الماتى وبلىسى ەكٸمدٸگٸ ٶڭٸردەگٸ تۋريزمدٸ دامىتۋعا ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸپ كەلەدٸ. بۇل ورايدا ناقتى ٸس-شارالار قابىلدانىپ, كٶپتەگەن ماڭىزدى جايتتارعا كٶڭٸل بٶلٸنۋدە. جەتٸسۋدىڭ تابيعاتى كٶركٸمەن كٶز تارتادى. ٶلكەدەگٸ شارىن شاتقالى, ايايقۇم, كٶلساي جەنە ت.ب. عاجايىپ سۇلۋ جەرلەر تۋريزمگە سۇرانىپ تۇرعانى سٶزسٸز. وبلىستىڭ بۇل باعىتتا قولعا العان جوبالارى ٶڭٸردٸڭ كٶرٸكتٸ جەرلەرٸن ەلەمگە تانىتا تٷسەدٸ دەگەن ويدامىز. وسى رەتتە وقىرماندار نازارىنا جەتٸسۋ جەرٸنٸڭ تابيعاتى جٶنٸندە ماقالالار ۇسىنىپ وتىرمىز.
مەملەكەتٸمٸزدٸڭ اتىن ەلەمگە ەيگٸلەپ وتىرعان سالالاردىڭ بٸرٸ – تۋريزم. ەسەم تابيعاتقا تامسانىپ, بۇزىلماعان-بٷلٸنبەگەن كٶركەمدٸكتٸ كٶزبەن كٶرۋ كٸمنٸڭ دە بولسا ارمانى. ساف دٷنيەنٸ كٶرٸپ, سەرگەكتٸك العىسى كەلەتٸندەر دە كٶپ. وسى ورايدا كٶنەدەن كٶرٸكتٸ مەكەن كٶلسايدىڭ كٶمەگٸ جەتٸپ ارتىلادى. سانى مەن اتاۋى ٶتە كٶپ ٶسٸمدٸكتەر دٷنيەسٸ مەن جيٸ ۇشىراساتىن جانۋارلار ەلەمٸنەن ايىرىلىپ قالماۋىمىز ٷشٸن «كٶلساي كٶلدەرٸ» مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي ساياباعى قۇرىلعان.
ٶمٸرگە كەلگەلٸ قۇلاعىمدى تٷرگەنٸم, كٶزٸمدٸ اشىپ كٶرگەنٸم – اتاعى ەلەمگە جايىلعان كٶلساي كٶلٸ. كەرەمەتتەي اتاۋ بالا كٷنٸمنەن بەرٸ قىزىقتىرىپ كەلەدٸ. ٶزٸم سول ايماقتىڭ پەرزەنتٸ بولعان سوڭ ٷلكەندەردٸڭ تامسانىپ ايتقان ەسەرلٸ ەڭگٸمەلەرٸن تىڭداپ, كٶلسايعا قۇشتار بولىپ قانا وتىراتىنمىن. ۋاقىت ٶتتٸ, ەسەيدٸك, «كٶلسايدىڭ» سۇلۋلىعىن كٶزبەن كٶرۋ باقىتى بۇيىردى. تاۋ باسىنا بٸتكەن تاڭعاجايىپ كٶلدٸڭ كەلبەتٸ تٸپتەن بٶلەك, ٶزگە كٶلدەرگە مٷلدەم ۇقسامايدى. تەڭٸز دەڭگەيٸنەن اسا بيٸكتە ورنالاسقان كٶگٸلدٸر تٷستەگٸ كٶكجيەكپەن استاسىپ جاتىر.
