Jinaqtaýshy zeinetaqy júiesinde qandai jańalyqtar bar?

2016 jyldyń úsh toqsanynda Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qoryna (BJZQ) kelip túsken zeinetaqy jarnalarynyń somasy 510 milliard teńgeni qurady, al qordan tólengen zeinetaqy tólemderi 130 milliard teńgeden asty.

Qor kórsetkishteri turaqtylyq pen senimdiliktiń dáleli bolýda: tólemder tólenip jatyr, zeinetkerler ózderi jinaǵan aqshasyn alyp jatyr. Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qorynda jinaqtalǵan zeinetaqy aktivteri 6,5 trillion teńgeden asady, al investitsiialyq tabys kólemi 9 aidyń ishinde ǵana 432 milliard teńgeden asty. «Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qory» AQ basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary Sáýle DÚISENOVA Qordyń ondaǵan jyldarǵa jeterlik ornyqtylyq jinaqtaǵanyn aitady.

– Sáýle Saǵyntaiqyzy, ja­­qynda Biryńǵai jinaq­taýshy zeinetaqy qorynyń operatsiialyq zalynda boldym. Kelýshiler kóp bolsa da, ábigerge túsip júrgen nemese kúigelektikke salynyp júr­gen adamdardy kórmedik. Kelý­shiler óz máselelerin jedel túrde, sonymen qatar sabyrmen sheship, zeinetkerlik qujattaryn qolma-qol rásimdep jatqandaryn baiqadyq. Alma­ty­daǵy keńseler ǵana osylai jumys istei me, álde qyzmet kór­setýdiń jańa standarty eli­miz­diń barlyq aimaqtaryna taral­ǵan ba?

– Qyzmet kórsetý ýaqyty, qujatty rásimdeý men jabdyqtaý, mamandardyń biliktiligi siiaqty standarttar bizdiń keńselerimizdiń barlyǵyna birdei taralǵan. Búkil elimiz boiynsha júie osylai jumys jasaidy. Sondai-aq klient­terden qyzmet kórsetý dárejesine mindetti túrde baǵa berýlerin ótinemiz. Bul málimetter jinaqtalyp, qyzmet kórsetý jáne sapany baqylaý departamentinde avtomatty túrde óńdeledi. Ázirge klientterdiń bergen baǵasy standarttar ólsheýishi bolyp otyr, áitse de aldaǵy ýaqytta biz muny jer-jerde qyzmetkerlerdiń eńbek­aqysyn tóleý barysynda jappai eskeremiz dep josparlap otyrmyz.

Qazir bizde respýblika boiynsha 232 bólim jumys isteýde. Kóptegen bólimderde – ázirge iri qalalarda, oblys ortalyqtarynda jáne Stepnogor, Lisakov, Rýdnyi, Semei siiaqty qalalarda beinebailanys jáne baqylaý júiesi oryn alǵan.

– Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qorynyń quryl­ǵanyna úsh-aq jyl bolǵanyn, qordyń qyzmeti men shyǵyn­dary qatań tártipke salynyp, baqylaýǵa alynǵanyn eskeretin bolsaq, qordyń tehnikalyq já­ne aqparattyq bazasyn jetil­di­rý úshin qarjy qaidan alyndy?

– BJZQ qurylǵannan keiin, shynymen, kóp nárseni jańartyp, jetildirýge týra keldi. Jeke jinaqtaýshy zeinetaqy qorlaryn biriktirgennen keiin, olardyń árqaisysy óz baǵdarlamalary boiynsha jumys isteitinin jáne jumys isteý tásilderi bir-birine uqsamaitynyn baiqadyq. Biz jalpy tájiribeden eń úzdik­terin tańdadyq. Osylaisha, baǵdar­lamalyq ónim bizge Memlekettik jinaqtaýshy zeinetaqy qorynan qaldy. Qolymyzǵa tigen murany jańartyp, sonymen qatar halyqqa qyzmet kórsetýdiń basqa da túr­lerin jetildirip jatyrmyz.

