnen uiqy urlandy,
samal jel qydyryp júr baqqa kelip.
Keledi jelmen birge án dúrmegi,
Men ǵana úide otyrmyn kúibeń-kúibeń.
Jalǵyzdyq kórmesin dep taǵdyr meni
óleń degen bir qyzǵa «úilendirgen».
Ol meniń kóp minimdi sezdiredi,
Otyrmyn tar bólmeni yza kernep.
Úrleidi lebimen mezgil ózi:
«Dál qazir janbasań da qyza ber!» dep.
Tabiǵat teńizine syr batyryp,
oi alsam ońai sózben – bári unatty.
Basyma ósse de orman bir qapyryq
kókeiim syr men shýǵa jarymapty.
Júregim tap-taza bulaq tunyp,
Qúi aqty sai-jyramdy toltyrǵaly.
Jartysyn senimimniń laqtyryp,
qaitadan qaǵyp aldy tolqyndary.
Elikteý tabiǵatqa jańalyq pa,
Kólbeńdep kól erkesi kógimde júr.
Men saǵan uqsamaimyn,
maǵan uqsa –
Uqsastyq kerek bolsa teginde bir!...
1960, 1982
Almaty
Jatyr jaqpar... Qaraǵaidy aralaidy jel esken,
Japyraqtar, japyraqtar sybyr-sybyr keńesken.
Taý sýlary taýsylmady, syńsyp turyp aǵady,
Qyz tolqyndar birin-biri shymshyp kúlip barady,
Aidalada aqboz mingen Alataý bir aq batyr,
Ainalada tal-qaiyńdar, tal qaiyńdar sapta tur.
Qyzyl gúlder «úzildik der» baiaýla jel, baiaýla,
Qyzyl gúlder, qyzyl gúlder uiqyda ma, oiaý ma?
Bar tabiǵat – bir tirshilik, bir tirshilik baiaǵy,
Tartady urlap tamyrdan nár shirkin shybyq baiaǵy.
Tastyń ózi nur shashady, búgin-daǵy, keshe de
Bizdiń mynaý Almatyda, kún jailaǵan kóshede.
Tas balqytqan talma túste – balqimyz biz kúnge usap,
Qyzýynan alma pisti – aiqasqanda myń qushaq.
Tramvaimen júre almaimyn, jaiaýlaimyn – kóp qyzyq,
Qóp qyzyqty qapylysta almaiynshy ótkizip!
Juldyz kórmei kúndiz kórdim, kúndiz kórem árine,
Túnde kórsem úndemes em túsim ǵoi dep bári de.
...Júz tolqyndar birin-biri tunshyqtyryp aǵady,
Qyz tolqyndar birin-biri shymshyp kúlip barady.
Mine, bizdiń Almaty osy,
Alma tósi bultiyp,
Alma-tóske jas butanyń saýsaqtary túr tiip.
Júrshi, janym, qydyraiyq, neǵylasyń jalǵyz qap,
Alataýdyń aq qarynan ápereiin balmuzdaq!
1960, 1982
***
Seniń shashyń tún desem,
adasýmen ótem ǵoi.
Kúlip turǵan kún desem –
seniń kúlkiń eken ǵoi,
Syńsyp ketse ný orman
seniń lebiń eken ǵoi.
Shóldep edim,
sýarǵan seniń kóliń eken ǵoi.
Japyraǵy gúlderdiń
alaqanyń eken ǵoi.
Mańdaiyńda júzgen nur
dala tańy eken ǵoi.
Bult túiilse kárlenip.
Bilmei júrgen ekem ǵoi.
Bizdiń jerde bar kórik
sende de bar eken ǵoi.
1960, 1982
Dala didary
Qyrlaryndai taspanyń – qyry ótkir qiiaqtyń,
ala bultty aspanyń – airan shalap siiaqty.
Jalbyr-jalbyr qańbaǵyń – túrikmenniń bórkindei,–
jata almaidy bu jaqta topyraǵyń da jelpinbei.
Bidai aqtap jatqandai burqyraidy qum ústi,
sai qýalap aǵady ury-joldar jymysqy.
Qudyǵy da tereń kil – maǵynasyndai óleńniń,
kóz jetkisiz ainala – kólbep jatqan kólem bir.
Qum-shaǵyldar úiilgen altyn qyrman sekildi,
Munsha jyldar súiip jel – alqyndyrǵan sekildi,
bir basylyp keýdesi, dem alǵandai bir shyǵyp,
Shaiyryndai býranyń boz jýsannyń búrshigi,
Búkireigen qý buta – saýsaǵyndai kempirdiń,
Qyr saýyry dóńgelep – sur qulyndy keltirdi,
Jylt-jylt etken ebelek – jylap aqqan sý syndy, –
...óz tilińnen joq ózge basatuǵyn sýsyndy...
O, dariǵa, osynaý qarap turyp dalaǵa,
tym qurysa, bir minýt muńaimasqa bola ma;
soiaýlar tur sap-sary – kári tistei yzdiyp,
kóbelekter júr ushyp bal ornyna tuz jiyp.
Tek qana anaý tóbege kóterilip, kúsh qylyp,
bir mashina barady «janyn súirep», yshqynyp,
Qyrlaryndai taspanyń jol tilińdi – quiǵydy,
sýyryldy aq shańy – kometanyń quiryǵy.
Birte-birte keledi taspa-joldar kóbeiip,
birte-birte keledi kókjiek te keńeiip...
