جيناقتاۋشى زەينەتاقى جٷيەسٸندە قانداي جاڭالىقتار بار?

2016 جىلدىڭ ٷش توقسانىندا بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا (بجزق) كەلٸپ تٷسكەن زەينەتاقى جارنالارىنىڭ سوماسى 510 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇرادى, ال قوردان تٶلەنگەن زەينەتاقى تٶلەمدەرٸ 130 ميلليارد تەڭگەدەن استى.

قور كٶرسەتكٸشتەرٸ تۇراقتىلىق پەن سەنٸمدٸلٸكتٸڭ دەلەلٸ بولۋدا: تٶلەمدەر تٶلەنٸپ جاتىر, زەينەتكەرلەر ٶزدەرٸ جيناعان اقشاسىن الىپ جاتىر. بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىندا جيناقتالعان زەينەتاقى اكتيۆتەرٸ 6,5 تريلليون تەڭگەدەن اسادى, ال ينۆەستيتسييالىق تابىس كٶلەمٸ 9 ايدىڭ ٸشٸندە عانا 432 ميلليارد تەڭگەدەن استى. «بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق باسقارما تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى سەۋلە دٷيسەنوۆا قوردىڭ ونداعان جىلدارعا جەتەرلٸك ورنىقتىلىق جيناقتاعانىن ايتادى.

– سەۋلە ساعىنتايقىزى, جا­­قىندا بٸرىڭعاي جيناق­تاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ وپەراتسييالىق زالىندا بولدىم. كەلۋشٸلەر كٶپ بولسا دا, ەبٸگەرگە تٷسٸپ جٷرگەن نەمەسە كٷيگەلەكتٸككە سالىنىپ جٷر­گەن ادامداردى كٶرمەدٸك. كەلۋ­شٸلەر ٶز مەسەلەلەرٸن جەدەل تٷردە, سونىمەن قاتار سابىرمەن شەشٸپ, زەينەتكەرلٸك قۇجاتتارىن قولما-قول رەسٸمدەپ جاتقاندارىن بايقادىق. الما­تى­داعى كەڭسەلەر عانا وسىلاي جۇمىس ٸستەي مە, ەلدە قىزمەت كٶر­سەتۋدٸڭ جاڭا ستاندارتى ەلٸ­مٸز­دٸڭ بارلىق ايماقتارىنا تارال­عان با?

– قىزمەت كٶرسەتۋ ۋاقىتى, قۇجاتتى رەسٸمدەۋ مەن جابدىقتاۋ, مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ سيياقتى ستاندارتتار بٸزدٸڭ كەڭسەلەرٸمٸزدٸڭ بارلىعىنا بٸردەي تارالعان. بٷكٸل ەلٸمٸز بويىنشا جٷيە وسىلاي جۇمىس جاسايدى. سونداي-اق كليەنت­تەردەن قىزمەت كٶرسەتۋ دەرەجەسٸنە مٸندەتتٸ تٷردە باعا بەرۋلەرٸن ٶتٸنەمٸز. بۇل مەلٸمەتتەر جيناقتالىپ, قىزمەت كٶرسەتۋ جەنە ساپانى باقىلاۋ دەپارتامەنتٸندە اۆتوماتتى تٷردە ٶڭدەلەدٸ. ەزٸرگە كليەنتتەردٸڭ بەرگەن باعاسى ستاندارتتار ٶلشەۋٸشٸ بولىپ وتىر, ەيتسە دە الداعى ۋاقىتتا بٸز مۇنى جەر-جەردە قىزمەتكەرلەردٸڭ ەڭبەك­اقىسىن تٶلەۋ بارىسىندا جاپپاي ەسكەرەمٸز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز.

قازٸر بٸزدە رەسپۋبليكا بويىنشا 232 بٶلٸم جۇمىس ٸستەۋدە. كٶپتەگەن بٶلٸمدەردە – ەزٸرگە ٸرٸ قالالاردا, وبلىس ورتالىقتارىندا جەنە ستەپنوگور, ليساكوۆ, رۋدنىي, سەمەي سيياقتى قالالاردا بەينەبايلانىس جەنە باقىلاۋ جٷيەسٸ ورىن العان.

– بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ قۇرىل­عانىنا ٷش-اق جىل بولعانىن, قوردىڭ قىزمەتٸ مەن شىعىن­دارى قاتاڭ تەرتٸپكە سالىنىپ, باقىلاۋعا الىنعانىن ەسكەرەتٸن بولساق, قوردىڭ تەحنيكالىق جە­نە اقپاراتتىق بازاسىن جەتٸل­دٸ­رۋ ٷشٸن قارجى قايدان الىندى?

– بجزق قۇرىلعاننان كەيٸن, شىنىمەن, كٶپ نەرسەنٸ جاڭارتىپ, جەتٸلدٸرۋگە تۋرا كەلدٸ. جەكە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىن بٸرٸكتٸرگەننەن كەيٸن, ولاردىڭ ەرقايسىسى ٶز باعدارلامالارى بويىنشا جۇمىس ٸستەيتٸنٸن جەنە جۇمىس ٸستەۋ تەسٸلدەرٸ بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايتىنىن بايقادىق. بٸز جالپى تەجٸريبەدەن ەڭ ٷزدٸك­تەرٸن تاڭدادىق. وسىلايشا, باعدار­لامالىق ٶنٸم بٸزگە مەملەكەتتٸك جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان قالدى. قولىمىزعا تيگەن مۇرانى جاڭارتىپ, سونىمەن قاتار حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋدٸڭ باسقا دا تٷر­لەرٸن جەتٸلدٸرٸپ جاتىرمىز.

بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەت­اقى قورى قۇرىلعاننان كەيٸن ەكٸمشٸلٸك شىعىندار ايتار­لىقتاي ازايدى. 2014 جىلى قور­دىڭ كوميسسييالىق سىياقىسىن بۇرىن­عىسىنان ەكٸ ەسە قىسقارتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى: ياعني, ينۆەس­تيتسييالىق تابىستىڭ 15 پايى­زىنان 7,5 پايىزىنا جەنە ايى­نا زەينەتاقى اكتيۆتەرٸنٸڭ 0,05 پايىزىنان 0,025 پايىزىنا قىسقارتىلدى. سودان كەيٸن كوميسسييالىق سىياقى تاعى دا ينۆەستيتسييالىق تابىستىڭ 30 پايىزىنا جەنە زەينەتاقى اكتيۆتەرٸنٸڭ 10 پايىزىنا تٶمەندەتٸلدٸ.

– كەڭسەلەرٸڭٸزگە حالىق كٶپ كەلە مە? كٶپتەگەن ادامدار بٸر­ىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەت­اقى قورىنا حالىق جەكە زەينەت­اقى شوتىن اشۋعا جەنە زەينەتكە شىعۋىنا بايلانىستى قۇجات­تارىن رەسٸمدەۋگە عانا كەلەدٸ دەپ ويلايدى…

– جىل سايىن, قاڭتار ايىندا جەنە اقپاننىڭ العاشقى كٷندەرٸ حالىق مۇندا كٶپتەپ كەلەدٸ. الماتى مەن استانا قالالارىنداعى ٸرٸ كەڭسەلەرٸمٸزگە كەلەتٸن ادامداردىڭ سانى 3000 – 4000-عا جەتەدٸ. بۇل ايلاردا سالىمشىلار ٶزدەرٸنٸڭ جەكە زەينەتاقى شوتتارىنىڭ جاي-كٷيٸن بٸلۋ ٷشٸن ٷزٸندٸ-كٶشٸرمە الۋعا كەلەدٸ. كەيٸن كٷندەلٸكتٸ كەلۋشٸلەر سانى 1000 – 1500 ادامعا دەيٸن ازايادى.

زەينەتاقى تٶلەمدەرٸن رەسٸمدەۋ جىل بويى اعىمداعى تەرتٸپ بويىنشا جٷرٸپ جاتادى. بۇل رەسٸم بارىنشا جەڭٸلدەتٸلگەن جەنە از ۋاقىت الادى. ادامنىڭ تالاپ قويىل­عان جاسى جەتكەن كەزدە, قوردان زەينەت­اقى تٶلەمدەرٸن رەسٸم­دەۋ ٷشٸن سالىمشىنىڭ جەكە باسىنىڭ كۋەلٸگٸ مەن بانكتەگٸ ەسەپشوتىنىڭ نٶمٸرٸ بولسا جەتكٸلٸكتٸ. بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا تيٸستٸ قۇجاتتار ٶتكٸزٸلگەننەن كەيٸن بەرٸلۋٸ تيٸس سوما زەينەتكەردٸڭ بانكتەگٸ ەسەپشوتىنا 10 كٷنگە جەتپەي-اق تٷسەدٸ.

– بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن قۇرۋ كٶپ تالاس تۋدىرعان مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولدى. ٷش جىل ٶتكەننەن كەيٸن جەكە قورلارمەن سالىستىرعانداعى ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸ جٶنٸندە ايتۋعا بولا ما?

– بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەت­اقى قورىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن دەلەلدەيتٸن كٶرسەتكٸشتەر بار. 2013 جىلى كٸرٸستٸلٸك 2,2 % بولسا, 2015 جىلى قۇنسىزدانۋ 13,6 %-دى قۇراعان كەزدە, بٸزدٸڭ كٸرٸستٸلٸگٸمٸز 15,65 % بولدى.

جٷيەنٸ كٶلەمدٸ تٷردە اۆتومات­تاندىرۋ جٷزەگە اسىرىل­دى. تۇرعىندارعا اقپارات بەرۋدٸڭ جاڭا تەسٸلدەرٸ ەنگٸزٸلدٸ. ادامدار ەندٸ ٶزدەرٸنٸڭ زەينەتاقى جيناق­تارىنىڭ جاي-كٷيٸ تۋرالى مەلٸ­مەتتەر جازىلعان كونۆەرتتٸ بٸر جىل بويى كٷتپەيدٸ. قازٸر ەربٸر ادام كەز كەلگەن ۋاقىتتا بٸزدٸڭ www.enpf.kz سايتىمىز ارقىلى نەمەسە ENPF ۇيالى قوسىمشاسىنىڭ كٶمەگٸمەن ٶزٸنٸڭ جەكە زەينەتاقى شوتىن باقىلاي الادى. ايتا كەتەتٸن جاعداي, 2016 جىلدىڭ 1 قازانىنا دەيٸن بۇل تەسٸلدٸ 2,3 ميلليون ادام تاڭداعان بولاتىن. سونداي-اق 214 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ ەلەكتروندى مەكەنجايىنا ٷزٸندٸ كٶشٸرمە جٸبەرٸلٸپ وتىرادى. وسىنداي ادامدار سانى كٶبەيۋدە. ۇيالى قوسىمشانى جٷكتەپ العاندار سانى 357 مىڭنان استى. وسىلايشا, قازٸر 2,5 ميلليوننان استام ادام, ياعني ەربٸر تٶرتٸنشٸ سالىمشى ەلەكتروندىق تەسٸلمەن اقپارات الىپ وتىرادى, وسىنىڭ بارلىعى جٷيەنٸ باسقارۋ شىعىستارىن ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.

بۇدان باسقا دا ارتىق­شىلىق­تارى بار. بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن قۇرۋ سالىم­شىلاردىڭ بٸرىڭعاي بازاسىن جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. وسىنىڭ نەگٸزٸندە جوعارى دەرەجەدەگٸ پارامەترلٸك مەلٸمەتتەرگە مونيتورينگ جەنە ساراپتاۋ جٷرگٸزٸپ, ەلٸمٸزدەگٸ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جٷيەسٸن دامىتۋدىڭ جاڭا باعىت­تارىن ايقىنداۋعا بولادى.

2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قولدانىسقا ەنگٸزٸلەتٸن شارتتى-جيناقتاۋشى زەينەتاقى جٷيەسٸنٸڭ تۇجىرىمداماسىن دايىنداۋدا بٸزدٸڭ اكتۋارلىق ور­تالىقتىڭ ەسەپتەرٸ نەگٸزگە الىندى.

– كٷمەنشٸلدەر مەن ۇرىس­قاقتار بولعان, بار جەنە بولادى دا. سوعان قاراماستان, جالپى العاندا, بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا قاتىستى ادامداردىڭ كٶڭٸل-كٷيلەرٸندە ٶزگەرٸستەر بايقالا ما?