Biryńǵai jinaqtaýshy zeinet­aqy qory qurylǵannan keiin ákimshilik shyǵyndar aitar­lyqtai azaidy. 2014 jyly Qor­dyń komissiialyq syiaqysyn buryn­ǵysynan eki ese qysqartý týraly sheshim qabyldandy: iaǵni, inves­titsiialyq tabystyń 15 paiy­zynan 7,5 paiyzyna jáne aiy­na zeinetaqy aktivteriniń 0,05 paiyzynan 0,025 paiyzyna qysqartyldy. Sodan keiin komissiialyq syiaqy taǵy da investitsiialyq tabystyń 30 paiyzyna jáne zeinetaqy aktivteriniń 10 paiyzyna tómendetildi.

– Keńselerińizge halyq kóp kele me? Kóptegen adamdar Bir­yńǵai jinaqtaýshy zeinet­aqy qoryna halyq jeke zeinet­aqy shotyn ashýǵa jáne zeinetke shyǵýyna bailanysty qujat­taryn rásimdeýge ǵana keledi dep oilaidy…

– Jyl saiyn, qańtar aiynda jáne aqpannyń alǵashqy kúnderi halyq munda kóptep keledi. Almaty men Astana qalalaryndaǵy iri keńselerimizge keletin adamdardyń sany 3000 – 4000-ǵa jetedi. Bul ailarda salymshylar ózderiniń jeke zeinetaqy shottarynyń jai-kúiin bilý úshin úzindi-kóshirme alýǵa keledi. Keiin kúndelikti kelýshiler sany 1000 – 1500 adamǵa deiin azaiady.

Zeinetaqy tólemderin rásimdeý jyl boiy aǵymdaǵy tártip boiynsha júrip jatady. Bul rásim barynsha jeńildetilgen jáne az ýaqyt alady. Adamnyń talap qoiyl­ǵan jasy jetken kezde, qordan zeinet­aqy tólemderin rásim­deý úshin salymshynyń jeke basynyń kýáligi men banktegi esepshotynyń nómiri bolsa jetkilikti. Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qoryna tiisti qujattar ótkizilgennen keiin berilýi tiis soma zeinetkerdiń banktegi esepshotyna 10 kúnge jetpei-aq túsedi.

– Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qoryn qurý kóp talas týdyrǵan máselelerdiń biri boldy. Úsh jyl ótkennen keiin jeke qorlarmen salystyrǵandaǵy onyń tiimdiligi jóninde aitýǵa bola ma?

– Biryńǵai jinaqtaýshy zeinet­aqy qorynyń tiimdiligin dáleldeitin kórsetkishter bar. 2013 jyly kiristilik 2,2 % bolsa, 2015 jyly qunsyzdaný 13,6 %-dy quraǵan kezde, bizdiń kiristiligimiz 15,65 % boldy.

Júieni kólemdi túrde avtomat­tandyrý júzege asyryl­dy. Turǵyndarǵa aqparat berýdiń jańa tásilderi engizildi. Adamdar endi ózderiniń zeinetaqy jinaq­tarynyń jai-kúii týraly máli­metter jazylǵan konvertti bir jyl boiy kútpeidi. Qazir árbir adam kez kelgen ýaqytta bizdiń www.enpf.kz saitymyz arqyly nemese ENPF uialy qosymshasynyń kómegimen óziniń jeke zeinetaqy shotyn baqylai alady. Aita ketetin jaǵdai, 2016 jyldyń 1 qazanyna deiin bul tásildi 2,3 million adam tańdaǵan bolatyn. Sondai-aq 214 myńǵa jýyq adamnyń elektrondy mekenjaiyna úzindi kóshirme jiberilip otyrady. Osyndai adamdar sany kóbeiýde. Uialy qosymshany júktep alǵandar sany 357 myńnan asty. Osylaisha, qazir 2,5 millionnan astam adam, iaǵni árbir tórtinshi salymshy elektrondyq tásilmen aqparat alyp otyrady, osynyń barlyǵy júieni basqarý shyǵystaryn azaitýǵa múmkindik berdi.

