«كوللەكتسييا جييۋشى دەڭگەيٸنە تٷسٸپ قالدىم»
(اقىن ٶتەجان نۇرعاليەۆپەن ەڭگٸمەدەن)
بٸتٸمٸ-بولمىسى ٶمٸردە دە, ٶلەڭدە دە ٶزگەلەردەن قوي ٸشٸندەگٸ قۇلجاداي بٶلەك كٶرٸنەتٸن ٶتاعاڭ ەرەكشە كيٸنەتٸن مەنەرٸمەن دە, تاۋدان جاڭا تٷسكەن الپينيسكە ۇقساپ جالپى سىرت كەلبەتٸمەن دە ٶزگەشەلەنٸپ, كەيدە قايشىلىقتى, كەيدە اياق استىنان تاپقىر وي ايتىپ تاستايتىن ەدەتٸنشە شابىتتانا سٶيلەپ وتىر...
– قازاقتىڭ ٸشٸندە مەن جاقسى كٶرەتٸن كٸم بار دەشٸ, – قازاقتىڭ ٸشٸندە مەن جاقسى كٶرەتٸن ادام جوق! ٶزٸم ەدٸم, بٸراق كەيٸن ٶزٸم دە ٶز سىنىمنان ٶتە المادىم...
ون توعىز-جيىرما جاسىمدا ماعجانعا ۇقساپ جازاتىنمىن. (1950-دٸڭ اياعى, 1960-شى جىلداردىڭ باسىندا مەنٸڭ داڭقىم, شامامەن, ەمەليان پۋگاچەۆتىڭ داڭقىنداي بولدى-اۋ!).
تەگٸندە, جەر بەتٸندە قانشا ادام بار, سونىڭ بەرٸ ۇلى. بٸراق ولار ٶزدەرٸن ۇلىمىن دەپ ەسەپتەمەيدٸ, تەك «نيچتوجنىي» جاعىنان كٶرٸنەدٸ عوي.
مەن بولسام كەيٸن دە ٶلەڭگە كەلگەن بويداعى باعىتىمنان تايمادىم, سونداعى دەڭگەيدەن تٶمەندەمەدٸم دە. بۇل, ەرينە, بٸرەۋلەرگە ۇنامايدى.
جيىرما جىلداي ٶمٸرٸم قوعاممەن ارالاسپاۋمەن ٶتٸپتٸ. ارالاسقىم كەلمەي...
وقۋعا دەيٸن بەس جىل قاڭعىعانمىن. سونشا ۋاقىت كازگۋ-دە, تاعى بٸر بەس جىل قاراسۋدا ٶتتٸ. جەنە بەس جىلداي ەلگە كەتٸپ قالعانمىن.
قازٸر شە? قازٸر دە حالىقتان قول ٷزگەنمٸن. ەڭ جامان نەرسە وسى. مەندە بٷگٸن رۋ دا جوق, دوس تا جوق. باراتىن جەر, باساتىن تاۋ دا قالماعان. اۋىلىما دا ورالا المايمىن. قابىلدامايدى مەنٸ. سەبەبٸ, ول بۇرىنعى اۋىل ەمەس. مەن ٶزگەرٸپ كەتكەنمٸن»...
***
– حوببيٸڭ نە دەسەڭ – مەن «يديوت» جينايمىن. بۇل نە دەگەن سٶز? «قىرىق كٸسٸ بٸر جاق, قىڭىر كٸسٸ بٸر جاق» دەمەكشٸ, ٶز پايداسىنان گٶرٸ ٶلەڭنٸڭ... ٶنەردٸڭ مٷددەسٸن بيٸك قويىپ, قوعامنىڭ قىسپاعىنا كٶنبەي, اعىنعا قارسى جٷزەتٸندەر نەمەسە ەدەيٸ قىرسىعىپ, ٶزدەرٸنٸڭ ەرەكشە مٸنەزدەرٸمەن ەركەلەپ جٷرٸپ-اق ماڭايىنداعىلارعا وي سالاتىندار مەنٸڭ كٶڭٸل تٷكپٸرٸمگەن لايىقتى ورىن الادى.
مىسالى, مۇقاعالي ماقاتاەۆ. مىنا الاتاۋدىڭ ۇلانى. تٷر دەسەڭ تٷر, كەسكٸن-كەلبەت, دارىن دەسەڭ دارىن... بەرٸ بار. ەكٸ قازاقتىڭ بٸرٸ سٷيەدٸ ونى. ال سول كەلەدٸ دە بٸرەۋلەر كەرەمەت كەش ٶتكٸزسە, مەسەلەن, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ جىل قورىتىندىسى بولىپ جاتسا, ەلدەكٸمدەردەن ٶش العىسى كەلە مە, بارادى دا: «كٸم مىنانى ٶتكٸزٸپ وتىرعان?! بۇل قازاق ەدەبيەتٸ ەمەس, بۇل – مازاق ەدەبيەتٸ. توقتاتۋ كەرەك مۇنى!» دەيدٸ. وسىدان ٶتكەن «يديوتيزم» بولا ما!