– بۇل جٷيەگە سەنٸمسٸزدٸكپەن قارايتىن ادامدار سانى ازايعان. بٸز ادامداردى بۇل جٷيەمەن «دوس­تاستىرۋ» ماقساتىندا جٷيەنٸ قولجەتٸمدٸ, تٷسٸنٸكتٸ, سەنٸم تۋدىراتىنداي ەتۋ ٷشٸن كٶپ جۇمىس جاساپ جاتىرمىز. سەنٸمسٸزدٸك, ەڭ الدىمەن, تٷسٸنبەگەندٸكتەن تۋىندايدى. بٸز زەينەتاقى جٷيەسٸنٸڭ بارلىق قىرلارىن تٷسٸندٸرۋگە بارىنشا تىرىسىپ جاتىرمىز. مەسەلەن, بٸز رەسپۋبليكالىق تەلەارنالارمەن بٸرلەسٸپ جۇمىس جاساۋدامىز: 24.kz تەلەارناسىندا «زەينەت.كز», ال «قازاقستان» تەلەارناسىندا «بەينەت تٷبٸ — زەينەت» دەپ اتالاتىن اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ, تانىمدىق باعدارلامالارى اپتا سايىن كٶرسەتٸلەدٸ. بٸز بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىمەن وقۋ ورىندارىنا بارىپ تۇرامىز. قوردىڭ رەسمي ۆەب-سايتى ادامداردىڭ تەز تٷسٸنٸپ الۋىنا بەيٸمدەتٸلٸپ جاسالىنعان, وندا ارنايى ٷيرەتۋگە ارنالعان بٶلٸمدەر بار. سونداي-اق وندا, بٸزدٸڭ ويىمىزشا, جاقسى دەپ باعالاۋعا بولاتىن «زەينەتاقى كالكۋلياتورى» دەگەن قۇرال بار, ونىڭ كٶمەگٸمەن كەز كەلگەن ادام بولاشاقتا ٶزٸ الاتىن زەينەتاقى مٶلشەرٸن شامالاپ ەسەپتەپ بٸلە الادى. بٸز جاڭا پٸشٸمدەر مەن قۇرالداردى قولدانۋعا كٷش سالىپ جاتىرمىز. جاقىندا زەينەتاقى جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸ تۋرالى قىسقا مەتراجدى اقپاراتتىق فيلم كٶرسەتەتٸن بولامىز.

ەيتسە دە بارلىق مەسەلەلەر شەشٸلە قويعان جوق: قازاقستاندا جۇمىس ٸستەيتٸن حالىق سانى – 9 ميل­ليونعا جۋىق ادام, بٸراق زەينەتاقى جارناسىن جٷيەلٸ تٷردە تٶلەپ وتىراتىندار سانى – 6,4 ميلليوننان سەل عانا اسادى. سوندىقتان ەڭبەككە جارامدى, جۇمىس ٸستەيتٸن, بٸراق رەسمي تٷردە تٸركەلمەگەن جەنە زەينەتاقى قورىنا اقشا اۋدارمايتىن ازاماتتاردى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جٷيەسٸنە تارتۋ – قوردىڭ جەنە جالپى مەملەكەتتٸڭ اسا ماڭىزدى مٸن­دەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. بٸز زەينەتاقى جٷيەسٸنە بەلسەندٸ تٷردە ارالاسۋ ارقىلى ەربٸر ادام مەملەكەتپەن جەنە الداعى ۋاقىتتا جۇمىس بەرۋشٸسٸمەن بٸرگە ٶزٸنٸڭ زەينەتاقى اكتيۆٸن جاساپ, ٶزٸنە تيٸمدٸ ەرٸ مٷددەلٸ ەرەكەت ەتەتٸنٸن ەربٸر ادامعا جەتكٸزگٸمٸز كەلەدٸ.