Budan basqa da artyq­shylyq­tary bar. Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qoryn qurý salym­shylardyń biryńǵai bazasyn jasaýǵa múmkindik berdi. Osynyń negizinde joǵary dárejedegi parametrlik málimetterge monitoring jáne saraptaý júrgizip, elimizdegi jinaqtaýshy zeinetaqy júiesin damytýdyń jańa baǵyt­taryn aiqyndaýǵa bolady.

2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap qoldanysqa engiziletin shartty-jinaqtaýshy zeinetaqy júiesiniń tujyrymdamasyn daiyndaýda bizdiń Aktýarlyq or­talyqtyń esepteri negizge alyndy.

– Kúmánshilder men urys­qaqtar bolǵan, bar jáne bolady da. Soǵan qaramastan, jalpy alǵanda, Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qoryna qatysty adamdardyń kóńil-kúilerinde ózgerister baiqala ma?

– Bul júiege senimsizdikpen qaraityn adamdar sany azaiǵan. Biz adamdardy bul júiemen «dos­tastyrý» maqsatynda júieni qoljetimdi, túsinikti, senim týdyratyndai etý úshin kóp jumys jasap jatyrmyz. Senimsizdik, eń aldymen, túsinbegendikten týyndaidy. Biz zeinetaqy júiesiniń barlyq qyrlaryn túsindirýge barynsha tyrysyp jatyrmyz. Máselen, biz respýblikalyq telearnalarmen birlesip jumys jasaýdamyz: 24.kz telearnasynda «Zeinet.kz», al «Qazaqstan» telearnasynda «Beinet túbi — zeinet» dep atalatyn aqparattyq-túsindirý, tanymdyq baǵdarlamalary apta saiyn kórsetiledi. Biz bilim berý baǵdarlamalarymen oqý oryndaryna baryp turamyz. Qordyń resmi veb-saity adamdardyń tez túsinip alýyna beiimdetilip jasalynǵan, onda arnaiy úiretýge arnalǵan bólimder bar. Sondai-aq onda, bizdiń oiymyzsha, jaqsy dep baǵalaýǵa bolatyn «Zeinetaqy kalkýliatory» degen qural bar, onyń kómegimen kez kelgen adam bolashaqta ózi alatyn zeinetaqy mólsherin shamalap eseptep bile alady. Biz jańa pishimder men quraldardy qoldanýǵa kúsh salyp jatyrmyz. Jaqynda zeinetaqy júiesiniń negizgi máseleleri týraly qysqa metrajdy aqparattyq film kórsetetin bolamyz.

Áitse de barlyq máseleler sheshile qoiǵan joq: Qazaqstanda jumys isteitin halyq sany – 9 mil­lionǵa jýyq adam, biraq zeinetaqy jarnasyn júieli túrde tólep otyratyndar sany – 6,4 millionnan sál ǵana asady. Sondyqtan eńbekke jaramdy, jumys isteitin, biraq resmi túrde tirkelmegen jáne zeinetaqy qoryna aqsha aýdarmaityn azamattardy jinaqtaýshy zeinetaqy júiesine tartý – qordyń jáne jalpy memlekettiń asa mańyzdy min­detteriniń biri. Biz zeinetaqy júiesine belsendi túrde aralasý arqyly árbir adam memleketpen jáne aldaǵy ýaqytta jumys berýshisimen birge óziniń zeinetaqy aktivin jasap, ózine tiimdi ári múddeli áreket etetinin árbir adamǵa jetkizgimiz keledi.