اسقار سٷلەيمەنوۆكە كەلٸڭٸز. ول قازاقتىڭ ەڭ سۇلۋ قىزدارىنا ٷيلەنەدٸ... بٸلٸمٸ... ٶنەرٸ جەتەدٸ. جاعدايى دا جوق ەمەس. بٸراق ەشتەڭە جازباي جٷرٸپ الادى. بٸر جٸگٸتتەر كٷندە بارادى: «اسەكە, جازىڭىز ەندٸ!» دەپ. جو, جازبايدى. جازبايمىن دەيدٸ. تٷسٸنٸپ كٶر...
مٸنە, سول جاعىنان ۇنايدى بۇلار ماعان. («يديوتتىق» دەگەنٸم جاقسى كٶرگەنٸم عوي!).
تاياۋدا ۇزىنقۇلاقتان ەستٸدٸم, بەلگٸلٸ كٷيشٸ شەمٸل ەبٸلتاەۆ «مۇنىڭ ماعان قاجەتٸ جوق» دەپ ەلدەبٸر بيٸك اتاقتان باس تارتىپتى. نە كٶرٸندٸ ەكەن? ول كەزٸندە ناعىز اتاققۇمار جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸ ەدٸ عوي. نەگە المايدى بەرٸپ تۇرعان نەرسەنٸ?! «يديوتتىق» ەمەس پە!..
مەنٸڭ وعان دا ٸشٸم جىلىپ قالدى.
تاعى بٸر ەۋەستٸگٸم – بۇرىن سوڭىنا تٷسٸپ كٸتاپ جيناۋشى ەم. قازٸر تەك كوللەكتسييا جيناۋشى دەڭگەيٸنە تٷسٸپ قالدىم. بۇل دەگەنٸڭٸز – كٸتاپقۇمارلىقتىڭ بٸتكەن جەرٸ. بٸراق قالعان عۇمىرىمدا ٸزدەپ ٶتەتٸن كٸتاپتارىم بار. (ولاردى تابا المايتىنىمدى دا جاقسى بٸلەمٸن). مىسالى, لەۆ تولستويدىڭ شىعارمالارى. ٷيدە سەكسەن تومى تۇر. ەندٸ ونىڭ ون تومىن قالايدا قولعا تٷسٸرۋٸم كەرەك قوي. كٶپشٸلٸك كٸتاپحانالاردان نەمەسە بٸرەۋلەردٸڭ ٷيٸنەن ۇرلاۋ كەرەك... يا ساتىپ الۋعا تيٸستٸمٸن. ال ونىڭ بٸر تومى, كەمٸندە, بٸر دٶنەن قويدىڭ قۇنى...
بۇرىن تاڭدى تاڭعا ۇرىپ كٸتاپتى كٶپ وقىدىم. ادامدارمەن سٶيلەسكٸم كەلمەگەندٸكتەن. قاسىما ماڭايلاعان كٸسٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن انادايدان-اق بٸلٸپ تۇراتىندىقتان.
بٷگٸندە وقۋدى سيرەتتٸك. كەيدە بالزاكتى اۋدارىستىرىپ قويامىن. كٶبٸنە ٶز شىعارمالارىمدى وقيمىن...
***
– مەن تەگٸندە, دٷنيە-مٷلٸك, كيٸم-كەشەك... دەگەندٸ بىلاي قويىپ, تۆورچەستۆوعا دا اسا قۇمارتپايدى ەكەم. ماعان ۇنايتىنى – سونىڭ پروتسەسٸ. ٶلەڭدٸ قالاي جازعانىڭ, ونى جۇرتقا وقىعانىڭ, سودان سوڭ ولاردىڭ كٸتابىڭدى لاقتىرىپ تاستاعانى نەمەسە ەجەتحانادا پايدالانعانى... قىزىق. بەرٸ دە ٶتەدٸ, كەتەدٸ عوي. ال كەزٸندە كەرەك قىلماعان نەرسەلەردٸ ارتىنان ٸزدەيتٸن دە سەتتەر بولادى. مىسالى, بٸرەۋلەر ەلدەكٸمنٸڭ داۋىسىن تىڭداعىسى كەلمەيدٸ. «وسىنى ەستٸمەسەم ەكەن. تەزٸرەك قۇرىسا!» دەپ تىجىرىنىپ, قوس قۇلاعىن بٸتەپ الادى. ەندٸ بٸرازىراقتان سوڭ اشسا, ماڭاي تىم-تىرىس. ەلگٸ جيٸركەنگەن ادامى جوق. كەتٸپ قالعان. ونىڭ داۋسى, ٶزٸ, شىنىندا دا, سونشا تارتىمدى داۋىس ەمەس-تٸن. بٸراق, بەرٸبٸر, انالار ەلەگٸزٸپ, سول ٷن قايتا ەستٸلٸپ قالار ما ەكەن دەپ ەلەڭدەي باستايدى. ەنە, وسى ٷدەرٸس ۇنايدى ماعان...
