Almaty oblysy ákimdigi óńirdegi týrizmdi damytýǵa airyqsha kóńil bólip keledi. Bul oraida naqty is-sharalar qabyldanyp, kóptegen mańyzdy jaittarǵa kóńil bólinýde. Jetisýdyń tabiǵaty kórkimen kóz tartady. Ólkedegi Sharyn shatqaly, Aiaiqum, Kólsai jáne t.b. ǵajaiyp sulý jerler týrizmge suranyp turǵany sózsiz. Oblystyń bul baǵytta qolǵa alǵan jobalary óńirdiń kórikti jerlerin álemge tanyta túsedi degen oidamyz. Osy rette oqyrmandar nazaryna Jetisý jeriniń tabiǵaty jóninde maqalalar usynyp otyrmyz.
Memleketimizdiń atyn álemge áigilep otyrǵan salalardyń biri – týrizm. Ásem tabiǵatqa tamsanyp, buzylmaǵan-búlinbegen kórkemdikti kózben kórý kimniń de bolsa armany. Saf dúnieni kórip, sergektik alǵysy keletinder de kóp. Osy oraida kóneden kórikti meken Kólsaidyń kómegi jetip artylady. Sany men ataýy óte kóp ósimdikter dúniesi men jii ushyrasatyn janýarlar áleminen aiyrylyp qalmaýymyz úshin «Kólsai kólderi» memlekettik ulttyq tabiǵi saiabaǵy qurylǵan.
Ómirge kelgeli qulaǵymdy túrgenim, kózimdi ashyp kórgenim – ataǵy álemge jaiylǵan Kólsai kóli. Keremettei ataý bala kúnimnen beri qyzyqtyryp keledi. Ózim sol aimaqtyń perzenti bolǵan soń úlkenderdiń tamsanyp aitqan áserli áńgimelerin tyńdap, Kólsaiǵa qushtar bolyp qana otyratynmyn. Ýaqyt ótti, eseidik, «Kólsaidyń» sulýlyǵyn kózben kórý baqyty buiyrdy. Taý basyna bitken tańǵajaiyp kóldiń kelbeti tipten bólek, ózge kólderge múldem uqsamaidy. Teńiz deńgeiinen asa biikte ornalasqan kógildir tústegi kókjiekpen astasyp jatyr.
Kóldiń ainalasyn Tian-Shanniń suńǵaq boily, kerbezdikpen kerilgen shyrshalary qorshaǵan. Taýly aimaq tákapparlanyp ózdiginshe syr shertedi. Jasyl kilem tárizdi kóz jaýyn alǵan keńistikke jaiylyp, mańaiyn hosh iiske bólegen aýamen keýdeni kere erkin tynystaǵanǵa ne jetsin. «Soltústik Tian-Shanniń gaýhar tasy» degen atpen tanylǵan tańǵajaiyp meken kim-kimdi bolmasyn tańdandyrary anyq. Taý sýymen birge ishki jan dúnień de tazarady. Shatqaldar, ormandar, birtutas taý gúlderi ósken shalǵyndarmen qorshalǵan kól sulýlyǵy siqyrymen baýrap alady. Taý ortasyndaǵy salqyn sýǵa bir tússeń lezde es jiǵyzyp, sergitip tastaidy. Ádemi mekendi alǵash kórgender ańsary aýyp jatatyny bar. Tabiǵat syilaǵan sulýlyqqa tańdanbasqa bolmas.
Ózim týǵan ólkeni tanystyrar bolsam, Kólsai kóli Almaty qalasynan 300 shaqyrym qashyqtyqtaǵy batyrlar men aqyndardyń mekeni Raiymbek aýdanyna qarasty aimaqtan oryn tepken. Tańǵajaiyp tabiǵattyń áserin arttyrǵan Jalańash, sonymen qatar Kishi Jalańash, Qarabulaq, Saty aýyldary bar. Mine, osy aýyldardan soń 15 shaqyrym jerde keremet kólge kez bolasyz.