– Kóptegen adamdar qar­jylyq turaqsyzdyqtan qaýip­tenedi. Qorǵa qansha aqsha túsip tursa, tólem de sondai mólsherde bolyp qalýy múmkin ǵoi?! Mun­dai kúdikterdiń bolýyn túsi­nýge bolady: 90-shy jyldary qan­shama tólemder ótelmei qal­dy, depozitter qunsyzdanyp ketti, zeinetaqylar da tólenbei qal­ǵan bolatyn…

– Ortaq jáne jinaqtaýshy zeinetaqy júieleriniń arasynda birqatar túbegeili aiyr­mashylyqtar bar. Ortaq zeinet­aqy júiesinde jumys isteitin azamattar zeinetke shyqqan zei­netkerlerdi zeinetaqy tóle­mimen qamtamasyz etedi. Búgingi tańda munyń 1998 jylǵa deiin eńbek ótili bar adamdarǵa qatysy bar. Olarǵa zeinetaqy biýdjetten tólenedi. Birtindep bul quramdaýysh júieden shyǵady. Sol kezde táýekel de joiylady.

Al jinaqtaýshy júiede Bir­yń­ǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qorynyń árbir salymshysy óziniń jeke zeinetaqy shotyna aqsha aýdaryp otyrady, ol derbes túrde eseptelinedi jáne salymshy zeinet jasyna jetken kezde, zeinetaqy tólemderi onyń óziniń zeinetaqy jinaǵy esebinen tólenetin bolady. Salymshy qansha soma jinasa, sonsha aqsha alady. Son­dyqtan da demografiialyq jaǵ­dai salymshynyń zeinetaqy tólemderine áser etpeitin bolady.

– Búgingi tańdaǵy kókeikesti másele – aýystyrý koefitsientiniń jetkilikti bolýyn saqtap qalý, iaǵni adamdar zeinetke shyqqan kezde, Halyqaralyq eńbek uiymy standarttaryna sáikes joǵaltqan tabysynyń 40%-nan kem emes mólsherine ie bolýy tiis.

Ortaq zeinetaqy júiesi bir­tin­dep azaiyp, joiylǵannan keiin onyń ornyn shartty-jinaqtaýshy quramdaýysh basýy tiis. 2015 jyly 2 tamyzda Elbasy «Qazaqstan Respýblikasynyń kei­bir zańnamalyq aktilerine zeinetaqymen qamsyzdandyrý máseleleri boiynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoidy. Sonymen 2018 jyldan bastap shartty-jinaqtaýshy quramdaýysh nemese jumys berý­shiniń mindetti zeinetaqy jarnalary (JMZJ) engiziletin bolady. Jumys be­rýshi bul jarnany eńbek jaǵ­dailaryna qaramastan barlyq jumyskerleriniń shartty zeinet­aqy shotyna tóleitin bolady. Bul shot Biryńǵai jinaqtaýshy zeinet­aqy qorynda ashylatyn bolady.

Jumys berýshi bul shotqa jumys berýshiniń mindetti zeinet­aqy jarnasyn (JMZJ) qyzmetkerdiń ailyq tabysynyń 5%-y kóleminde óz esebinen tólep otyrady. Jumys berýshiniń mindetti zei­netaqy jarnasynyń (JMZJ) artyqshylyǵy sol, eger jumys berýshi kem degende, úzilissiz 60 ai osyndai tólem jasasa, zeinetker shartty zei­netaqy shotyndaǵy aqsha taýsylyp qalsa da, osy jinaqtan ómir boiy zeinetaqy tólemderin alyp turatyn bolady.

Sondai-aq elimizdegi jinaq­taýshy zeinetaqy júieleriniń erekshelikteri týraly aityp óteiin: bir de bir jinaqtaýshy zeinet­aqy júiesinde, tipti joǵary damyǵan elderde de zeinetaqy ji­naqtarynyń saqtalýyna ke­pil­dik beretin memlekettiń tikelei jaý­apkershiligi joq. Al Qazaq­standa qunsyzdaný deń­geiin eskere otyryp, zeinet­aqy jinaqtaryn saqtalý jaýa­pker­shiligin memleket óz moi­nyna alyp otyr.

