«KOLLEKTsIIa JIIýShY DEŃGEIINE TÚSIP QALDYM»
(Aqyn Ótejan Nurǵalievpen áńgimeden)
Bitimi-bolmysy ómirde de, óleńde de ózgelerden qoi ishindegi quljadai bólek kórinetin Ótaǵań erekshe kiinetin mánerimen de, taýdan jańa túsken alpiniske uqsap jalpy syrt kelbetimen de ózgeshelenip, keide qaishylyqty, keide aiaq astynan tapqyr oi aityp tastaityn ádetinshe shabyttana sóilep otyr...
– Qazaqtyń ishinde men jaqsy kóretin kim bar deshi, – qazaqtyń ishinde men jaqsy kóretin adam joq! Ózim edim, biraq keiin ózim de óz synymnan óte almadym...
On toǵyz-jiyrma jasymda Maǵjanǵa uqsap jazatynmyn. (1950-diń aiaǵy, 1960-shy jyldardyń basynda meniń dańqym, shamamen, Emelian Pýgachevtyń dańqyndai boldy-aý!).
Teginde, jer betinde qansha adam bar, sonyń bári uly. Biraq olar ózderin ulymyn dep eseptemeidi, tek «nichtojnyi» jaǵynan kórinedi ǵoi.
Men bolsam keiin de óleńge kelgen boidaǵy baǵytymnan taimadym, sondaǵy deńgeiden tómendemedim de. Bul, árine, bireýlerge unamaidy.
Jiyrma jyldai ómirim qoǵammen aralaspaýmen ótipti. Aralasqym kelmei...
Oqýǵa deiin bes jyl qańǵyǵanmyn. Sonsha ýaqyt KazGÝ-de, taǵy bir bes jyl Qarasýda ótti. Jáne bes jyldai elge ketip qalǵanmyn.
Qazir she? Qazir de halyqtan qol úzgenmin. Eń jaman nárse osy. Mende búgin rý da joq, dos ta joq. Baratyn jer, basatyn taý da qalmaǵan. Aýylyma da orala almaimyn. Qabyldamaidy meni. Sebebi, ol burynǵy aýyl emes. Men ózgerip ketkenmin»...
***
– Hobbiiń ne deseń – men «idiot» jinaimyn. Bul ne degen sóz? «Qyryq kisi bir jaq, qyńyr kisi bir jaq» demekshi, óz paidasynan góri óleńniń... ónerdiń múddesin biik qoiyp, qoǵamnyń qyspaǵyna kónbei, aǵynǵa qarsy júzetinder nemese ádeii qyrsyǵyp, ózderiniń erekshe minezderimen erkelep júrip-aq mańaiyndaǵylarǵa oi salatyndar meniń kóńil túkpirimgen laiyqty oryn alady.
Mysaly, Muqaǵali Maqataev. Myna Alataýdyń ulany. Túr deseń túr, keskin-kelbet, daryn deseń daryn... bári bar. Eki qazaqtyń biri súiedi ony. Al sol keledi de bireýler keremet kesh ótkizse, máselen, qazaq ádebietiniń jyl qorytyndysy bolyp jatsa, áldekimderden ósh alǵysy kele me, barady da: «Kim mynany ótkizip otyrǵan?! Bul qazaq ádebieti emes, bul – mazaq ádebieti. Toqtatý kerek muny!» deidi. Osydan ótken «idiotizm» bola ma!
Asqar Súleimenovke kelińiz. Ol qazaqtyń eń sulý qyzdaryna úilenedi... Bilimi... óneri jetedi. Jaǵdaiy da joq emes. Biraq eshteńe jazbai júrip alady. Bir jigitter kúnde barady: «Aseke, jazyńyz endi!» dep. Jo, jazbaidy. Jazbaimyn deidi. Túsinip kór...
Mine, sol jaǵynan unaidy bular maǵan. («Idiottyq» degenim jaqsy kórgenim ǵoi!).
Taiaýda uzynqulaqtan estidim, belgili kúishi Shámil Ábiltaev «munyń maǵan qajeti joq» dep áldebir biik ataqtan bas tartypty. Ne kórindi eken? Ol kezinde naǵyz ataqqumar jigitterdiń biri edi ǵoi. Nege almaidy berip turǵan nárseni?! «Idiottyq» emes pe!..
Meniń oǵan da ishim jylyp qaldy.