1965
Tún jyry
Butalardyń arasynda qap-qalyń
Uiyǵan tún jatty irkildep, bókpe bop,
Bir abaisyz ashpaq edi qaqpany –
Kúdireiip túregeldi kók tóbet,
Sodan keiin... tistep kórip shynjyryn
Óz-ózinen ózi ainaldy timiskip.
Qara sýdai tunyq eken tún búgin,
Biraq sýda qaidan bolsyn tynyshtyq –
Tolqidy tún... únsiz tilmen túngi yzǵar
Sora-sora bozartýǵa az qap tur.
Sabyrly aspan sál qozǵalsa, juldyzdar
Tamyp kete jazdap tur...
1965
Qyz quiǵan shái
Budan tátti ne bar deisiz álemde,
Budan ashy ne bar deisiz álemde,
Táttiligi: sol qyzǵa bir tik qaraýǵa bata almaý,
ashylyǵy: sheshesiniń bolatyny qataldaý.
Ákesin de taǵdyr taǵy jasapty ǵoi qatty ǵyp –
Qoi, qoi dostym, bile bilseń munyń ózi táttilik.
Sál ókinip usynasyz tas-aqty jazyp siz,
Jai otyryp qysylasyz,
jazyqsyzdan-jazyqsyz.
Jutqan shaiyń tamaǵyńda tarsyldaityn sekildi,
buqqan saiyn – kúnáń aýyr, arshylmaityn sekildi.
Ájesin de mańdaiyńa jyljymas qyp jazypty-ai,
aq tartqany bolmasa bul, áiel emes qazyq qoi.
Kók dastarhan myna jatqan – beine túpsiz kók teńiz,
Kók teńizde maiak qusap tórt kóz jandy – sókpeńiz;
ekeýi onyń – jerde otyrǵan momyn qyzdyń ózi de,
ekeýi onyń – tórde otyrǵan qonaǵynyń kózi de!
Qyzǵa qaraý qyzyq-aq qoi,
al ańdysý – aýyr jái,
aman ketsek jarar edi bireýimiz aýyrmai.
Qyz quiǵan shai –
odan ashy ne bolady, bilmedim,
Qyz quiǵan shai –
odan tátti ne bolady, bilmedim.
Ashylyǵy – tym erterek áke bolyp qalǵanym,
táttiligi – ailar boiy aialaityn armanym.
1965
Hikaia
...At shananyń ústinde tur top adam,
oryn berdi yǵysyp jurt aradan –
otyrdy ákem.
Júgirip ájem úiden
alyp keldi, esimde bir taba nan.
Álde bata, álde yrym ispetti me,
kóndirmek pe «qudaidy» kúshtep tildep?
Ketik nandy ap kirdi ájem úige –
ákeme shetinen bir tistetti de.
Sodan ájem, jyǵylǵan eseńgirep,
ursyp-ursyp jubatty sheshemdi kep:
«balany emiz, buzaýǵa shóp ákep sal,
juǵyn etpei jýsańshy keseńdi» – dep.
«Júrek bursa qudaiǵa – jai burmaǵan,
pánde basyn táńirim qaida urmaǵan!
Tistelgen nan eshqaida jibermeidi,
jibermeidi – keledi, qaiǵyrma oǵan.
Yrym ǵoi bul, alla bar, qalmaituǵyn,
nan jaryqtyq baqsy emes aldaituǵyn,
erte bolsyn, kesh bolsyn qaityp kelip,
taýyspaq ol osy bir nandy áiteýir».
Kelip jatty maidannan... ketip jatty...
janazaǵa, toiǵa da el jetip jatty.
Jaý qansha adym sheginse jerimizden,
sonsha bala bilmeppiz jetim qapty.
Kúte-kúte jaqsylyqty odan-budan,
meshel ájem jaiǵasty tór aldyna.
Qara shashy taýsylyp – qaiǵy qaldy,
semip jatty sandyqta oraýly nan...
Jyldar ótti...
Ájem de áli bitip,
kárilikti mezgilden alyp utyp.
Sartap boldy sandyqta nan baiaǵy,
ol da jatyr, qarashy, áli kútip.
Úmit shirkin jaqsy ǵoi – janǵa jaily,
men de kútem – ony ájem ańdamaidy.
Senerdeimin men de oǵan – ketik nanǵa,
al, shynynda nan bar ǵoi?
Aldamaidy!...
1967, 1982
Ana
Oilatpai ósirem dep jaman piǵyl,
áldekimge ókpe artsaq – odan tyidyń.
Taǵdyrdyń bizdi soqqan «buzaý tisi»
aldymenen, anajan, saǵan tidi.
Júzbese de sol jyldar kúniń kúlip
sóilemediń eshqashan túńildirip.
Kún kórdik qoi
bir qolda bes saýsaqtai
birimizdi birimiz jylyndyryp.
Uldy erke etip, al, qyzdy qylyqty etip,
ósirem dep jún túttiń, shulyq toqyp.
Qýanǵan sátterińde – qushtyń, bizdi,
jylaǵyń kelgen kezde turyp ketip.
Bizdiń jyrtyq kóilekti jamai-jamai,
qalypsyń qartaiǵanyńdy abailamai.
Jesirlik ótti;
biraq qara túnder
aq shash bop qonypty ǵoi samaiǵa, ana.