كٶلدٸڭ اينالاسىن تيان-شاننٸڭ سۇڭعاق بويلى, كەربەزدٸكپەن كەرٸلگەن شىرشالارى قورشاعان. تاۋلى ايماق تەكاپپارلانىپ ٶزدٸگٸنشە سىر شەرتەدٸ. جاسىل كٸلەم تەرٸزدٸ كٶز جاۋىن العان كەڭٸستٸككە جايىلىپ, ماڭايىن حوش يٸسكە بٶلەگەن اۋامەن كەۋدەنٸ كەرە ەركٸن تىنىستاعانعا نە جەتسٸن. «سولتٷستٸك تيان-شاننٸڭ گاۋھار تاسى» دەگەن اتپەن تانىلعان تاڭعاجايىپ مەكەن كٸم-كٸمدٸ بولماسىن تاڭداندىرارى انىق. تاۋ سۋىمەن بٸرگە ٸشكٸ جان دٷنيەڭ دە تازارادى. شاتقالدار, ورماندار, بٸرتۇتاس تاۋ گٷلدەرٸ ٶسكەن شالعىندارمەن قورشالعان كٶل سۇلۋلىعى سيقىرىمەن باۋراپ الادى. تاۋ ورتاسىنداعى سالقىن سۋعا بٸر تٷسسەڭ لەزدە ەس جيعىزىپ, سەرگٸتٸپ تاستايدى. ەدەمٸ مەكەندٸ العاش كٶرگەندەر اڭسارى اۋىپ جاتاتىنى بار. تابيعات سىيلاعان سۇلۋلىققا تاڭدانباسقا بولماس.
ٶزٸم تۋعان ٶلكەنٸ تانىستىرار بولسام, كٶلساي كٶلٸ الماتى قالاسىنان 300 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى باتىرلار مەن اقىنداردىڭ مەكەنٸ رايىمبەك اۋدانىنا قاراستى ايماقتان ورىن تەپكەن. تاڭعاجايىپ تابيعاتتىڭ ەسەرٸن ارتتىرعان جالاڭاش, سونىمەن قاتار كٸشٸ جالاڭاش, قارابۇلاق, ساتى اۋىلدارى بار. مٸنە, وسى اۋىلداردان سوڭ 15 شاقىرىم جەردە كەرەمەت كٶلگە كەز بولاسىز.
«كٶلساي كٶلدەرٸ» مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي ساياباعى ٷكٸمەتتٸڭ قاۋلىسىمەن 2007 جىلى قۇرىلعان. «كٶلساي كٶلدەرٸ» مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي ساياباعىنىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ – ورماندى قورعاۋ, ٶرتتەن ساقتاۋ, ونداعى جان-جانۋارلار مەن جەندٸكتەردٸڭ تٸرشٸلٸگٸن زەرتتەۋ. ودان كەيٸن عانا ەلٸمٸزدەگٸ تۋريزمنٸڭ دامۋىنا ٷلەس قوسۋ نەگٸزگٸ مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸنە جاتادى. بۇل جەردە بارلىعى 150 ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. ورماندى قورعاۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ, مولايتۋ, تابيعي-تاريحي دٷنيەلەرٸن بولاشاق ۇرپاققا ساقتاۋ سەكٸلدٸ جۇمىستاردى اتقاراتىن قىزمەتكەرلەر وسىلار. وسىنداي اسا جاۋاپتى ٸستەردٸ اتقاراتىن قورىقشىلاردىڭ كٶل كەرەمەتٸن ساقتاۋداعى ەڭبەگٸ زور. سەندٸ تابيعاتتىڭ سىمباتىن ساقتاۋمەن قاتار, بٸر كەزدەرٸ مولىنان كەزدەسەتٸن, قازٸر مٷلدە ازايىپ بارا جاتقان جابايى جان-جانۋارلاردى قورعاۋ, ساقتاۋ جۇمىستارى دا جٷرگٸزٸلۋدە. بۇل ارادا اڭ-قۇستىڭ بارلىق تٷرٸ بار دەۋگە بولادى. مۇندا جالپى حايۋاناتتار تٷرٸنٸڭ 226 تٷرٸ بار. بۇعى, مارال, قابىلان, تاۋەشكٸلەر كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. قار بارىسى مەن تٷركٸستان سٸلەۋسٸنٸن دە تابۋعا بولادى. تاۋدىڭ باسىنا دەيٸن ٶرمەلەگەندەر ايۋمەن كەزٸگٸپ قالۋى دا ەبدەن مٷمكٸن. سونىمەن قاتار تەك قانا تازا سۋدا ٶمٸر سٷرەتٸن حانبالىق (فورەل) وسى سۋدا مەكەن ەتەدٸ. كٶپشٸلٸك قىزىعاتىن فورەل لاي نەمەسە جىلى سۋدا تٸرشٸلٸك ەتە المايدى. كٶلساي كٶلٸنٸڭ سۋى ەدەتتە – 5 گرادۋسقا دەيٸن تٶمەندەيدٸ. حانبالىقتىڭ قىلتاناعى بولمايدى, ٶتە تازا بالىق. بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن بۇل ماڭدا بالىق اۋلاۋعا رۇقسات بەرگەن بولاتىن. ارنايى بەلگٸلەنگەن ورىنداردا, قارماقپەن عانا اۋلاۋعا بولادى.