– كٶپتەگەن ادامدار قار­جىلىق تۇراقسىزدىقتان قاۋٸپ­تەنەدٸ. قورعا قانشا اقشا تٷسٸپ تۇرسا, تٶلەم دە سونداي مٶلشەردە بولىپ قالۋى مٷمكٸن عوي?! مۇن­داي كٷدٸكتەردٸڭ بولۋىن تٷسٸ­نۋگە بولادى: 90-شى جىلدارى قان­شاما تٶلەمدەر ٶتەلمەي قال­دى, دەپوزيتتەر قۇنسىزدانىپ كەتتٸ, زەينەتاقىلار دا تٶلەنبەي قال­عان بولاتىن…

– ورتاق جەنە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جٷيەلەرٸنٸڭ اراسىندا بٸرقاتار تٷبەگەيلٸ ايىر­ماشىلىقتار بار. ورتاق زەينەت­اقى جٷيەسٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن ازاماتتار زەينەتكە شىققان زەي­نەتكەرلەردٸ زەينەتاقى تٶلە­مٸمەن قامتاماسىز ەتەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا مۇنىڭ 1998 جىلعا دەيٸن ەڭبەك ٶتٸلٸ بار ادامدارعا قاتىسى بار. ولارعا زەينەتاقى بيۋدجەتتەن تٶلەنەدٸ. بٸرتٸندەپ بۇل قۇرامداۋىش جٷيەدەن شىعادى. سول كەزدە تەۋەكەل دە جويىلادى.

ال جيناقتاۋشى جٷيەدە بٸر­ىڭ­عاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ ەربٸر سالىمشىسى ٶزٸنٸڭ جەكە زەينەتاقى شوتىنا اقشا اۋدارىپ وتىرادى, ول دەربەس تٷردە ەسەپتەلٸنەدٸ جەنە سالىمشى زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە, زەينەتاقى تٶلەمدەرٸ ونىڭ ٶزٸنٸڭ زەينەتاقى جيناعى ەسەبٸنەن تٶلەنەتٸن بولادى. سالىمشى قانشا سوما جيناسا, سونشا اقشا الادى. سون­دىقتان دا دەموگرافييالىق جاع­داي سالىمشىنىڭ زەينەتاقى تٶلەمدەرٸنە ەسەر ەتپەيتٸن بولادى.

– بٷگٸنگٸ تاڭداعى كٶكەيكەستٸ مەسەلە – اۋىستىرۋ كوەفيتسيەنتٸنٸڭ جەتكٸلٸكتٸ بولۋىن ساقتاپ قالۋ, ياعني ادامدار زەينەتكە شىققان كەزدە, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى ستاندارتتارىنا سەيكەس جوعالتقان تابىسىنىڭ 40%-نان كەم ەمەس مٶلشەرٸنە يە بولۋى تيٸس.

ورتاق زەينەتاقى جٷيەسٸ بٸر­تٸن­دەپ ازايىپ, جويىلعاننان كەيٸن ونىڭ ورنىن شارتتى-جيناقتاۋشى قۇرامداۋىش باسۋى تيٸس. 2015 جىلى 2 تامىزدا ەلباسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەي­بٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. سونىمەن 2018 جىلدان باستاپ شارتتى-جيناقتاۋشى قۇرامداۋىش نەمەسە جۇمىس بەرۋ­شٸنٸڭ مٸندەتتٸ زەينەتاقى جارنالارى (جمزج) ەنگٸزٸلەتٸن بولادى. جۇمىس بە­رۋشٸ بۇل جارنانى ەڭبەك جاع­دايلارىنا قاراماستان بارلىق جۇمىسكەرلەرٸنٸڭ شارتتى زەينەت­اقى شوتىنا تٶلەيتٸن بولادى. بۇل شوت بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەت­اقى قورىندا اشىلاتىن بولادى.

جۇمىس بەرۋشٸ بۇل شوتقا جۇمىس بەرۋشٸنٸڭ مٸندەتتٸ زەينەت­اقى جارناسىن (جمزج) قىزمەتكەردٸڭ ايلىق تابىسىنىڭ 5%-ى كٶلەمٸندە ٶز ەسەبٸنەن تٶلەپ وتىرادى. جۇمىس بەرۋشٸنٸڭ مٸندەتتٸ زەي­نەتاقى جارناسىنىڭ (جمزج) ارتىقشىلىعى سول, ەگەر جۇمىس بەرۋشٸ كەم دەگەندە, ٷزٸلٸسسٸز 60 اي وسىنداي تٶلەم جاساسا, زەينەتكەر شارتتى زەي­نەتاقى شوتىنداعى اقشا تاۋسىلىپ قالسا دا, وسى جيناقتان ٶمٸر بويى زەينەتاقى تٶلەمدەرٸن الىپ تۇراتىن بولادى.