Ketti, ketti kelmeske ótken kúndei
júrgen keziń aiazda shekpen kimei.
Ókpeletseń de ózińe keide bizdi,
esiripsiń ózgege kektendirmei.
Ketkenim joq ázirge eltip, asyp,
kórgenimmen kóp jaidy talqylasyp.
Bireýdi jek kóreiin desem búgin,
ylǵi, ana, aldymda sen turasyń.
1967, 1982
Nege esime tústi eken eski jyrym?..
Nege esime tústi eken eski jyrym,
nege ańsadym eski-eski dosty búgin.
Kidirte tur asyńnyń túsirýin,
dostar kelip qalatyn keshqurym.
Sýytty ma laqaby kóptiń bóten,
laqapshy edi biriniń kelinshegi.
Jaqsy jyrymdy oqysa – kelýshi edi,
kelmegeni – jaza almai kettim be eken?
Keshikti ǵoi,
dos qaida,
tanys qaida
jaqyn edim – sol úshin alystai ma.
Keshegidei taǵy da jalǵyzbyn men,
«Ketik» qaida, iapyr-aý, Ábish qaida?
Kidirte tur asyńdy,
ólip-talyp
túńileiik, túńilsek senip baryp.
Asyqtyń dep jatýǵa daý sap júrer
álde bolsa bireýi kelip qalyp...
1967, 1982
Paradoks
Kúi meiliń:
jaqsy áieldi – erkegi,
júirik atty – tizgini,
jaqsy avtordy – jazǵany
bileidi.
Kúl meiliń;
jaman erkekti – áieli,
jaman atty – tizgini,
jaman jyrdy – avtory
súireidi.
1967
Meniń armanym
Kúz kúnderi, ne sýyq qys kúnderi,
istep júrgende áiteýir is múddeli,
ajal shirkin aiańdap jetse-aý maǵan,
ketsem-aý men jumystyń ústinde ólip.
Synshylardyń ursýyn, tamsanýyn,
aldan kútip qalsa-aý bir qansha jyrym,
bir jinaǵym basylyp úlgire almai,
mashinkaǵa berilmei qalsa biri.
Ne bir túnde quiylyp, qara kárip,
kóp uiqas otyrǵanda qamap erip,
ketsem ólip núktege jete berip,
jan tappaǵan bir teńeý taba berip.
Ólip ketsem qaǵazdan jalyqqansha,
óltirmeimin degenmen shabyt qansha,
Siia qalsa saýytta, tolyp qalsa,
shamym qalsa bas jaqta, janyp qalsa.
Ne ashy aityp bireýdi tyzyldatyp,
ne bireýler ózimdi qyzýlatyp,
ne uzaq jol ústinde ólip ketsem,
ne bir nashar jolymdy syzyp jatyp.
Ádette bir yzǵarly qys kúnderi,
isteledi qyzýmen is múddeli,
sondai shaqta ajalym jetse-aý meniń,
ketsem-aý men jumystyń ústinde ólip.
1969
***
Ákeń qazir bir orǵa aty qulap,
taryǵyp tur árkimniń aqylyn ap;
sodan shyǵar: jaý joqta batylyraq,
úndemegen kezinde – aqyldyraq.
Kókiregin kermek oi – kúiik tirep,
ashy sózdi alypty súiip, tilep:
teńeser jan joq jerde iyqty bop,
súie almaǵan kezinde – súiikti bop.
Ákeń talai yzadan dirdektedi,
talai úmitten qaldy kirlep kóńil.
Jetiskennen dep pe ediń osyny aitý,
jetiskennen jyr jazyp júr dep pe ediń?!
1969, 1982
Topyraq
Jazar edim gúl-óleń syzyldyryp bul nesi:
Soǵyp ótse boz qyraý — úzildi gúl súldesi.
Emen-óleń jazar em, aǵash-aý ol emeniń,
aǵash bolyp keteme dep qorqamyn óleńim.
Jazar edim shyń-óleń asqaqtatyp, astyryp,
shoshytady shyńdardyń shyny-sýyq tastyǵy.
Jazar edim kól-óleń, pák bolǵanmen kól óńi,
kóliń sý ǵoi, sý bolyp keter deimin óleńim.
Bári saǵan bitedi momyn dalam, bul da zań,
yzyń-yzyń jel-quzyń dosym syn-dy bir mazań.
Gúl men emen, kól men shyń — bári sende topyraq,
saǵan uqsap, sondyqtan, qońyr-shubar jyr jazam.
1969, 1982
Oi tútip, sóz esip...
Oi tútip, sóz esip,
quiasyń syrǵa muń.
Kezesiń, kezesiń
Abaidyń jyr-baǵyn.
Shabasyń,
talasyp
shyqty anaý alǵa kim?
Talaspa,
alasyń
Abaidan qalǵanyn.
Abai-ai, ái, tipti
bergen-aý bererin.
Aitaryn aitypty,
alypty keregin.
Kóp nárse qalypty
oǵan da kórinbei:
qyz qapty órimdei,
sheshilmei daý qapty.
Qansha Abai kúressin,
jyǵylmai anyq bir,
bir jańa, bir eski
kúnshildik qalypty.
Janǵyryq qaitalap
dańqty tanytty.
Ketkenmen taý-talant,
bulttary qalypty.
Tek qana...
az ǵana
tańdanam, tańǵalam:
Sol Abai jazbaǵan
jaqsy óleń qalmaǵan.