وسى ارادا كٶل ايماعىنداعى تابيعي مۇرالار مەن مەدەني تانىمدىق ەسكەرتكٸشتەردٸ دە ايتىپ ٶتپەۋگە بولماس. «تاڭبالى تاس اڭعارى», «اششىلى توعايداعى كٶنە سۋرەتتەر», اڭشىلاردىڭ تاۋ-تەكە اتىپ جاتقاندارى بەينەلەنگەن تاستار, اعاشتان قيىلىپ سالىنعان ٷي. جالپى ايتقاندا, جۇماق مەكەننٸڭ جاۋھارىن ارتتىراتىن تاريحي جەدٸگەرلەردٸڭ ٸزٸ بار.
ۇلتتىق ساياباقتىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ وتاندىق تۋريزمدٸ دامىتۋ بولعاندىقتان ساياحاتشىلارعا ىڭعايلى ٷش تۋريستٸك باعىت بار. سەنٸ مەن سىمباتى ارتقان مەكەندە سۋرەتكە تٷسٸپ, قايىققا مٸنٸپ, قاۋمالاعان قاراعايدىڭ ٸشٸمەن جٷرٸپ, مايسانىڭ ٷستٸندە جاتىپ دەمالعانعا نە جەتسٸن. دەمالۋعا كەلگەندەر ٶزٸمەن بٸرگە ٷيشاتىرىن الا جٷرەدٸ بولماسا جەرگٸلٸكتٸ ورمانشىلاردىڭ ٷيٸن جالداپ دەمالىسىن جالعاستىرادى. قالىڭ قاراعايدىڭ قورشاۋىنداعى كٶلساي كٶلٸن كٶرگەندەردٸڭ شارشاۋعا مٷمكٸندٸگٸ بولمايدى.
تابيعي ساياباق ەسەمدٸكپەن ەسەر بەرەر ٷش كٶلدەن قۇرالعان. جوعارعى كٶلساي جەر دەڭگەيٸنەن 3000 مەترگە جۋىق, ورتا كٶلساي 2600 مەتر, ال تٶمەنگٸ كٶلساي 2130 مەتر بيٸكتٸكتە ورنالاسقان. تٶمەنگٸ كٶلسايدىڭ سۋ ايدىنى باسقالارىنا قاراعاندا ٷلكەن. كٶلدەردٸڭ تابيعاتى ەسەم, تاۋ شاتقالىنا كٶرٸك بەرٸپ تۇرعانداي. تٶڭٸرەگٸن شىرشا, قاراعاي, قايىڭ, ت.ب. تاۋ اعاشتارى مەن شالعىندارى كٶمكەرگەندٸگٸ قايتالانباس عاجايىپ! بۇل كەرەمەت كٶرٸنٸس سىيلاعان كٶلدەر كٷنگەي الاتاۋىنىڭ كٷرمەتٸ جەنە ساتى اسۋلارىنان باستاۋ الاتىن كٸشٸگٸرٸم سۋلاردان پايدا بولعان. ەرقايسىسىن جاياۋ ارالاپ, تازا اۋا, تاماشا تابيعاتتا تىنىستاعان قانداي كەرەمەت. ەكٸنشٸ كٶلدٸڭ كٶلەمٸ بٸرٸنشٸ كٶلگە قاراعاندا ٷلكەندەۋ. جوعارى كٶلساي مەن ورتا كٶلسايدىڭ اراسى جاياۋ جٷرگەن ادامعا 1,5 ساعاتتىق جول. ودان ەرٸ جٷرسەڭٸز ٷشٸنشٸ كٶل بار. ونىڭ كٶلەمٸ باسقالاردان كٸشٸرەك. بۇل ەكەۋٸنٸڭ اراسى 30-40 مينۋتتىق جول. ودان ەرٸ بٸر ساعاتتاي جٷرسەڭٸز قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى اسۋ. دەل وسى جەردە شەكارا سىزىعى سىزىلعان. ودان ەرٸ ىستىقكٶل كٶرٸنٸپ جاتىر.