سونداي-اق ەلٸمٸزدەگٸ جيناق­تاۋشى زەينەتاقى جٷيەلەرٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ تۋرالى ايتىپ ٶتەيٸن: بٸر دە بٸر جيناقتاۋشى زەينەت­اقى جٷيەسٸندە, تٸپتٸ جوعارى دامىعان ەلدەردە دە زەينەتاقى جي­ناقتارىنىڭ ساقتالۋىنا كە­پٸل­دٸك بەرەتٸن مەملەكەتتٸڭ تٸكەلەي جاۋ­اپكەرشٸلٸگٸ جوق. ال قازاق­ستاندا قۇنسىزدانۋ دەڭ­گەيٸن ەسكەرە وتىرىپ, زەينەت­اقى جيناقتارىن ساقتالۋ جاۋا­پكەر­شٸلٸگٸن مەملەكەت ٶز موي­نىنا الىپ وتىر.

سوندىقتان, مەسەلەن, 2008 جىلى جيناعان اقشاسى قۇنسىزدانىپ قالعان بٸزدٸڭ زەينەتكەرلەر, ياعني نارىقتاعى قارجىلىق تۇراقسىزدىق سەبەبٸنەن جەنە جەكە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنىڭ ساياساتى سەبەبٸنەن زارداپ شەككەن سالىمشىلار زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە بيۋدجەتتەن تٶلەماقى الادى. مۇنداي جاعدايعا قاراي ەسەپ­تەۋ الگوريتمٸ دايىندالعان. ەگەر سالىمشىلار زەينەتاقى جيناق­تارىن جەكەمەنشٸك قورلارعا سالىپ, شىعىنعا ۇشىراعان بولسا, سول شىعىننىڭ ورنى تولتىرىلادى.

ٶكٸنٸشكە قاراي, ادامدار جاقسى زەينەتاقى الۋ ٷشٸن قاجەتتٸ سومانى جيناقتاي الماي جاتادى. سوندىقتان قازاقستاندىقتارعا ايتارىمىز, ەرٸكتٸ زەينەتاقى جارنالارىن سالىڭىزدار, جۇمىس بەرۋشٸنٸڭ دەر كەزٸندە جەنە تولى­عىمەن مٸندەتتٸ زەينەتاقى جار­نالارىن اۋدارىپ تۇرۋىن قادا­عالاڭىزدار.

اكتۋارلىق ەسەپتەرگە سەيكەس, 1998 جىلعا دەيٸن ەڭبەك ٶتٸلٸ بولماعان ادامدارعا ورتاق زەي­نەتاقى تٶلەنبەيدٸ, قۇرمەتتٸ دەمالىسقا شىققان كەزدە ولار ٷشٸن بازالىق زەينەتاقى تٶلەنەدٸ جەنە ولار ٶزدەرٸ جيناقتاعان سوماعا يە بولادى. بۇل جەتكٸلٸكسٸز بولىپ تابىلادى, سوندىقتان زاڭناماعا ٶزگەرتۋلەر ەنگٸزٸلٸپ, جاڭا قۇرام­داۋ­ىش ەنگٸزٸلدٸ. نەتيجەسٸندە زەينەتاقىمەن قام­سىزداندىرۋ بارىسىنا مەملەكەت, سالىمشى جەنە جۇمىس بەرۋشٸ قاتىسادى. جاڭا شارتتى-جيناقتاۋشى قۇ­رام­داۋىشتى ەسكەرە وتىرىپ, قازاق­ستاندا حا­لىقارالىق ەڭبەك ۇيى­مىنىڭ جۇمىس ٸستەۋشٸ ازامات­تىڭ ايلىق تابىسىنىڭ 40%-ىن قام­تاماسىز ەتۋ تالابى ورىندالادى.

– جيناقتاۋشى زەينەتاقى جٷيەسٸنٸڭ مٸندەتتٸ كەسٸپتٸك زەي­نەت­اقى جارناسى سيياقتى جاڭا قۇرامداۋىشتارى قانشالىقتى سەتتٸ دامىپ كەلەدٸ?