1969, 1982
Sanamaq
Kel, kel, ulym, bermen kel, moinyma kel, kel asyl,
asyl,
kóreiikshi ekeýmiz týys-týǵan sanasyp:
sen ákeńdi bilesiń jazbasa da tildei jyr,
men ákemniń súiegi qaida qaldy — bilmeimin,
seniń shesheń júr úide aqyl aityp tarynyp,
meniń sheshem aýylda aty Qaiǵy-Kárilik.
Seniń eki apań bar:
biri — uiqy,
biri — oiyn,
úsh apa bar, al, mende: shabyt, sana, ýaiym.
Sende jalǵyz qaryndas — erkeligiń ol áne,
mende jalǵyz qaryndas: jańa jyrym bolady.
Uiqy — apaiyń áldilep, úlbiredi keremet,
oiyn-apań án-kúimen kúldiredi keremet.
Qaryndasyń — Erkelik, eki kózi jyltyrap,
qansha tyrbyńdaǵanmen shyǵa almapty qyrqynan.
Shabyt-apam birazdan jolamai júr, jolamai,
Sana-apaiym basqany jaǵalai júr, jaǵalai.
Úshinshi apam — Ýaiym,
ýh, janym-ai, kúiem be,
Jyr-qaryndasty uzattym jýrnal atty kúieýge.
Menen seniń týmań kóp, kórdiń be, ulym, súiengen,
al men qaldym Jalqaýlyq degen jalǵyz jienmen.
1969, 1982
***
Sonda bizdiń aýylǵa
jaqyn edi-aý kólshik bir.
Sen shyqtyń sý alýǵa,
at sýǵara men shyqtym.
Qustar ushty dúrligip,
sýyq tamshy búrkip bir.
Shelegińniń syldyry
Bozjorǵany úrkitti.
Sol bir kól sút sekildi
kórinip ed,—
ańsaý ma:
aqshyldyǵy betinniń
kólge uqsady dál sonda.
Kól sekildi syrymdy
bil dei almai sen turdyń.
Bult sekildi bulyńǵyr
úndei almai men turdym.
Uiań ediń sen de tym,
aita almadym men de túk.
Shymyr etti kól beti
Shókim bultty terbetip.
«Bi alańy» qazaqtyń
kól jaǵasy dep alyp,
sen jetektep boz atty,
sýdy qaittym men alyp.
1969
***
Maqtaimyz kep ólgendi,
maqtaimyz-aý tókpelep,
Maqtaimyz kep jazǵanyn tirisinde ótpegen.
Jorǵalaimyz aldynda tabytynyń,
sol ólik
turyp keter sekildi nekrologqa ókpelep.
Meni búgin bir dosym maqtap jazdy,
sekirdi
joldan-jolǵa sulý sóz, bále ǵoi bul, ne tirlik
shoshyp kettim:
«men osy ólgenim joq pa eken» dep,
óitkeni kei maqtaýlar nekrolog sekildi.
1969, 1982
***
Qońyr jyrym bar edi, keshkiǵurym
máz bop oqyr aqyn em eski jyryn –
qolǵa alyp em, kók aspan betindegi
irip ketti qońyr bult sekildenip.
Bala qazym bar edi kólde momyn,
kórmegenim jaqsy edi, kelmegenim:
buǵyp jatqan bir jaýyz myltyq atty –
qońyr qazdyń mamyǵyn burqyratty.
Budan artyq janyńa batyrar kim,
sál shydai tur, men de bir qatyrarmyn:
Qońyr qazdyń mamyǵyn jastyq etip,
qońyr-qońyr oi oilap jatyp aldym...
1970
Jalǵyz aqsha
Eski grek ańyzdary – túpnusqa,
sony aýdaryp
jyr jazady el qyp-qysqa.
Ei, daý bar ma, daý bar ma:
keibir eldiń Qudaiy da – aýdarma.
Bir shyraǵdan jandy túnde –
kóleńkeler, dir-dir qaq!
Sózder – túrli,
túrli yrǵaq.
Gomer-shaldyń esebinen jyr-jyrlap
áldekimder aýlamyzǵa kirdi urlap.
áldekimder ortasynan
Zevs shyqty da aq kiip,
árkimge altyn aqsha salǵan
arqalatty bir-bir qap.
Al maǵan she?
Qorlyq etti qysas-taǵdyr taǵy da,
qorqa sozǵan meniń alaqanyma
jalǵyz talant-aqsha tústi dóńgelep.
Aiqai saldym men kenet:
«bergenińe shúkir, pirim,
biraq ta,
meniń halqym kózine emes,
qulaǵyna sengen el:
syńǵyr etip estilýi úshin bizdiń qulaqqa,
tym qurysa, jezden jasap bolsa da –
taǵy da bir teńge ber!»
Toqtat sózdi!
Sózdi,
sózdi endi únemde!
Boldy, boldy, boldy mende
alam degen senim anyq, oi anyq...
Kettim, átteń oianyp!
1983
Meniń qaǵbam
Buira qumnyń ortasy – buiyrǵyndy tóbe jai,
Kúnge jaiǵan teridei sor qorshaǵan jaǵalai.
Sol tóbeniń basynan jónelip em men alǵash,
Paiǵambarǵa kókke ushqan teńelip em men alǵash.
Shóńgeleri tabanǵa kirip qalǵan kirshildep,
boztorǵaiy tóbede turyp qalǵan shyr-shyr bop.