وسى ارادا كٶلسايدىڭ كٶركٸن ودان ەرٸ ارتتىرىپ, عاجايىپقا بٶلەگەن تاعى بٸر قايىڭدى كٶلٸ بار. بۇنىڭ دا سۇلۋلىعى كٶلسايدان كەم ەمەس. بۇل كەرەمەت كٶرٸنٸس ەكٸ كٶلدەن قۇرالعان. بٸرٸ شاعىن, ەكٸنشٸسٸنٸڭ كٶلەمٸ ٷلكەن. كٶل ورتاسىندا قاراعايلار ٶسٸپ تۇرعاندىعى –تابيعاتتىڭ تۇنعان سۇلۋلىعى. مۇندا تاۋدىڭ بٸر جاق بەتٸ تٷگەل بٷلدٸرگەن. قاراقات تا بار. سول ماڭنىڭ تۇرعىندارى جەمٸستٸڭ تٷر-تٷرٸنەن اۋىز تيٸپ, تەتتٸلٸككە تامسانىپ جاتادى. مۇندا قىدىرۋعا كەلەتٸن ادام سانى كٶلسايعا قاراعاندا از. سوندىقتان ەمٸن-ەركٸن ويناپ, ەستە قالارداي ەسەر الۋعا بولادى.
قازاق جەرٸندە مۇنداي تابيعاتى كٶركەم جەر كٶپ. سونىڭ بارلىعىن كٶزٸڭمەن كٶرٸپ, اۋاسىمەن تىنىستاي بٸلسەڭ, ٶمٸردٸڭ بار راقاتىن سەزٸنگەندەي كٷي كەشەسٸڭ. ٶز جەرٸڭنٸڭ كەرەمەتٸن سەزٸنە بٸلگەن ادامعا بۇدان اسقان باقىت جوق شىعار. جۇماق مەكەنگە دەگەن جارناما جاعى جوقتىڭ قاسى بولسا دا شەتەلدەن اعىلىپ جاتقان قوناقتار سانى كٶپ. سانى جىل ساناپ ارتاتىن شەتەلدٸكتەر بٸر كٶرۋگە ارمان ەتكەن دە وسى كٶلساي كٶلٸ. تازا تابيعاتتى, تابيعيلىعى بۇزىلماعان ٸنجۋ-مارجاندى كٶرۋ قىزىق ەرينە. شەتەلدٸكتەردٸ تٷر-تٷرٸمەن تانىلعان ٶسٸمدٸكتەر, كٶل ورتاسىنداعى قاراعاي, ادام اياعى باسپاعان تاستار قۇشتار ەتسە كەرەك. بٸراق وسىعان لايىق بولارداي سەرۆيستٸك قىزمەت مەز ەمەس كٶرٸنەدٸ. سوندىقتان تاماشا تابيعاتتا دەمالىستى سەتتٸ ٶتكٸزۋ ەزٸرشە ەركٸمنٸڭ ٶزٸنە بايلانىستى بولىپ تۇر. تابيعات تاماشالاۋعا كٶرسەتٸلەر قىزمەت الداعى ۋاقىتتا جاقسارار دەگەن ٷمٸت بار. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار ٷيلەرٸن قوناقٷيلەرگە اينالدىرىپ, جابدىقتاۋدا. ەيتسە دە, كٶلساي كٶلدەرٸن تۋريزم ورتالىعى رەتٸندە دامىتۋدىڭ ٷلكەن جوباسى كەرەك-اق. بۇل جوبا اياسىندا جول جاسالىپ, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار تۋريستەرگە قىزمەت كٶرسەتۋگە وقىتىلىپ, جاڭا زامانعا ساي تۋريستٸك كەشەن بوي كٶتەرٸپ, ويىن-ساۋىق ورتالىعى اشىلۋى ەزٸرگە ارمان عانا, قىستا شاڭعى ورتالىعى سالىنسا, بۇل ٶڭٸر قىستا دا تۋريزم ورتالىعى بولار ەدٸ. بۇل جەرلەرگە بولاشاقتا تاريحي تاعىلىمدىق ساپارلار دا ۇيىمداستىرۋعا بولادى دەپ ويلايمىز.