«Kólsai kólderi» memlekettik ulttyq tabiǵi saiabaǵy Úkimettiń qaýlysymen 2007 jyly qurylǵan. «Kólsai kólderi» memlekettik ulttyq tabiǵi saiabaǵynyń negizgi mindeti – ormandy qorǵaý, órtten saqtaý, ondaǵy jan-janýarlar men jándikterdiń tirshiligin zertteý. Odan keiin ǵana elimizdegi týrizmniń damýyna úles qosý negizgi mindetterdiń birine jatady. Bul jerde barlyǵy 150 adam jumys isteidi. Ormandy qorǵaý, qalpyna keltirý, molaitý, tabiǵi-tarihi dúnielerin bolashaq urpaqqa saqtaý sekildi jumystardy atqaratyn qyzmetkerler osylar. Osyndai asa jaýapty isterdi atqaratyn qoryqshylardyń kól keremetin saqtaýdaǵy eńbegi zor. Sándi tabiǵattyń symbatyn saqtaýmen qatar, bir kezderi molynan kezdesetin, qazir múlde azaiyp bara jatqan jabaiy jan-janýarlardy qorǵaý, saqtaý jumystary da júrgizilýde. Bul arada ań-qustyń barlyq túri bar deýge bolady. Munda jalpy haiýanattar túriniń 226 túri bar. Buǵy, maral, qabylan, taýeshkiler kóptep kezdesedi. Qar barysy men Túrkistan sileýsinin de tabýǵa bolady. Taýdyń basyna deiin órmelegender aiýmen kezigip qalýy da ábden múmkin. Sonymen qatar tek qana taza sýda ómir súretin hanbalyq (forel) osy sýda meken etedi. Kópshilik qyzyǵatyn forel lai nemese jyly sýda tirshilik ete almaidy. Kólsai kóliniń sýy ádette – 5 gradýsqa deiin tómendeidi. Hanbalyqtyń qyltanaǵy bolmaidy, óte taza balyq. Birshama ýaqyt buryn bul mańda balyq aýlaýǵa ruqsat bergen bolatyn. Arnaiy belgilengen oryndarda, qarmaqpen ǵana aýlaýǵa bolady.
Osy arada kól aimaǵyndaǵy tabiǵi muralar men mádeni tanymdyq eskertkishterdi de aityp ótpeýge bolmas. «Tańbaly tas ańǵary», «Ashyly toǵaidaǵy kóne sýretter», ańshylardyń taý-teke atyp jatqandary beinelengen tastar, aǵashtan qiylyp salynǵan úi. Jalpy aitqanda, jumaq mekenniń jaýharyn arttyratyn tarihi jádigerlerdiń izi bar.
Ulttyq saiabaqtyń negizgi mindeti otandyq týrizmdi damytý bolǵandyqtan saiahatshylarǵa yńǵaily úsh týristik baǵyt bar. Sáni men symbaty artqan mekende sýretke túsip, qaiyqqa minip, qaýmalaǵan qaraǵaidyń ishimen júrip, maisanyń ústinde jatyp demalǵanǵa ne jetsin. Demalýǵa kelgender ózimen birge úishatyryn ala júredi bolmasa jergilikti ormanshylardyń úiin jaldap demalysyn jalǵastyrady. Qalyń qaraǵaidyń qorshaýyndaǵy Kólsai kólin kórgenderdiń sharshaýǵa múmkindigi bolmaidy.
Tabiǵi saiabaq ásemdikpen áser berer úsh kólden quralǵan. Joǵarǵy Kólsai jer deńgeiinen 3000 metrge jýyq, orta Kólsai 2600 metr, al tómengi Kólsai 2130 metr biiktikte ornalasqan. Tómengi Kólsaidyń sý aidyny basqalaryna qaraǵanda úlken. Kólderdiń tabiǵaty ásem, taý shatqalyna kórik berip turǵandai. Tóńiregin shyrsha, qaraǵai, qaiyń, t.b. taý aǵashtary men shalǵyndary kómkergendigi qaitalanbas ǵajaiyp! Bul keremet kórinis syilaǵan kólder Kúngei Alataýynyń Kúrmeti jáne Saty asýlarynan bastaý alatyn kishigirim sýlardan paida bolǵan. Árqaisysyn jaiaý aralap, taza aýa, tamasha tabiǵatta tynystaǵan qandai keremet. Ekinshi kóldiń kólemi birinshi kólge qaraǵanda úlkendeý. Joǵary Kólsai men orta Kólsaidyń arasy jaiaý júrgen adamǵa 1,5 saǵattyq jol. Odan ári júrseńiz úshinshi kól bar. Onyń kólemi basqalardan kishirek. Bul ekeýiniń arasy 30-40 minýttyq jol. Odan ári bir saǵattai júrseńiz Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy asý. Dál osy jerde shekara syzyǵy syzylǵan. Odan ári Ystyqkól kórinip jatyr.