Boz jýsannyń demimen jelpip berip tynysty,
kólbep qalǵan belderi, aýnap qalǵan qumy yssy.
Tek menimen keterdei jumyr saýryn tóńkere,
Kóterile túsken de, qalyp qoiǵan sol tóbe.
Ǵaisa paiǵambar Haqtan buiryq alyp,
sonda álgi
Qanaty joq iyǵyn – qos topshysyn qomdandy.
Usharynda astyna tabanynyń tas salǵan...
Qanatsyz-aq, desedi, ushý sodan bastalǵan.
Haq buiryǵy aldynda qanat degen buiym da,
qanatsyz-aq, paiǵambar ketedi ushyp quiyndap.
Aýyrlyǵyn Allaǵa bildirmeýge tyrysyp,
qara tas ta ketpek bop paiǵambarmen bir ushyp
kóterilgen ornynan,
Qyrlanǵanmen ol nadan,
qyrly tasqa ushýǵa Haqtan buiryq bolmaǵan,
Kóterilgen qalpynda qalyp qoiǵan tas máńgi...
Qaǵbanyń bazary, mine, sodan bastaldy.
Kúnákarlar kelgende – bar kúná men bar aiyp
tasqa kóship,
tas sodan ketedi eken qaraiyp.
Jurtty aldaǵan talailar kókbettigin mektep qyp,
Qashan da bar kúnásin ózgege artar kókbettik.
Shubyrady, desedi kóp jelmaia, kóp keme –
Jyǵylady, desedi, kúnákarlar Mekkege.
Senim!
Ǵasyrlar boiy sendirýmen jurtty kóp
Sol qara tas, aitady el, kóp rýhty qurtty dep.
Qudai emes sol kópti qýalaǵan Mekkege,
kúdik, kúmán aidaǵan qos búiirden túrtkilep:
Unamasa áldene «ishi qýys pendege»
Kúná bolyp kóringen aǵattyqtar áldene.
Fýdziiama taýyndai japondardyń,
tas beine,
táýbe tanyr jer bolǵan qaraqshyǵa, qaskóige.
Qiianatshyl qaraýlar «aryldyq» dep kúnádan,
Hajy atanyp, qaityp kep qylmysymen de unaǵan.
Zorlyq eken sorlyǵa – Qaǵba bar, qazy dep,
Qara tasqa iek artqan qataiǵanda Haziret.
Qamshylardyń, astynda tildirse kóp jon taspa –
Kóńilin bassa baiǵustyń – qarǵys aitam sol tasqa!
Al shyn adal adamdar álektense – shyn álek:
Sulýlarǵa qaraýdy uǵyp qalyp kúná dep,
«Kúná arqalap» fániden barǵan shaqta taryǵyp,
Qaitqany úshin solar shyn qaiǵysynan arylyp
alǵys aitam ol tasqa,
ar, uiatty kýá ǵyp,
tasty kórse túsinde el – turady eken qýanyp.
Qara tasqa myń alǵys!
Tym qurysa túsinde
adamdardy kúnádan aryltqany úshin de.
Iman emes, ilanym,
Jańa atty ǵoi myna tań
eshteńege, eshkimge senbeitinderden góri,
Áiteýir, bir sezimge sengenderdi unatam.
Qoi, joq, joqqa senbeimin – joqqa senbek dep edim,
Senimderge emes men,
Sengenderge senemin!
Buira qumnyń ortasy – buiyrǵyndy tóbe jai,
Kúnge kepken teridei sor qorshaǵan jaǵalai.
Sol tóbeniń basynan jónelip em men alǵash,
Paiǵambardai pań emes,–
Jalań aiaq, jalań bas,
Ózińdi izdep, taǵdyrym,
Ózińdi izdep zamandas.
Qasietti Qaǵbama – ár jyl saiyn ańsaǵan –
Hajy barǵan qarttardai soǵyp júrem men soǵan.
Meniń Mekkem – Qoshalaq, eski Meken, sary jurt,
Jylda baram «kúnámnan» qaitý úshin arylyp.
Qatysym sál sirese – júrek týlar, janyp ish,
Jandyrady ishińdi sary jalyn saǵynysh.
Túrli qabaq kóbeiip,
bult alsa Alataý túrli,
Qoshalaqqa bir baryp basyp qaitam maýqymdy.
Men barǵanda alystan qýanamyn, sonda asa
Kóleńke eter sol dóńde dóńgelek bult bolmasa:
Qaraiady, desetin Mekke tasy tul-adal
adam arqalaǵan kóp aýyr-aýyr kúnádan.
Meniń kúnám biraq ta – bolsa mende kúná, ras, –
týǵan jerdiń betine kóleńke bop qulamas.
Kúná bolsa ǵashyqtyq – ǵashyqtyqtan jarylam,
jarylǵandar, ádette, jarylady aǵynan.
Kóńilim qalǵan sátterde dos-jarandar jaǵynan,
eń turlaýly mahabbat,
Seni, seni saǵynam,
Qoshalaǵym, o, meniń qasietti Qaǵbam!
1983 jyl
Májnún tal
Shybyǵyńnan, bilýshi em, shybyǵyńnan
bir butań joq synǵan, ne sydyrylǵan –
Saǵan sonsha ne boldy,
uǵyna alman:
jylaǵandar bir aýyq jubanady,
al, sen bolsań kelesiń jylap áli.