سىرشىل ەۋەن قۇپيياسى
اسپاندا شٶكٸمدەي بۇلت جوق. اينالاسىنداعى كٶكتەمگٸ كٶكپەڭبەك ەلەمنٸڭ ەتەگٸن الا جاتقان ايداھار جون قۇمنىڭ ەربٸر تالىن تەربەگەن جەلدٸڭ ۋٸلٸ كەيدە ٶمٸردٸڭ ٶتكٸنشٸ ەكەنٸن بٸلٸپ, جاستىق شاقتىڭ كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا ٶتە شىققانىنا كٷڭٸرەنگەن قارتقا, بوتاسىنان تٸرٸدەي ايىرىلىپ, كٶزٸنەن جاسى تٶگٸلگەن بوزداعان ارۋاناعا, اينالانى كٶز تٷرتكٸسٸز تٷنەككە تٷسٸرٸپ, وراي دا بوراي سوققان قارلى بورانعا, بوراسىندى كٷنٸ قويلى اۋىلدىڭ ماڭىنا كەلٸپ, تۇمسىعىن تولعان ايعا سوزا ۇلىعان يت-قۇسقا, كٶز ۇشىندا كٶكتٸ تٸلە زىمىراعان اەروۇتقىر ۇشاقتىڭ تٷسٸنٸكسٸز دە قورقىنىشتى گٷرٸلٸنە, باۋىر ەتٸن جىلىتار بالا كٶرمەي كٷرسٸنگەن انانىڭ كٶڭٸلٸنە ۇقساپ كەتەرٸ انىق. قالاي بولعاندا دا, جازىق دالاعا تۇنعان تىنىشتىقتى دٷر سٸلكٸندٸرەر تىلسىم دىبىس تىڭداۋشىسىن بەيجاي قالدىرمايدى. ونى ەستٸگەن ٶزەكتٸ جاننىڭ كٶكەيٸنە ٷرەي كٸرٸپ, تٷسٸنٸكسٸز ەلەمنٸڭ تٸلٸن تاپقىسى كەلەدٸ.
بۇل – ٸلە ٶزەنٸن جاعالاي, ۇزىندىعى 3 شاقىرىمعا دەيٸن سوزىلىپ جاتقان ايعايقۇمنىڭ ەلەمگە تاراپ كەتكەن داڭقى مەن داقپىرتى. شىندىعىندا, باسقالقان جەنە اياققالقان تاۋلارىنىڭ ورتاسىنا ورنالاسقان قۇمدى تٶبەنٸڭ سىرى قانداي? سەبەبٸ بيٸكتٸگٸ 150 مەترلٸك قۇمدى تٶبە جاۋىن-شاشىنسىز جاز ايلارىندا كٷڭٸرەنگەن دىبىس شىعارىپ, ەستۋشٸنٸڭ ەسٸن الادى. ەسٸرەسە, قۇم تٶبەدەن سىرعىپ تٷسكەن جاننىڭ توسىن ٷنگە ەلتيتٸنٸ سونشالىق, گٷرٸلدەي كٶتەرٸلگەن داۋىس تٶمەن اعىلعان قۇم تٷيٸرشٸكتەرٸنەن شىعاتىنىن اجىراتا المايدى. اينالاسى كٷڭٸرەنگەن ٷنگە تولعاندىقتان ٶزگە نەرسەنٸ ايىرۋدان قالادى. سٶيتٸپ, ەنگە سالعان قۇمدى تٶبەنٸڭ كەرەمەتٸنە تامسانىپ, قۇرعاق قۇمنىڭ قاراپايىم قاسيەتٸن قۇدٸرەتكە بالايدى. ياعني جٷزدەگەن, بەلكٸم, مىڭداعان جىلدار بويى جەل ەسەرٸمەن جيىلىپ, تٶبەگە اينالعان قۇم بٸر قاراعاندا تىلسىم قۇپيياعا تولى قاسيەتتٸ مەكەن سەكٸلدٸ ەسەر قالدىرادى. ەستٸگەنٸ مەن كٶرگەنٸن قاسيەتكە بالايتىن كٶپشٸلٸك مۇنداي ەنشٸ قۇمداردىڭ جەر بەتٸندە كٶپتەپ كەزدەسەتٸنٸن ەسكەرە بەرمەيدٸ. اتاپ ايتقاندا, قىتايدىڭ, موڭعولييانىڭ, مىسىردىڭ, افريكا مەن اراب تٷبەگٸنٸڭ شٶل