– مٸندەتتٸ كەسٸپتٸك زەينەتاقى جارناسى – جۇمىس بەرۋشٸ 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەڭبەك جاعدايى زيياندى جەنە قاۋ­­ٸپتٸ جۇمىسپەن اينالىساتىنى جۇمىسكەرلەر ٷشٸن تٶلەپ كەلە جاتقان جاڭا جارنا تٷرٸ. مۇنداي كەسٸپتەر تٸزٸمٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸنٸڭ قاۋ­لىسىمەن بەلگٸلەنگەن. 2016 جىل­دىڭ ٷش توقسانىنداعى ستاتيستيكانى مىسالعا كەلتٸرەيٸن. 1 قازاندا مٸندەتتٸ كەسٸپتٸك زەينەتاقى جارناسى بويىنشا سالىمشىلار سانى 411 220 ادام بولىپ وتىر. ياعني, زيياندى جەنە قاۋٸپتٸ كەسٸپ ٶكٸلدەرٸ تولىعىمەن وسى جارنا تٷرٸمەن قامتىلعان.

– بۇرىنعى جەكە قورلار سيياقتى, بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى دا ەرٸكتٸ زەي­نەتاقى جارناسىن دامىتا الماي وتىر. مۇنداي جارنا تٷرٸن 39 مىڭعا جۋىق ادام تٶلەيدٸ. مۇن­داي سالىم تٷرٸن دامىتۋ ٷشٸن ىنتالاندىرۋلار بار ما?

– ٶكٸنٸشكە قاراي, ەرٸكتٸ زەينەتاقى جارناسى كەڭ تارالىپ وتىرعان جوق. مۇنداعى باستى ىنتالاندىرۋ – سالىمشىنىڭ ٶزٸ ٷشٸن تيٸمدٸ ەكەنٸن تٷسٸنۋٸ. بۇل – ٶزٸنٸڭ زەينەتاقى كاپيتالىن ايتارلىقتاي تولىقتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تەسٸلدەردٸڭ بٸرٸ. بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ سايتىنداعى «زەينەتاقى كالكۋلياتورى» بولاشاق زەينەت­اقىنىڭ مٶلشەرٸن ەسەپتەۋگە مٷم­كٸندٸك بەرەدٸ جەنە از سالىنعان جار­نالاردىڭ ٶزٸ جيناقتاردى ايتار­لىقتاي ۇلعايتۋعا بولاتىنىن كٶرسەتٸپ وتىر. ولاردى مەملەكەت تە ىنتالاندىرۋدا: ٶز پايداسىنا سالىناتىن ەرٸكتٸ زەينەتاقى جارناسىنا سالىق سالىنبايدى. مۇنداي جارنانى باسقا ادام ٷشٸن دە تٶلەۋگە بولادى. وسىنداي جولمەن جيناقتالعان جيناقتاردى جالپىعا ورتاق بەلگٸلەنگەن زەينەت جاسىنا جەتپەي-اق, ياعني, 50 جاستان باستاپ الا بەرۋگە بولادى.

بۇل مەسەلە بٷگٸندە كٶكەيكەستٸ بولىپ وتىر. ٶيتكەنٸ كەيبٸر سالىمشىلاردا اۋىر سىرقاتتارىنا بايلانىستى, بٸلٸم الۋ نەمەسە ٷي ساتىپ الۋ جاعدايلارىنا بايلانىستى, زەينەتاقى جيناعىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن ەرتەرەك الۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىنداۋدا. ەلەمدٸك تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, زەينەتاقى جيناق­تارىن مەرزٸمٸنەن بۇرىن الۋ سالىمشى زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە ونىڭ جيناعان اقشاسى ناقتى ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن قامتاماسىز ەتكەن جاعدايدا عانا مٷمكٸن بولادى. زەينەتاقى قورىنا ٶز ەر­كٸمەن جارنا سالۋ وسى دەڭگەيدٸ قام­تاماسىز ەتۋدٸڭ بٸر كٶزٸ بولار ەدٸ.

قازٸر بۇل مەسەلە زەرتتەلٸپ, ەسەپتەلۋ ٷستٸندە. كەيٸن تيٸستٸ ۇسىنىستار ەنگٸزٸلەتٸن بولادى.

– بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ ٶزٸنٸڭ دامۋ تۇجىرىمداماسى بار. قانداي جاڭا ۇسىنىستار ايتاسىزدار?

– بٸز كليەنتتەرمەن جاڭا قارىم-قاتىناس ورناتاتىن بولامىز. ەگەر بٷگٸنگٸ كٷنٸ كٶپ جاعدايدا سالىمشى بٸزگە كەلەتٸن بولسا, بۇدان بىلاي بٸز وعان قاراي جٷرەتٸن بولامىز. بٸز «ٶڭٸرلٸك جەلٸنٸ دامىتۋدىڭ جول كارتاسىن» جەنە «اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى دامىتۋدىڭ جول كارتاسىن» دايىندادىق. بٷكٸل باعدارلاما 2-3 جىلعا ارنالىپ جاسالىنعان جەنە ٶڭٸرلٸك جەلٸدەگٸ جىلدامدىعى جوعارى بايلانىس ارنالارى بار زاماناۋي كٶشپەلٸ كەڭسەلەردٸ دامىتۋعا باعىتتالعان.

سونداي-اق vpn-اۆتوماتتار ۇيىمداستىرعىمىز كەلەدٸ, ولار وپەراتورمەن قاشىقتىقتان قاتى­ناس جاساۋدى قامتاماسىز ەتەتٸن بولادى: ادام قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ايماعىندا جٷرٸپ, بٸرىڭ­عاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا حابارلاسىپ, وپەراتورمەن قاشىقتىقتان قاتىناس جاساۋ ارقىلى قۇجاتتارىن تاپسىرىپ, ونىمەن سكايپ ارقىلى سٶيلەسٸپ, ٶتٸنٸش جازا الادى ەرٸ وعان سول جەردە قىزمەت كٶرسەتٸلەتٸن بولادى.

بۇدان ٶزگە, 7-8 ميلليون ادامدا بانكتەردٸڭ تٶلەم كارتالارى بار. بٸز بانك جٷيەسٸ بويىنشا ادامدى سەيكەستەندٸرۋ جٷيەسٸمەن بايلانىس ورناتىپ, سول ارقىلى سالىمشىعا ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەردٸڭ بانكوماتتارى ارقىلى قىزمەت كٶرسەتكٸمٸز كەلەدٸ.

مۇنداي تەسٸل كٷنٸنە 2-3-اق ادام كەلەتٸن شالعاي جەردەن قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىقتارىن اش­پاي-اق قىزمەت كٶرسەتۋگە مٷم­كٸندٸك بەرەدٸ. بٸز موبيلدٸ اۆتوموبيلدەر ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, ولار بايلانىسپەن, تەحنيكامەن جابدىقتالاتىن بولادى جەنە كەستە بويىنشا ەلٸمٸزدٸڭ شەت ايماقتارىنا بارىپ تۇرادى. ەرينە, مۇنداي اۆتوموبيلدەردٸڭ كەلەتٸنٸ جٶنٸندە جەرگٸلٸكتٸ حا­لىققا الدىن الا ەسكەرتٸلەدٸ. زەينەت­اقى جٷيەسٸن ودان ەرٸ دامىتۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى قاراستىرعان كەزدە بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى, ەڭ الدىمەن, سالىمشىلاردىڭ مٷددەلەرٸ مەن تالاپ-تٸلەكتەرٸن باسشىلىققا الاتىن بولادى. بٸز بايلانىس ورتالىعى, وپەراتسييا زالى, سايت نەمەسە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى كەلٸپ تٷسكەن بٸر دە بٸر مەلٸمەتتٸ نازاردان تىس قالدىرمايمىز. بار­لىق ۇسىنىستارعا, اقىل-كەڭەس, تٸلەك­تەرگە, سۇراقتارعا تالداۋ جاسايمىز, ولاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ شەشٸمٸن تابۋعا تىرىسامىز. وسىلايشا, سالىمشىلارعا حالىق­ارالىق ستاندارت­تارعا سەيكەس قىزمەت كٶر­سە­تۋگە تىرىسامىز.

ەڭگٸمەلەسكەن

الەۆتينا دونسكيح

"ەگەمەن قازاقستان"