Men qorlanam,
sen óziń qorynbasań
qorlyq osy, Májnún tal,
soryń qashan
arylady?
Bu saýal beker biraq:
jylap kelgen ómirge – keter jylap,
Talǵa qara: tairańdap japyraǵy
taǵy da bir bi bilep jatyr, áne,
esýasqa jylaý da, kúlý de ońai:
emen qaitsin ymyrtta yńyldamai!
Tas qabaqqa qarsy ósken emen kári ,
kári emenniń jaǵdaiy senen de ári
biyl onyń kóktemi oralmady.
Kóktem keldi, al, saǵan.
jaz keledi,
kókteý degen – shyn baqyt, az deme ony.
eńireisiń de turasyń,
eńirep kil
shyrqyn buzdyń ainala, tóńirektiń.
Syryńdy aityp jylasań – jyla maǵan,
kóńilińdi túsinem – kinálaman.
Tal-tal shashy jan-jaqqa qulady, áne, al…
butaǵynyń qulapty bir bilegi.
Syz-qoinaýdyń eskende túngi lebi
taǵy egilip jylasa – búldiredi.
...Jylap emes, májnún tal
óz taǵdyryn
jyrlap turǵany shyǵar?
Kim biledi!
1983
Tynyshtyq jyry
Sirek aq bult turyp qapty – tynyshtyq,
qalyń aǵash tunyp qapty – tynyshtyq.
Qalamyńnan jyr ushpaidy – tynyshtyq,
kórshileriń uryspaidy – tynyshtyq,
uiyp-qalǵyp tynysh aýa tur ystyq –
betpe-bet kep tynyshtyq pen tynyshtyq
ádep saqtap turǵan syn-dy jasandy.
Mańai jym-jyrt,
tynshyǵamyz qashanǵy...
Shahmattyń maidanyna kiristik.
1983
Aitylmaǵan sóz
Aitqym keldi – aita almadym – kósemsiń dep
aspandaǵy juldyzǵa,
aita almadym – aitqym keldi – ásemsiń dep
aýyldaǵy bir qyzǵa.
Tal, qaiyńnyń jasyl shashy tarqatyla ketkende
aitqym keldi – aita almadym – ǵajapsyń dep
kóktemge.
Pikirimdi irkip qalǵan jasyq kezder kóp mende:
sondyqtan da mezgil meni qabyldaýlar bólmesinde
mólitti,
kekilimdi ósek-ǵaibat jalynyna
jel úitti.
Sezinbei me kórgen kúnin, álde erlik qyp
júr shydap?
Qalai bolǵan kúnde de bul ez degen sóz
byljyraq!
Aitqym keldi, aitqym keldi – bylai qoishy
basqasyn,
aita almadym, aita almadym asylsyń dep
tasqa asyl –
dál osynda jatyr deidi el mańdaiyńnyń
qalyń sory – qasqasy.
Aitar em ǵoi Juldyzǵa men baǵamdy,
sene me oǵan shyn juldyz!
Aitar em ǵoi sol qyzǵa da – sene me
kópti kórgen qurǵyr qyz!
Ótirikke kelgende biz keremettei myljyńbyz,
tym qurysa, mezgil, bizdi dál sol úshin qynjylǵyz!
Aitylmaǵan sózder úshin alaiyqshy bir-bir júz!
Bul da ózinshe bir syltaý ǵoi, naǵashy!
Jaqsynyń da, jamannyń da baǵasy –
tilden ushqan sózde emes,
Sózge ainalmai qalǵan oida-aý, shamasy?!
1983
Marqum Marat Otaralievpen otyrǵan bir kúndi eske alý
Táltirektep buta júr jel ótinde –
áldebireý uqsaidy keletinge:
bettiń aryn túimei-aq beldigine,
táltirektep bir dosym keldi, mine.
Dos kelgeni jón boldy jeldi kúni.
Men de jeldep otyr em, durys boldy,
ashy qiiar, jýa, tuz, burysh keldi.
Aǵa úiine erkelep keldi me ini,
jýyp-jýyp alaiyq endi muny –
Almatynyń kóp emes jeldi kúni.
Syńǵyr qaǵyp ydystar túiisedi,
túiisýge kópten bir tiis edi.
Talai kúnnen tuldyr bop jumys pen oi,
dombyram da ún qatpai kúmis-kómei,
túk istemei otyr em, túk istemei –
jaqsy keldiń, iapyrai, ras-ras,
alyp otyr, bolmasyn rásýa as.
Meniń úiim – óz úiiń, imenbeshi,
óz úiińnen de asady úirengesin,
Almatynyń jelindei sirek dosym.
Jasandylyq joq niet, ne betińde,
betti adam da qalmady em etýge.
Jalǵyz sensiń iship ap bizdiń úige
táltirektep jeldi kún keletin de.
Ekeýimiz de júrmiz ǵoi jel ótinde,
jibereiik taǵy bir tartyp eptep,
oilama osy...
jalǵyz-aq jarty dep tek.
Kirmei búgin dos degen jurt aýlama,
maǵan jetpei otyr ed syltaý ǵana,
ishýdiń de búginde sharty kóp pe –
oryndaldy bir sharty,
tartyp eptep
jibereiik,
uialma!..
Butalar da
tur ǵoi, áne, uialmai táltirektep?!
1983
Naz
Pendelerge syrt qarap bylaiǵy usaq,
bireý boldyń bir óziń Qudai qusap.