***
– ۇستازىم مۇقاعالي ماقاتاەۆ ەشتەڭە الماي, تەك بەرۋگە ۇمتىلعان, پوەزيياداعى لاپىلداپ جانىپ, ماڭايىن نۇرلاندىرىپ تۇراتىن الاۋ... شامشىراق ٸسپەتتٸ ادام ەدٸ عوي.
تٶلەۋجان يسمايىلوۆ – تۋىمىز-تىن. بٸرەۋلەر: «وعان ەلٸكتەمەڭدەر. كٶرە قالساڭدار اينالىپ ٶتٸڭدەر. تانىماعان بولىڭدار!» دەيتٸن. قايداعى! بٸز وعان سەلەم بەرگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸن دەرەجە كٶرەتٸنبٸز. «تٶلەۋجاندى ارقالاپ ٷيٸنە اپارىپ تاستادىق!» دەپ ماقتاناتىنبىز. ەل ول تۋرالى نە دەسە دە, تۋابٸتتٸ مەدەنيەتٸ عاجاپ, كٶپ وقىعان, اسا كٷشتٸ اقىن ەدٸ. ورىستىڭ ەڭ تالانتتى اقىندارى قانداي بولسا سونداي... قازاق اقىندارىنىڭ ٶلەڭدەرٸندە الىستان وراعىتۋ, جاساندىلىق, مەيمٶڭكەلەۋ سيياقتى بٸردەڭەلەر كەزدەسەدٸ. تٶكەڭ وندايدان تازا بولدى. قازاق پوەزيياسىن ەلەمدٸك پوەزييا دەڭگەيٸنە كٶتەردٸ.
توقاڭ... توقاش بەرديياروۆ – بەرٸمٸزدٸڭ ۇستازىمىز. ليريكانى سول اقىن ٷيرەتتٸ بٸزگە. وعان دەيٸنگٸ ٶلەڭدەرٸمٸز ٸشٸپ العان ادام سيياقتى ارسى-گٷرسٸ بولىپ كەلەتٸن. ال توقاڭنىڭ مەنەرٸ ٸسمەر ەتٸكشٸنٸڭ ەدٸبٸندەي بولاتىن...
قازٸر مەنٸڭ ٷيٸمە بارساڭ, تٶردە اسقار سٷلەيمەنوۆتٸڭ پورترەتٸ ٸلۋلٸ تۇرعانىن كٶرەسٸڭ. ال بٷگٸندە كٸم كٸمنٸڭ سۋرەتٸن قاستەرلەپ ساقتار جٷر?!
بۇلار ۋاقىتىندا عانا «جارقىراپ», ەرتەڭ لەزدە ۇمىت بولاتىن «ۆىسكوچكالار» ەمەس, ەل ساناسىندا مەڭگٸ قالاتىن تۇلعالار. سولاردى ويلايسىڭ...
***
ٶتەكەڭنٸڭ بٸز بٸلەتٸن بٸر ەرمەگٸ – كارتينا جيناۋ.
بۇ كٸسٸنٸڭ بەرتٸندە عانا ابستروكتسيونيست سۋرەتشٸ ەرسايىن جاپاقتىڭ (نەگٸزگٸ ماماندىعى جۋرناليست) ەكٸ تۋىندىسىن ەجەپتەۋٸر قىمبات باعاعا ساتىپ العانىن بٸلەتٸنمٸن. تٸپتٸ, ٶزٸ سول سۋرەتشٸنٸڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى «مۇنىڭ قازاقتىڭ قولى جەتە قويمايتىن ۇلىلىققا ۇمتىلۋى كەرەمەت!» دەپ ەكٸ مەرتە تەلەحابار دا جاساعان. بٸراق ول جايىندا تٸس جارمادى. بەلگٸلٸ نەرسەنٸ قايتالاماي-اق قويايىن دەدٸ مە ەكەن?!.
قۇلتٶلەۋ مۇقاش, 2001 جىل.