Osy arada Kólsaidyń kórkin odan ári arttyryp, ǵajaiypqa bólegen taǵy bir Qaiyńdy kóli bar. Bunyń da sulýlyǵy Kólsaidan kem emes. Bul keremet kórinis eki kólden quralǵan. Biri shaǵyn, ekinshisiniń kólemi úlken. Kól ortasynda qaraǵailar ósip turǵandyǵy –tabiǵattyń tunǵan sulýlyǵy. Munda taýdyń bir jaq beti túgel búldirgen. Qaraqat ta bar. Sol mańnyń turǵyndary jemistiń túr-túrinen aýyz tiip, táttilikke tamsanyp jatady. Munda qydyrýǵa keletin adam sany Kólsaiǵa qaraǵanda az. Sondyqtan emin-erkin oinap, este qalardai áser alýǵa bolady.
Qazaq jerinde mundai tabiǵaty kórkem jer kóp. Sonyń barlyǵyn kózińmen kórip, aýasymen tynystai bilseń, ómirdiń bar raqatyn sezingendei kúi keshesiń. Óz jerińniń keremetin sezine bilgen adamǵa budan asqan baqyt joq shyǵar. Jumaq mekenge degen jarnama jaǵy joqtyń qasy bolsa da shetelden aǵylyp jatqan qonaqtar sany kóp. Sany jyl sanap artatyn sheteldikter bir kórýge arman etken de osy Kólsai kóli. Taza tabiǵatty, tabiǵilyǵy buzylmaǵan injý-marjandy kórý qyzyq árine. Sheteldikterdi túr-túrimen tanylǵan ósimdikter, kól ortasyndaǵy qaraǵai, adam aiaǵy baspaǵan tastar qushtar etse kerek. Biraq osyǵan laiyq bolardai servistik qyzmet máz emes kórinedi. Sondyqtan tamasha tabiǵatta demalysty sátti ótkizý ázirshe árkimniń ózine bailanysty bolyp tur. Tabiǵat tamashalaýǵa kórsetiler qyzmet aldaǵy ýaqytta jaqsarar degen úmit bar. Jergilikti turǵyndar úilerin qonaqúilerge ainaldyryp, jabdyqtaýda. Áitse de, Kólsai kólderin týrizm ortalyǵy retinde damytýdyń úlken jobasy kerek-aq. Bul joba aiasynda jol jasalyp, jergilikti turǵyndar týristerge qyzmet kórsetýge oqytylyp, jańa zamanǵa sai týristik keshen boi kóterip, oiyn-saýyq ortalyǵy ashylýy ázirge arman ǵana, qysta shańǵy ortalyǵy salynsa, bul óńir qysta da týrizm ortalyǵy bolar edi. Bul jerlerge bolashaqta tarihi taǵylymdyq saparlar da uiymdastyrýǵa bolady dep oilaimyz.