Aiǵa ustatyp jiberdi jurt ta seni –
jambasyńa kórpe emes, bult tósedi,
bilik bitse – Qudai da qyrt desedi,
bul, árine, kóp jurttyń syrtqy esebi.
Baryńdy alyp qashatyn, barymtanyń
zamany emes,
es, esir,
qaǵyn, qaǵyn!
Bir jótkirseń – toidy bir qaryn taǵy,
bir jymisań – Jyndy da jarylqadyń.
Jádigóiden basqanyń janbai baǵy,
tamyrynda talaidyń qan qainady.
Kógerttiń-aý,
áli de kógertesiń,
kók esekti tek anaý nege ertesiń?
Kók esektiń basyna sen eń tesip
quiyp qoiǵan kók bulttyń kóleńkesin.
Kóleńke de jetpese – joq amaly:
Talǵar shyńy jalań bas keledi, áne.
Taýdyń tańǵy aq sharby oramaly
basynda emes,
moinyna oralady.
Adam bolsań – adamdy jai adamsha uq,
kónbis bolsaq – ketti dep anyq toiyp,
tuiaǵyna esektiń salyp qoiyp,
aspan jaqtan qarama aiaǵansyp.
Pándeń – emen,
qartaisa qulaidy emen,
men qartaisam – Qudaisyz, bylai da ólem.
Buqqan saiyn buraisyń buttan alyp –
munsha uialshaq bolar ma Qudai degen!
Jubatpa, dos,
júrgem joq men eńirep,
qartaidym tek túbi sen beredi dep.
Bir perishtem bar edi:
qaida, qaida,
o da qýyp ketti me paida-maida?!
Áiel qusap ókpe aitý – jumysy erdiń,
osy da erlik;
tek alda biliser kún.
Seni de aiap arqańnan qaǵarmyn bir,
senimen de, qudiret, bir ishermin!
1983
Tereze
Alataýǵa qaraidy bir terezem.
Q. Myrzaliev
Jalyn shainap jatyr, áne, ár ózen.
«Esik kólge qaraǵan bir terezem» –
kim ekeni esimde joq,
bir aqyn
osyndai jyr jazyp edi,
surapyl
qýatty sóz kútip edim men odan,
ashylady-aý dep em bir kóz jańadan,
Esik kólden bastaý alsa dana adam
bastalady-aý dep em bir sóz jańadan:
eshteńe de bastalmady,
bolmady,
jylǵa qýǵan jasyq sýdai ol-daǵy
tunyǵy da tolqyny joq bop aldy,
aqyrynda qumǵa sińip joǵaldy.
Kók ózen joq,
aryqtyń da sýy ylai,
ylai sýdyń, ýai, qýyn-ai, qýyn-ai:
jan qinamai jai aǵady –
kún ysty,
qaýipti ǵoi tym jii alý tynysty.
Aqyn biraq bitirdi úlken bir isti –
ataq aldy.
Endi alýǵa kiristi
turmystyń tek qýlyqtaryn jymysqy.
Keide osylai:
tasymaidy ór ózen,
«Esik kólge» qarasa da terezeń!
1983
Talant
Zergerleri kóne Gretsiianyń
dirili joq qoldarymen salqyn qan,
aqshalardy quiyp-jasap altynnan
talant degen at beripti;
sol altyn
artyq baǵalanǵan syndy maǵan tym.
Talant, menshe, altynnan
bolý kerek siregirek,
qundyraq,
átteń, keide altyn da emes bul biraq:
altyn quny aýyq-aýyq ósedi,
talant quny aýyq-aýyq quldyrap.
Altyn – altyn,
saspa, aǵa,
balama bop jarytpaidy basqaǵa.
Altyn júzi –
ainymaly minezi bar eki júz:
kórgen jerde betine
bir túkirip ketińiz!
Altynǵa emes,
keshe saǵat ekide
bir haltýrshik túkirdi
bir talanttyń betine.
Bar salmaǵyn Ýaqytqa júktegen,
Oljas jazdy mynadai bir myqty óleń.
Myqtylyǵy – shynshylyraq,
muńdyraq,
muńnan góri biigirek bul biraq:
aqyn jaiǵan kepkige
iltifat qyp áldekim –
birer talant altyn túsken syńǵyrap.
Altyn emes,
ketken syndy sý qulap
jyr kóktedi japyraǵy sýdyrap.
Aqyn shyqty osylaisha,
ár sózi
altynnan da býlyraq!
Men de jaiǵam qazaqtyń
eski, baýly tumaǵyn,
bir syńǵyrdy meniń de
shalyp edi qulaǵym...
1983
Meniń biigim
Jel, jel, dep em, baiqap-baiqap terbeshi:
jańa shybyq ektim, dep em, jerge osy –
kórdi me eken bu jerdiń bir pendesi.
Jan kórmegen shyńyraýdan sý alyp,
ósirip em sol shybyqty sýaryp.
Shybyq edi ol,
aǵash boldy qartaiyp.
Ájim túsip,
ár taiyp,
Seniń balǵyn júziń de
bara jatyr qýaryp.
Ýaqyt maǵan kýá anyq:
bárin bastaý kerek dep em jańadan –
átteń, shama joq oǵan.
Der kezinde bastamappyn kóp isti,
bastaǵandy myqty bitire almappyn.