Sondyqtan, máselen, 2008 jyly jinaǵan aqshasy qunsyzdanyp qalǵan bizdiń zeinetkerler, iaǵni naryqtaǵy qarjylyq turaqsyzdyq sebebinen jáne jeke jinaqtaýshy zeinetaqy qorlarynyń saiasaty sebebinen zardap shekken salymshylar zeinet jasyna jetken kezde biýdjetten tólemaqy alady. Mundai jaǵdaiǵa qarai esep­teý algoritmi daiyndalǵan. Eger salymshylar zeinetaqy jinaq­taryn jekemenshik qorlarǵa salyp, shyǵynǵa ushyraǵan bolsa, sol shyǵynnyń orny toltyrylady.

Ókinishke qarai, adamdar jaqsy zeinetaqy alý úshin qajetti somany jinaqtai almai jatady. Sondyqtan qazaqstandyqtarǵa aitarymyz, erikti zeinetaqy jarnalaryn salyńyzdar, jumys berýshiniń der kezinde jáne toly­ǵymen mindetti zeinetaqy jar­nalaryn aýdaryp turýyn qada­ǵalańyzdar.

Aktýarlyq esepterge sáikes, 1998 jylǵa deiin eńbek ótili bolmaǵan adamdarǵa ortaq zei­netaqy tólenbeidi, qurmetti demalysqa shyqqan kezde olar úshin bazalyq zeinetaqy tólenedi jáne olar ózderi jinaqtaǵan somaǵa ie bolady. Bul jetkiliksiz bolyp tabylady, sondyqtan zańnamaǵa ózgertýler engizilip, jańa quram­daý­ysh engizildi. Nátijesinde zeinetaqymen qam­syzdandyrý barysyna memleket, salymshy jáne jumys berýshi qatysady. Jańa shartty-jinaqtaýshy qu­ram­daýyshty eskere otyryp, Qazaq­standa Ha­lyqaralyq eńbek uiy­mynyń jumys isteýshi azamat­tyń ailyq tabysynyń 40%-yn qam­tamasyz etý talaby oryndalady.

– Jinaqtaýshy zeinetaqy júiesiniń mindetti kásiptik zei­net­aqy jarnasy siiaqty jańa quramdaýyshtary qanshalyqty sátti damyp keledi?

– Mindetti kásiptik zeinetaqy jarnasy – jumys berýshi 2014 jyldyń 1 qańtarynan bastap eńbek jaǵdaiy ziiandy jáne qaý­­ipti jumyspen ainalysatyny jumyskerler úshin tólep kele jatqan jańa jarna túri. Mundai kásipter tizimi Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń qaý­lysymen belgilengen. 2016 jyl­dyń úsh toqsanyndaǵy statistikany mysalǵa keltireiin. 1 qazanda mindetti kásiptik zeinetaqy jarnasy boiynsha salymshylar sany 411 220 adam bolyp otyr. Iaǵni, ziiandy jáne qaýipti kásip ókilderi tolyǵymen osy jarna túrimen qamtylǵan.

– Burynǵy jeke qorlar siiaqty, Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qory da erikti zei­netaqy jarnasyn damyta almai otyr. Mundai jarna túrin 39 myńǵa jýyq adam tóleidi. Mun­dai salym túrin damytý úshin yntalandyrýlar bar ma?

– Ókinishke qarai, erikti zeinetaqy jarnasy keń taralyp otyrǵan joq. Mundaǵy basty yntalandyrý – salymshynyń ózi úshin tiimdi ekenin túsinýi. Bul – óziniń zeinetaqy kapitalyn aitarlyqtai tolyqtyrýǵa múmkindik beretin tásilderdiń biri. Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qorynyń saityndaǵy «Zeinetaqy kalkýliatory» bolashaq zeinet­aqynyń mólsherin esepteýge múm­kindik beredi jáne az salynǵan jar­nalardyń ózi jinaqtardy aitar­lyqtai ulǵaitýǵa bolatynyn kórsetip otyr. Olardy memleket te yntalandyrýda: óz paidasyna salynatyn erikti zeinetaqy jarnasyna salyq salynbaidy. Mundai jarnany basqa adam úshin de tóleýge bolady. Osyndai jolmen jinaqtalǵan jinaqtardy jalpyǵa ortaq belgilengen zeinet jasyna jetpei-aq, iaǵni, 50 jastan bastap ala berýge bolady.