دالاسىندا توسىن ٷن شىعاراتىن قۇم شاعىلدار كەزدەسسە, ٶزەندەر مەن كٶلدەردٸڭ, تەڭٸزدەر مەن مۇحيتتاردىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان قۇمدى تٶبەلەر گٷرٸلگە تولى دىبىس شىعارادى. سوندىقتان ەنشٸ قۇمداردى جاعالاۋ جەنە شٶلدٸ دەپ ەكٸ توپقا بٶلەدٸ. بٸز سٶز ەتكەلٸ وتىرعان ايعايقۇم جاعالاۋدا ورنالاسقان ەنشٸ قۇمعا جاتادى. الايدا كٶكٸرەكتٸ: «كٷشتٸ جەلدٸڭ ۇشىرىپ ەكەلۋٸمەن جينالعان قاراپايىم قۇمدى تٶبە نەگە باسقا جاققا ۇشىپ كەتپەيدٸ?» دەگەن سۇراق مازالايدى.
شىنى كەرەك, ايعايقۇمنىڭ نەلٸكتەن توسىن ٷن شىعاراتىنىن ەلەمنٸڭ بەتكە ۇستار عالىمدارى انىقتاپ, تٷرلٸ تەجٸريبەلەر جاساپ تاستاعان-دى. تٸپتٸ سىرعىعان قۇمنىڭ ٷنٸ رويالدٸڭ 500 گەرتستان 2500 گەرتسقا دەيٸنگٸ ارالىقتى قامتيتىن جۋان دىبىسى شيرەك سەكۋندقا عانا سوزىلاتىنىن انىقتاعان. تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ قۇمنان شىققان گٷرٸل 10 شاقىرىمعا دەيٸن ەستٸلەدٸ. ياعني قۇمنىڭ قۇپيياعا تولى سىرلى ەۋەنٸ شالعايعا تالىپ جەتەدٸ. جەر بەتٸندەگٸ ەنشٸ قۇمداردى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ بەرٸ دە شىعاتىن توسىن ٷن قۇرعاق كەزدە, ەسٸرەسە, جاۋىنسىز جازدا انىق ەستٸلەتٸنٸن دەلەلدەگەن. سەبەبٸ قۇرعاق قۇم تٷيٸرشٸكتەرٸنٸڭ ٶزارا ٷيكەلۋٸنەن شىعاتىن دىبىستىڭ تازالىعى, قانىقتىعى زەرتتەۋشٸلەردٸ تەنتٸ ەتكەن.
دەگەنمەن, التىنەمەل ۇلتتىق تابيعي پاركٸنٸڭ اۋماعىندا جاتقان ايعايقۇمنىڭ قاشان پايدا بولعانىن ايتۋ قيىن. بٸراق ميلليونداعان قۇم تٷيٸرشٸكتەرٸنٸڭ 150 مەترلٸك بيٸكتٸكتەگٸ تٶبەگە جينالۋىنا عاسىرلار كەرەكتٸگٸن كٶرگەن ادام وڭاي ۇعىنادى. باسقالقان جەنە اياققالقان تاۋلارىنىڭ ورتاسىنداعى قىلتاعا ٷيٸلگەن قۇمدى تٶبەنٸ جەل ەكٸ جاقتان ٷيٸرە سوعىپ, قايتارا كٶتەرٸپ تاستايتىنداي. سەبەبٸ ەگەر جەل بٸر باعىتتان عانا سوعاتىن بولسا ايعايقۇم نە باتىسقا, نە شىعىسقا قاراي جىلجيتىنى انىق. ول جايىندا بولجام كٶپ. سونىڭ بٸرٸ قۇمدى تٶبە ٸلە ٶزەنٸنەن شىققان قايراڭ قۇمنان ٶسكەنٸن ايتادى. ەگەر جەل سوعۋىن توقتاتپاسا, ٸلەنٸڭ قۇمى تاۋسىلماسا ايعايقۇمنىڭ بيٸكتٸگٸ اياققالقان تاۋىنان دا اسىپ كەتەتٸنٸن كەيٸنگٸ ۇرپاق كٶرەدٸ. بۇنىڭ بەرٸ دولبار عانا.