Syrshyl áýen qupiiasy
Aspanda shókimdei bult joq. Ainalasyndaǵy kóktemgi kókpeńbek álemniń etegin ala jatqan aidahar jon qumnyń árbir talyn terbegen jeldiń ýili keide ómirdiń ótkinshi ekenin bilip, jastyq shaqtyń kózdi ashyp-jumǵansha óte shyqqanyna kúńirengen qartqa, botasynan tiridei aiyrylyp, kózinen jasy tógilgen bozdaǵan arýanaǵa, ainalany kóz túrtkisiz túnekke túsirip, orai da borai soqqan qarly boranǵa, borasyndy kúni qoily aýyldyń mańyna kelip, tumsyǵyn tolǵan aiǵa soza ulyǵan it-qusqa, kóz ushynda kókti tile zymyraǵan aeroutqyr ushaqtyń túsiniksiz de qorqynyshty gúriline, baýyr etin jylytar bala kórmei kúrsingen Ananyń kóńiline uqsap keteri anyq. Qalai bolǵanda da, jazyq dalaǵa tunǵan tynyshtyqty dúr silkindirer tylsym dybys tyńdaýshysyn beijai qaldyrmaidy. Ony estigen ózekti jannyń kókeiine úrei kirip, túsiniksiz álemniń tilin tapqysy keledi.
Bul – Ile ózenin jaǵalai, uzyndyǵy 3 shaqyrymǵa deiin sozylyp jatqan Aiǵaiqumnyń álemge tarap ketken dańqy men daqpyrty. Shyndyǵynda, Basqalqan jáne Aiaqqalqan taýlarynyń ortasyna ornalasqan qumdy tóbeniń syry qandai? Sebebi biiktigi 150 metrlik qumdy tóbe jaýyn-shashynsyz jaz ailarynda kúńirengen dybys shyǵaryp, estýshiniń esin alady. Ásirese, qum tóbeden syrǵyp túsken jannyń tosyn únge eltitini sonshalyq, gúrildei kóterilgen daýys tómen aǵylǵan qum túiirshikterinen shyǵatynyn ajyrata almaidy. Ainalasy kúńirengen únge tolǵandyqtan ózge nárseni aiyrýdan qalady. Sóitip, ánge salǵan qumdy tóbeniń keremetine tamsanyp, qurǵaq qumnyń qarapaiym qasietin qudiretke balaidy. Iaǵni júzdegen, bálkim, myńdaǵan jyldar boiy jel áserimen jiylyp, tóbege ainalǵan qum bir qaraǵanda tylsym qupiiaǵa toly qasietti meken sekildi áser qaldyrady. Estigeni men kórgenin qasietke balaityn kópshilik mundai ánshi qumdardyń jer betinde kóptep kezdesetinin eskere bermeidi. Atap aitqanda, Qytaidyń, Mońǵoliianyń, Mysyrdyń, Afrika men Arab túbeginiń shól dalasynda tosyn ún shyǵaratyn qum shaǵyldar kezdesse, ózender men kólderdiń, teńizder men muhittardyń jaǵalaýynda ornalasqan qumdy tóbeler gúrilge toly dybys shyǵarady. Sondyqtan ánshi qumdardy jaǵalaý jáne shóldi dep eki topqa bóledi. Biz sóz etkeli otyrǵan Aiǵaiqum jaǵalaýda ornalasqan ánshi qumǵa jatady. Alaida kókirekti: «Kúshti jeldiń ushyryp ákelýimen jinalǵan qarapaiym qumdy tóbe nege basqa jaqqa ushyp ketpeidi?» degen suraq mazalaidy.
Shyny kerek, Aiǵaiqumnyń nelikten tosyn ún shyǵaratynyn álemniń betke ustar ǵalymdary anyqtap, túrli tájiribeler jasap tastaǵan-dy. Tipti syrǵyǵan qumnyń úni roialdiń 500 gertstan 2500 gertsqa deiingi aralyqty qamtityn jýan dybysy shirek sekýndqa ǵana sozylatynyn anyqtaǵan. Taǵy bir ereksheligi qumnan shyqqan gúril 10 shaqyrymǵa deiin estiledi. Iaǵni qumnyń qupiiaǵa toly syrly áýeni shalǵaiǵa talyp jetedi. Jer betindegi ánshi qumdardy zerttegen ǵalymdardyń bári de shyǵatyn tosyn ún qurǵaq kezde, ásirese, jaýynsyz jazda anyq estiletinin dáleldegen. Sebebi qurǵaq qum túiirshikteriniń ózara úikelýinen shyǵatyn dybystyń tazalyǵy, qanyqtyǵy zertteýshilerdi tánti etken.