Taǵy bir áýestigim – buryn sońyna túsip kitap jinaýshy em. Qazir tek kollektsiia jinaýshy deńgeiine túsip qaldym. Bul degenińiz – kitapqumarlyqtyń bitken jeri. Biraq qalǵan ǵumyrymda izdep ótetin kitaptarym bar. (Olardy taba almaitynymdy da jaqsy bilemin). Mysaly, Lev Tolstoidyń shyǵarmalary. Úide seksen tomy tur. Endi onyń on tomyn qalaida qolǵa túsirýim kerek qoi. Kópshilik kitaphanalardan nemese bireýlerdiń úiinen urlaý kerek... Ia satyp alýǵa tiistimin. Al onyń bir tomy, keminde, bir dónen qoidyń quny...
Buryn tańdy tańǵa uryp kitapty kóp oqydym. Adamdarmen sóileskim kelmegendikten. Qasyma mańailaǵan kisiniń kim ekenin anadaidan-aq bilip turatyndyqtan.
Búginde oqýdy sirettik. Keide Balzakty aýdarystyryp qoiamyn. Kóbine óz shyǵarmalarymdy oqimyn...
***
– Men teginde, dúnie-múlik, kiim-keshek... degendi bylai qoiyp, tvorchestvoǵa da asa qumartpaidy ekem. Maǵan unaityny – sonyń protsesi. Óleńdi qalai jazǵanyń, ony jurtqa oqyǵanyń, sodan soń olardyń kitabyńdy laqtyryp tastaǵany nemese ájethanada paidalanǵany... qyzyq. Bári de ótedi, ketedi ǵoi. Al kezinde kerek qylmaǵan nárselerdi artynan izdeitin de sátter bolady. Mysaly, bireýler áldekimniń daýysyn tyńdaǵysy kelmeidi. «Osyny estimesem eken. Tezirek qurysa!» dep tyjyrynyp, qos qulaǵyn bitep alady. Endi birazyraqtan soń ashsa, mańai tym-tyrys. Álgi jiirkengen adamy joq. Ketip qalǵan. Onyń daýsy, ózi, shynynda da, sonsha tartymdy daýys emes-tin. Biraq, báribir, analar elegizip, sol ún qaita estilip qalar ma eken dep eleńdei bastaidy. Áne, osy úderis unaidy maǵan...
***
– Ustazym Muqaǵali Maqataev eshteńe almai, tek berýge umtylǵan, poeziiadaǵy lapyldap janyp, mańaiyn nurlandyryp turatyn alaý... shamshyraq ispetti adam edi ǵoi.
Tóleýjan Ismaiylov – týymyz-tyn. Bireýler: «Oǵan eliktemeńder. Kóre qalsańdar ainalyp ótińder. Tanymaǵan bolyńdar!» deitin. Qaidaǵy! Biz oǵan sálem bergenimizdiń ózin dáreje kóretinbiz. «Tóleýjandy arqalap úiine aparyp tastadyq!» dep maqtanatynbyz. El ol týraly ne dese de, týabitti mádenieti ǵajap, kóp oqyǵan, asa kúshti aqyn edi. Orystyń eń talantty aqyndary qandai bolsa sondai... Qazaq aqyndarynyń óleńderinde alystan oraǵytý, jasandylyq, máimóńkeleý siiaqty birdeńeler kezdesedi. Tókeń ondaidan taza boldy. Qazaq poeziiasyn álemdik poeziia deńgeiine kóterdi.
Toqań... Toqash Berdiiarov – bárimizdiń ustazymyz. Lirikany sol aqyn úiretti bizge. Oǵan deiingi óleńderimiz iship alǵan adam siiaqty arsy-gúrsi bolyp keletin. Al Toqańnyń máneri ismer etikshiniń ádibindei bolatyn...
Qazir meniń úiime barsań, tórde Asqar Súleimenovtiń portreti ilýli turǵanyn kóresiń. Al búginde kim kimniń sýretin qasterlep saqtar júr?!
Bular ýaqytynda ǵana «jarqyrap», erteń lezde umyt bolatyn «vyskochkalar» emes, el sanasynda máńgi qalatyn tulǵalar. Solardy oilaisyń...
***
Ótekeńniń biz biletin bir ermegi – kartina jinaý.
Bu kisiniń bertinde ǵana abstroktsionist sýretshi Ersaiyn Japaqtyń (negizgi mamandyǵy jýrnalist) eki týyndysyn ájeptáýir qymbat baǵaǵa satyp alǵanyn biletinmin. Tipti, ózi sol sýretshiniń shyǵarmashylyǵy týraly «Munyń qazaqtyń qoly jete qoimaityn ulylyqqa umtylýy keremet!» dep eki márte telehabar da jasaǵan. Biraq ol jaiynda tis jarmady. Belgili nárseni qaitalamai-aq qoiaiyn dedi me eken?!.
Qultóleý Muqash, 2001 jyl.