بەلدۋ-بەلدۋ بەرٸ ٶتٸرٸك دەۋگە كەلمەس. اڭىزدىڭ تٷبٸ اقيقات ەكەندٸگٸن ەسكەرسەك, ەل ٸشٸندە جٷرگەن ەرتەگٸدەي ەڭگٸمەلەر تىڭداۋشىنى ەلەڭدەتەدٸ. شىنىندا, ايعايقۇم تۋراسىندا الۋان تٷرلٸ اڭىز, سانتٷرلٸ وقيعا ايتىلادى. توسىننان شىعاتىن ٷندٸ جىن-شايتاننىڭ داۋىسى ەكەن دەۋشٸلەر دە, وسى ٶڭٸردە ٶمٸر سٷرٸپ, ەل مەن جەردٸڭ اماندىعى ٷشٸن مەرت بولعان باتىرلاردىڭ رۋحى داۋىستاپ تۇر دەيتٸندەر دە تابىلادى. تٸپتٸ شىڭعىس حاننىڭ بايلىعى مەن بەيٸتٸ كٶمٸلگەن دەگەن سىبىس تا سۋسىلدايدى. بٸراق وسىنداي اڭىزعا بەرگٸسٸز ەڭگٸمەلەردٸڭ ٸشٸندە ەستۋشٸنٸ تاڭعالدىراتىن تاعى بٸر ەڭگٸمە بار. جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ اۋزىندا جٷرگەن بۇل ەڭگٸمە بىلاي ٶربيدٸ.
كەڭەس وداعىنىڭ تۇسىندا ايعايقۇمنىڭ قۇمىن قۇرىلىسقا پايدالانباق بولعان بٸرەۋلەر ٷلكەن جٷك كٶلٸگٸمەن باسقالقان مەن اياققالقان تاۋىنىڭ اتىرابىنا اتتانادى. ەكٸ ارالىقتى وڭاي باعىندىرعان ەۋمەسەرلەر قۇمدى كٶلٸكتٸڭ بورتىنا جىلدام تولتىرىپ, كەرٸ قايتادى. الايدا 15 شاقىرىم جٷرگەن سوڭ قۇمنىڭ تٷگەلدەي سۋسىپ تٶگٸلٸپ قالعانىن كٶرەدٸ. تٸپتٸ بٸر تٷيٸرشٸگٸ دە قالماعان. سوسىن قاپپەن تاسىماق بولعاندار بۇل ەرەكەتتەرٸنٸڭ دە بوس ەۋرەشٸلٸك ەكەنٸن بٸلگەن. ۋاقىت ٶتە كەلە بۇل وقيعا ۇمىتىلادى, ەل ٸشٸندە اندا-ساندا ايتىلىپ, ساراڭ قۇلاقتا ساقتالادى. ياعني ايعايقۇمنىڭ قۇمى سول جەردەن ٶزگە جاققا بارمايتىنىن جەرگٸلٸكتٸ حالىقتان ٶزگە ەشكٸم بٸلمەيدٸ. قۇددى ماگنيتتەلٸپ قويعانداي ەشكٸم ەكەتە المايتىن قۇمنىڭ ٶز جەرٸنەن ايىرىلمايتىن ادال قاسيەتٸ كٸم كٸمدٸ دە تاڭعالدىرادى. كٶپشٸلٸك قۇمنىڭ ەۋەنٸنە كٶڭٸل اۋدارعانى سونشالىق ونىڭ وسىنداي دا قاسيەتٸ بار ەكەندٸگٸن ەسكەرمەيدٸ نەمەسە بٸلمەيدٸ. شىنى كەرەك, توسىن ەۋەندٸ زەرتتەپ, دىبىستىڭ ٷندەستٸگٸن انىقتاپ جٷرگەن عالىمداردىڭ ٶزٸ بۇعان كٶڭٸل بٶلمەگەن. ال مۇنداي ەرەكشەلٸكتٸ تۋىپ-ٶسكەن جەرٸنە دەگەن ساعىنىشى ەرەكشە قۇمنىڭ ادالدىعى دەپ بٸلگەن جٶن. كەرەك دەسەڭٸز, جاس ۇرپاقتىڭ تەربيەسٸنە پايدالانىپ, كٶرنەكٸ قۇرال رەتٸندە تانىستىرۋدىڭ ەش ەبەستٸگٸ جوق. يدەولوگييا سالاسىندا ەڭبەكتەنگەن ماماندار ٷشٸن ايعايقۇمنىڭ ايتار ويى, بەرەر عيبراتى بار.