Degenmen, Altynemel ulttyq tabiǵi parkiniń aýmaǵynda jatqan Aiǵaiqumnyń qashan paida bolǵanyn aitý qiyn. Biraq milliondaǵan qum túiirshikteriniń 150 metrlik biiktiktegi tóbege jinalýyna ǵasyrlar kerektigin kórgen adam ońai uǵynady. Basqalqan jáne Aiaqqalqan taýlarynyń ortasyndaǵy qyltaǵa úiilgen qumdy tóbeni jel eki jaqtan úiire soǵyp, qaitara kóterip tastaityndai. Sebebi eger jel bir baǵyttan ǵana soǵatyn bolsa Aiǵaiqum ne batysqa, ne shyǵysqa qarai jyljityny anyq. Ol jaiynda boljam kóp. Sonyń biri qumdy tóbe Ile ózeninen shyqqan qairań qumnan óskenin aitady. Eger jel soǵýyn toqtatpasa, Ileniń qumy taýsylmasa Aiǵaiqumnyń biiktigi Aiaqqalqan taýynan da asyp ketetinin keiingi urpaq kóredi. Bunyń bári dolbar ǵana.
Báldý-báldý bári ótirik deýge kelmes. Ańyzdyń túbi aqiqat ekendigin eskersek, el ishinde júrgen ertegidei áńgimeler tyńdaýshyny eleńdetedi. Shynynda, Aiǵaiqum týrasynda alýan túrli ańyz, santúrli oqiǵa aitylady. Tosynnan shyǵatyn úndi jyn-shaitannyń daýysy eken deýshiler de, osy óńirde ómir súrip, el men jerdiń amandyǵy úshin mert bolǵan batyrlardyń rýhy daýystap tur deitinder de tabylady. Tipti Shyńǵys hannyń bailyǵy men beiiti kómilgen degen sybys ta sýsyldaidy. Biraq osyndai ańyzǵa bergisiz áńgimelerdiń ishinde estýshini tańǵaldyratyn taǵy bir áńgime bar. Jergilikti halyqtyń aýzynda júrgen bul áńgime bylai órbidi.
Keńes Odaǵynyń tusynda Aiǵaiqumnyń qumyn qurylysqa paidalanbaq bolǵan bireýler úlken júk kóligimen Basqalqan men Aiaqqalqan taýynyń atyrabyna attanady. Eki aralyqty ońai baǵyndyrǵan áýmeserler qumdy kóliktiń bortyna jyldam toltyryp, keri qaitady. Alaida 15 shaqyrym júrgen soń qumnyń túgeldei sýsyp tógilip qalǵanyn kóredi. Tipti bir túiirshigi de qalmaǵan. Sosyn qappen tasymaq bolǵandar bul áreketteriniń de bos áýreshilik ekenin bilgen. Ýaqyt óte kele bul oqiǵa umytylady, el ishinde anda-sanda aitylyp, sarań qulaqta saqtalady. Iaǵni Aiǵaiqumnyń qumy sol jerden ózge jaqqa barmaitynyn jergilikti halyqtan ózge eshkim bilmeidi. Quddy magnittelip qoiǵandai eshkim ákete almaityn qumnyń óz jerinen aiyrylmaityn adal qasieti kim kimdi de tańǵaldyrady. Kópshilik qumnyń áýenine kóńil aýdarǵany sonshalyq onyń osyndai da qasieti bar ekendigin eskermeidi nemese bilmeidi. Shyny kerek, tosyn áýendi zerttep, dybystyń úndestigin anyqtap júrgen ǵalymdardyń ózi buǵan kóńil bólmegen. Al mundai erekshelikti týyp-ósken jerine degen saǵynyshy erekshe qumnyń adaldyǵy dep bilgen jón. Kerek deseńiz, jas urpaqtyń tárbiesine paidalanyp, kórneki qural retinde tanystyrýdyń esh ábestigi joq. Ideologiia salasynda eńbektengen mamandar úshin Aiǵaiqumnyń aitar oiy, berer ǵibraty bar.