Táttisin-ai dániniń,
qabyǵynyń qattysyn-ai jańǵaqtyń!
Bitpegen is,
aqtalmaǵan dámelerdiń kúiigi,
mine, mine:
meniń shyqqan biigim!
1983
Ajal
Kónbe, ókin, –
qaqtap pisir ózińdi-óziń, jezdei soq,
báribir sol kezdeisoq jai – kezdeisoq,
neǵylamyz bosqa myjyp boljaldy:
emdetem dep túsken eken tumaýdy
otyz eki-aq jyl jasaǵan bir aýrý
eki márte infarkten qalǵan-dy,
aqyrynda soqyrishekten óldi álgi.
Tústi ústinen kezdeisoq bir qara áiel,
qasiretten doldandy.
Kezdeisoq bir tamyrlarda tasty qan:
kezdeisoq bir erlik shyǵar
bálkim adam ǵumyry,
tasty jaryp ósken shóptei bir ury?
Jigittiń tek shoshaiady muryny
betin japqan aq matanyń astynan.
Bir kezderi qatysypty ol kúreske,
kezdeisoq bir kisiler kep tanyp tur.
Mine, taǵy bir adamdy dańqty
kezdeisoq bir jigitter
morgten ap shegeledi tabyt qyp.
Sapyrlysyp bolyp júr jurt ábiger!
Jaǵasynan tartqanda ajal súirelei –
Óńirinen úzilgen aq túimedei,
bas jaǵynda tósektiń
dóńgeleidi ishilmegen dáriler...
1983
Jartylai aq, jartylai qara óleń
Bórik kie almaýshy edim –
shashtyń qalyńdyǵynan:
Qara shyńym – oǵan da, áne, áne, qar túsip,
ketti aǵaryp jel jaqtaǵy jartysy.
Qara emenshe qarsy turar joq shamam,
Já, degenmen men emespin shóp-shalam,
Úiirilip kórgenim joq yq jaqqa.
Qarsy sipap jolbarysty túgine,
azý kúshin ainaldyrdym qyl jaqqa,
tyrnaq kúshin ainaldyrdym qyljaqqa,
kúshik teneý quiryq bulǵap bir jaqta,
qabylan-boiaý qaǵynady bir jaqta.
Edireigen árbir túktiń yǵyna
nem qalady bersem eger jyǵyla?!
Óshigetin bolsań túbi keshirme,
sýyituǵyn bolsań túbi jylyma!
Bir adamdai aita alam-aý sózdi men,
keide ot jatty ár sózimde sharpysyp.
Biraq sonyń qaq jartysy – aq óleń,
qara óleń – qaq jartysy.
Kózben kórgen shyndyq ta
jalǵan deseń oidan shyqqannyń bári:
Sózderimniń adal shyndyq – jartysy,
qalǵan jartysy – oidan shyqqan – ótirik!
Parodister,
máz bolmai-aq qoi buǵan,
qalamyńnyń murynyn súrt áýeli:
janyp týsa ótirik te,
kez kelgen
shyndyǵyńnan shynshyl ári ádemi!
Jurtym meniń! Óleń súigish, sózýar,
sóz jaily áli...
keledi áli tartysyp:
túk uqpaidy jartysy,
shala uǵady jartysy.
Jal bitipti jartysyna solardyń,
jartysyna bitti bel:
ylǵi jarty qairan meniń oqýshym,
oqymaýǵa kelgen shaqta – búp-bútin,
túsinbeýge kelgen shaqta túp-túgel.
1983
Aty joq óleń
Kómir qazdyń,
kúi sherttiń talai-talai –
ne eliktei almadyń, ne qaitalai,
daralyǵy da emes-aý bul tulǵańnyń,
qyrsyǵy emes ózińshe umtylǵannyń,
bir jumbaq bar, men úshin, eles múlde –
túsinbeidi sondyqtan seni eshkim de!
Alashadan –
atadan qozǵaǵanda
týmysyń da jat emes ózge adamǵa,
biraq seni ózimsip eshkim,
eshkim
sóilegenin men ǵumyry estimespin!
Sebebi, sen bir túrli,
bir túrlisiń,
júregiń – tas,
sekildi syrtyń – músin.
Seni uqtyram demeimin muny aitqanda
jaǵympazǵa,
jalqaýǵa,
sýaittarǵa.
Sózim bardai til-ushy tańdaiymda,
oilamaiyn desem de sen jaiynda –
qiialymdy kelbetiń túrtip turar,
siqyryń bar bir túrli yntyqtyrar.
Kóńildendiń sen múlde erek búgin,
jurt sekildi,
sen de ishtiń – órepkidiń.
Sezem, sen de bizge usap kúlmek boldyń,
sol nietińnen kórindi bólektigiń.
Ázil aittyń keiidiń talai-talai,
bezdiń bizden,
eliktep, ne qaitalai
almadyń sen eshkimdi,
sodan-daǵy
bir ortaqtyq senen de taba almady.
Birge júrdik birtalai mekenge ushyp,
tóbelesip kórdiń sen shekeń de isip.
Ózimizdiń jigitsiń,
on dosynyń
ortasynda otyrǵan bóten kisi!
Ólgennen soń kóriner ótimdi isi,
Bóten kisi, sen jalǵyz jetim kisi!
Sen – ýaqyttyń aldyna túsip ketken
radio-signal sekildisiń.
1983
Toptamany daiyndaǵan: Aibol Islamǵali