Bul másele búginde kókeikesti bolyp otyr. Óitkeni keibir salymshylarda aýyr syrqattaryna bailanysty, bilim alý nemese úi satyp alý jaǵdailaryna bailanysty, zeinetaqy jinaǵynyń bir bóligin erterek alý qajettiligi týyndaýda. Álemdik tájiribe kórsetkendei, zeinetaqy jinaq­taryn merziminen buryn alý salymshy zeinet jasyna jetken kezde onyń jinaǵan aqshasy naqty ómir súrý deńgeiin qamtamasyz etken jaǵdaida ǵana múmkin bolady. Zeinetaqy qoryna óz er­kimen jarna salý osy deńgeidi qam­tamasyz etýdiń bir kózi bolar edi.

Qazir bul másele zerttelip, eseptelý ústinde. Keiin tiisti usynystar engiziletin bolady.

– Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qorynyń óziniń damý tujyrymdamasy bar. Qandai jańa usynystar aitasyzdar?

– Biz klienttermen jańa qarym-qatynas ornatatyn bolamyz. Eger búgingi kúni kóp jaǵdaida salymshy bizge keletin bolsa, budan bylai biz oǵan qarai júretin bolamyz. Biz «Óńirlik jelini damytýdyń jol kartasyn» jáne «Aqparattyq tehnologiialardy damytýdyń jol kartasyn» daiyndadyq. Búkil baǵdarlama 2-3 jylǵa arnalyp jasalynǵan jáne óńirlik jelidegi jyldamdyǵy joǵary bailanys arnalary bar zamanaýi kóshpeli keńselerdi damytýǵa baǵyttalǵan.

Sondai-aq vpn-avtomattar uiymdastyrǵymyz keledi, olar operatormen qashyqtyqtan qaty­nas jasaýdy qamtamasyz etetin bolady: adam Qazaqstannyń kez kelgen aimaǵynda júrip, Biryń­ǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qoryna habarlasyp, operatormen qashyqtyqtan qatynas jasaý arqyly qujattaryn tapsyryp, onymen skaip arqyly sóilesip, ótinish jaza alady ári oǵan sol jerde qyzmet kórsetiletin bolady.

Budan ózge, 7-8 million adamda bankterdiń tólem kartalary bar. Biz bank júiesi boiynsha adamdy sáikestendirý júiesimen bailanys ornatyp, sol arqyly salymshyǵa ekinshi deńgeidegi bankterdiń bankomattary arqyly qyzmet kórsetkimiz keledi.

Mundai tásil kúnine 2-3-aq adam keletin shalǵai jerden qyzmet kórsetý ortalyqtaryn ash­pai-aq qyzmet kórsetýge múm­kindik beredi. Biz mobildi avtomobilder satyp alýdy josparlap otyrmyz, olar bailanyspen, tehnikamen jabdyqtalatyn bolady jáne keste boiynsha elimizdiń shet aimaqtaryna baryp turady. Árine, mundai avtomobilderdiń keletini jóninde jergilikti ha­lyqqa aldyn ala eskertiledi. Zeinet­aqy júiesin odan ári damytý boiynsha usynystardy qarastyrǵan kezde Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qory, eń aldymen, salymshylardyń múddeleri men talap-tilekterin basshylyqqa alatyn bolady. Biz bailanys ortalyǵy, operatsiia zaly, sait nemese buqaralyq aqparat quraldary arqyly kelip túsken bir de bir málimetti nazardan tys qaldyrmaimyz. Bar­lyq usynystarǵa, aqyl-keńes, tilek­terge, suraqtarǵa taldaý jasaimyz, olardyń árqaisysynyń sheshimin tabýǵa tyrysamyz. Osylaisha, salymshylarǵa halyq­aralyq standart­tarǵa sáikes qyzmet kór­se­týge tyrysamyz.

Áńgimelesken

Alevtina DONSKIH

"Egemen Qazaqstan"