Qazir elimizde týrizm salasyn damytýdyń jańa baǵdarlamasy qabyldanyp, jańasha sipatta jumys isteýde. Iaǵni tabiǵaty kórkem, adamdarynyń dúnietanymy erek, halqynyń tynys-tirshiligi úlgi-ónegege toly Qazaqstannyń árbir óńiri kórem degen adam úshin taptyrmas meken, ǵibratty ólke sanalady. Sondyqtan qolymyzda turǵan altynymyzdyń qadirin jaqsy bilip, onyń nasihatyn, naryqtyń tilimen aitqanda jarnamasyn jaqsylap jasaýymyz kerek. Bul zaman talaby. Shyndyǵynda, týrizm bir memleketti asyrap, biýdjettik qoryn toltyratyn sala. Kórshiles Qyrǵyz eli Ystyqkólmen kún kórip otyrǵany jasyryn emes. Sondyqtan Aiǵaiqumnyń syrly da muńly únimen qatar, alysqa uzamaityn adaldyǵy men ańyzǵa bergisiz qasieti barlyǵyn jetkizýimiz kerek-aq. Sol arqyly qazaq dalasynyń bir túiirshik qumynyń ózi týǵan jerden bas tartpaitynyn, alysqa ketpeitinin óleń-jyrǵa qosyp jyrlaýymyz kerek. Aqyndardyń qulaǵyna altyn syrǵa, Aiǵaiqumdy óleńge qosqandar bar shyǵar, biraq ádemi sýrettep, keremet jyrlapty degendi estimedik.
Elimizde tabiǵat keshenin, arheologiialyq jáne tarihi-mádeni eskertkishterdi, sirek kezdesetin jáne joiylyp bara jatqan ósimdikter men janýarlardy saqtaý maqsatynda ulttyq tabiǵi parkter men qoryqtar jumys isteidi. Almaty oblysynda bes park, eki qoryq bar. Solardyń biri, 1996 jyly qurylǵan «Altynemel» memlekettik ulttyq tabiǵi parki. Aiǵaiqum óz qamqorlyǵyna alǵan qoryqtyń aýmaǵynda Besshatyr, Qatýtaý sekildi kórýshisin eliktirer ásem jerler bar. Onyń biri arheologiialyq keshen sanalsa, ekinshi qudirettiń kúshimen, jel men kúnniń áserimen sulý da susty keiipke engen tabiǵat tamashasy. 520 gektar aýmaqty alyp jatqan «Altynemel» memlekettik ulttyq tabiǵi parkiniń eń erekshe jádigeri – Aiǵaiqum.
Tabiǵatynyń kórkemdigimen, ornalasý retimen, tosyn dybys shyǵaryp, syrshyl áýenge salýymen erekshelenetin Aiǵaiqumǵa jylyna myńdaǵan demalýshy kelip, qumdy tóbeniń qasietin jaqynnan tanyp ketedi. Olardyń basym bóligi sheteldikter. Óz otandastarymyz jaz kezinde, eńbek demalysyna shyqqanda kóptep keledi. Rasynda, otandyq týrizmdi damytsaq, ishki bailanysty nyǵaitsaq, kórikti jer men sulý mekenderdi kórýge asyqqan otandastardyń sany arta túseri anyq. Shyny kerek, qumdy tóbeniń basyna shyǵam degen adamnyń alqynbai jetýi qiyn. Tip-tik, qyr joldyń taiǵanaqtyǵyn taǵy qosyńyz, báribir, Aiǵaiqumnyń biigine alqynyp jetesiz. Osyny jaqsy bilgen kópshilik: «Kimde-kim taýdyń basyna qinalmastan jetetin bolsa, sol adamnyń asqaq armany oryndalady, al jete almaǵan adam kúnáhar bolady» degen soqyr senimdi oidan shyǵarǵan. Rasynda, kimniń kúnáhar, kimniń taqýa ekendigin bir Alla biledi, sondyqtan ondai jel sózge kóńil aýdarýdyń qajeti shamaly. Alǵash ret, ańsap jetken adam Aiǵaiqumnyń eteginde óziniń kúnáli ekendigin estigende nendei kúide bolatynyn oilańyzshy. Sondyqtan ondai-ondai aýyr sózdi aitqansha, qumnyń tartylys kúshiniń syryn tanystyrý bárimiz úshin qai jaǵynan alǵanda da paidaly bolmaq. Sebebi alystan at arytyp jetken jolaýshy ózara úikelisten boiyna adaldyqty sińirgen qum túiirshiginen oi túiip, úlgi alsa, kóńilin úmit terbep júrgen jandy qýantý da bir nasihat. Jylyna túsetin tabysyn eseptemegenniń ózinde osyndai kórkem jerdi, kórikti tabiǵatty kórgen jan júrgen jerinde aita júreri belgili. Sol arqyly áýeni kókirekti terbegen Aiǵaiqumnyń dańqy alysqa jetip, muhit asary anyq.
