Búgin Joǵarǵy sot tóraǵasy Jaqyp Asanov joǵary sot organynyń saity arqyly oqyrmandarǵa úndeý jariialady, dep habarlaidy "Ult aqparat".
«El daýsyz bolmas» deidi halyq maqaly. Daýlar - kez-kelgen qoǵamǵa tán qubylys.
Biraq, sol daý-janjaldy retteý mádenietimiz qandai?
Bizde daýdy tek sot sheshedi degen kózqaras sanamyzda qatyp qalǵan. Sál daý týsa, dereý sotqa júgiremiz. Eki aradaǵy máseleni sot arenasyna shyǵaryp, sheshkimiz keledi.
Al, daýdyń barlyǵyn sotta sheshý múmkin emes. Sot eki jaqty birdei qanaǵattandyra almaidy. Onyń ústine istiń aq-qarasyn aiyrýǵa kelmeitin jaǵdailar bar. Mysaly, otbasyndaǵy, aǵaiyn-baýyr, dostar, kórshiler arasyndaǵy talasty sot tarazysyna salý qanshalyqty durys?
Siz sotqa aryz berdińiz delik. Ári qarai ne bolmaq?
Birinshiden, istiń qaralýy sozylyp ketýi múmkin. Iske núkte qoiylǵansha, ádette, bir emes, birneshe sot otyrysy ótedi. Shaǵymdar oblystyq, tipti Joǵarǵy Sotqa joldanyp jatady. Qaita-qaita jumystan suranyp, kásipti toqtatyp, jeke tirlikti ysyryp qoiýǵa týra keledi.
Ekinshiden, úlken shyǵyn. Memlekettik baj tóleisiz, sot shyǵynyn óteisiz, zańgerdi jaldaisyz, jolǵa shashylasyz.
Úshinshiden. Osynshama kezeńderden ótseńiz de daý Sizdiń paidańyzǵa sheshiletinine esh kepildik joq.
Kerisinshe, ekinshi tarap - týysyńyz, dosyńyz, qyzmettesińiz bolsa, eki aradaǵy qatynasqa, syilastyqqa, áriptestikke nuqsan keledi.
Nege deseńiz, sot – daý alańy. Onda aitysýǵa, talasýǵa májbúr bolasyz. Keide taraptar ashýǵa berilip, bir-birine aýyr sózder aityp jatady. Sol sebepten keshegi týystar búgingi jaý, keshegi dostar búgingi qasqa ainalýy ábden múmkin.
Sotqa júginbesten buryn aqylǵa salyp, oilanǵan jón. Siz nemese sotqa júginemin degen tanysyńyz emotsiiaǵa berilgen joq pa? Ashýdy aqylǵa jeńdirip, ózara kelisimge kelip, sheshýge bolar edi ǵoi dep kóbisi keiinnen ókinip jatady.
Eń durysy – tatýlasý, kelisý, bitimge, bir mámilege kelý. Odan eki jaq ta utady. Ýaqyt joǵalmaidy. Aqsha únemdeledi. Qatynas úzilmeidi. Júike men abyroi-bedel saqtalady.
Ata-babalarymyz daýdy beibit jolmen sheship otyrǵan. Damyǵan elderde de solai - daýlardyń 70-90% sotsyz, bitimmen aiaqtalyp jatady.
Bizde bolsa, daýlardyń kóptiginen sýdialardyń júktemesi jyldan-jylǵa artýda. 2013 jyly sottarda 1,25 mln is qaralsa, 2017 jyly – 2,6 mln, iaǵni eki eseden asqan.
Bul jaǵdai sottardyń jumys sapasyna, isterdi qaraý merzimine áserin tigizýde. Ár sýdianyń óndirisinde bir mezette 100-den astam azamattyq is pen materialdar. Isterge kómilgen sýdiadan qandai sapa, qandai nátije kútýge bolady.
Qazir árbir azamatqa sotqa deiin de, sottyń ózinde de tatýlasýy úshin jan-jaqty jaǵdai jasap jatyrmyz.
1. Sotqa deiingi tatýlasý boiynsha.
Respýblikalyq Kásipodaqtar federatsiiasy jáne Qazaqstan halqy Assambleiasymen birge óńirlerde Sotsyz tatýlasý ortalyqtaryn qurýdamyz. Onda kásibi mediatorlar jáne basqa da mamandar jumys isteýde.
Olardyń mindeti - kelissóz júrgizý, eki jaqqa qolaily, kóńilge qonymdy sheshim izdeý jáne usyný. Tatýlasýdyń basty artyqshylyǵy – ol tek daýdy rettep qana qoimai, sonymen birge qarym-qatynasty saqtap, qalpyna keltiredi. Taraptar óz erkimen, sanaly túrde ortaq kelisimge keledi. Mediatordy árbir adam ózi tańdaǵan soń jemqorlyqqa da jol berilmeidi.
2. Sotta tatýlasý boiynsha.
Eki jaq ta qalasa, sot tatýlasý protsesin bastaý úshin istiń qaralýyn kez-kelgen satyda toqtata alady.
Atalǵan máselege qatysty suraqtardy jergilikti sottar túsindirip, jol kórsetýge mindetti.
Tatýlasý - daýdy sheshýdiń eń tiimdi ádisi.
Qurmetpen,
Joǵarǵy sottyń tóraǵasy J. Asanov