Taǵy bir qisyndy oiǵa toqtalsaq, Shyńǵys han men senimdi serikteri jerlengen-mys degen sózdi osy óńirdiń jurtshylyǵy jii aitady. Eger ondai bolsa osy ýaqytqa deiin nege ashylmady? Qaharly hannyń súiegin izdeýshiler nege kóńil aýdarmady? Qalai bolǵanda da sheshýi qiyn jumbaq kóp. Elder men memleketterdi, taýlar men shyńdardy, qalalar men qonystardy, ózender men kólderdi óz zamanynda baǵyndyrǵan Shyńǵys handy qanisher, dúlei kúshtiń iesi dep kórsetý keńestik ideologiianyń basty maqsaty bolǵanyn eskersek, hannyń boiynda qyryq kisiniń aqyly barlyǵyn joqqa shyǵara almaimyz. Óziniń qabirin jasyryp, tyǵyp ketken uly qolbasshynyń áreketin aqyldylyqtyń bir túri dep eseptesek, oǵan sony uqtyrǵan tylsym kúshtiń barlyǵyn da eskerýge tiispiz. Iaǵni qabirin tonaityndardyń shyǵatynyn Temirshi jaqsy uǵynǵan. Sol sebepti, el estip, kóz kórmegen mekenge beiitin saldyryp, onyń ústinen jylqy úiirin aidap ótken, máiitti qoiǵandardy túgeldei jebege jalyndyrǵan degenge saiatyn ańyzdyń aqyry qandai bolaryn bir Jaratqan biledi. Biraq bizdiki de boljam. Onyń ras-ótirigin anyqtaý ýaqyt enshisindegi nárse.
Qalai bolǵanda da, Aiǵaiqumnyń áýeni ne aitatynyn biz anyqtai almaspyz. Onyń syryna úńilsek, ǵasyrlar men zamandarǵa bólingen ýaqyttyń jyldam ótetinin, adamnyń ǵumyry qysqa ekendigin, jaqsylyq pen jamandyqtyń tartysy tolastamaitynyn, ádildik pen ádiletsizdik ózara qyrqysatynyn, saparǵa shyqqan jolaýshynyń izin qar basyp, jel ushyratynyn, tasqa qashalǵan sýrettiń syny ketip, sury qashatynyn, bul dúniedeginiń bári de ótetinin, tiriniń semip, ólgenniń qýraitynyn, rýhtyń ushyp, jansyzdyń qalatynyn, túptiń túbinde mylqaýdyń da tili shyǵyp, sarqylmas ózenniń de taýsylatynyn kúrsiniske toly áýenge salyp shyrqaitynyn baiqaǵandai bolamyz. Anyǵyn tap basyp aitý qiyn, sebebi, bul da boljam.
Ainalasyna aqsur tústi nur taratyp, kókjiekte qaraýytqan taýlardyń ortasynda áýezdi áýen shyrqaǵan Aiǵaiqumnyń syrshyl ýili osylai deidi tyńdaǵan janǵa. Baryp, kórý, tyńdap, aitý barshanyń armany.
Quralbek SÁBITOV,
Mádi ALJANBAI
Almaty oblysy
"Ana tili" gazeti