قازٸر ەلٸمٸزدە تۋريزم سالاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسى قابىلدانىپ, جاڭاشا سيپاتتا جۇمىس ٸستەۋدە. ياعني تابيعاتى كٶركەم, ادامدارىنىڭ دٷنيەتانىمى ەرەك, حالقىنىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ ٷلگٸ-ٶنەگەگە تولى قازاقستاننىڭ ەربٸر ٶڭٸرٸ كٶرەم دەگەن ادام ٷشٸن تاپتىرماس مەكەن, عيبراتتى ٶلكە سانالادى. سوندىقتان قولىمىزدا تۇرعان التىنىمىزدىڭ قادٸرٸن جاقسى بٸلٸپ, ونىڭ ناسيحاتىن, نارىقتىڭ تٸلٸمەن ايتقاندا جارناماسىن جاقسىلاپ جاساۋىمىز كەرەك. بۇل زامان تالابى. شىندىعىندا, تۋريزم بٸر مەملەكەتتٸ اسىراپ, بيۋدجەتتٸك قورىن تولتىراتىن سالا. كٶرشٸلەس قىرعىز ەلٸ ىستىقكٶلمەن كٷن كٶرٸپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان ايعايقۇمنىڭ سىرلى دا مۇڭلى ٷنٸمەن قاتار, الىسقا ۇزامايتىن ادالدىعى مەن اڭىزعا بەرگٸسٸز قاسيەتٸ بارلىعىن جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك-اق. سول ارقىلى قازاق دالاسىنىڭ بٸر تٷيٸرشٸك قۇمىنىڭ ٶزٸ تۋعان جەردەن باس تارتپايتىنىن, الىسقا كەتپەيتٸنٸن ٶلەڭ-جىرعا قوسىپ جىرلاۋىمىز كەرەك. اقىنداردىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا, ايعايقۇمدى ٶلەڭگە قوسقاندار بار شىعار, بٸراق ەدەمٸ سۋرەتتەپ, كەرەمەت جىرلاپتى دەگەندٸ ەستٸمەدٸك.
ەلٸمٸزدە تابيعات كەشەنٸن, ارحەولوگييالىق جەنە تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ, سيرەك كەزدەسەتٸن جەنە جويىلىپ بارا جاتقان ٶسٸمدٸكتەر مەن جانۋارلاردى ساقتاۋ ماقساتىندا ۇلتتىق تابيعي پاركتەر مەن قورىقتار جۇمىس ٸستەيدٸ. الماتى وبلىسىندا بەس پارك, ەكٸ قورىق بار. سولاردىڭ بٸرٸ, 1996 جىلى قۇرىلعان «التىنەمەل» مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي پاركٸ. ايعايقۇم ٶز قامقورلىعىنا العان قورىقتىڭ اۋماعىندا بەسشاتىر, قاتۋتاۋ سەكٸلدٸ كٶرۋشٸسٸن ەلٸكتٸرەر ەسەم جەرلەر بار. ونىڭ بٸرٸ ارحەولوگييالىق كەشەن سانالسا, ەكٸنشٸ قۇدٸرەتتٸڭ كٷشٸمەن, جەل مەن كٷننٸڭ ەسەرٸمەن سۇلۋ دا سۇستى كەيٸپكە ەنگەن تابيعات تاماشاسى. 520 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان «التىنەمەل» مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي پاركٸنٸڭ ەڭ ەرەكشە جەدٸگەرٸ – ايعايقۇم.
تابيعاتىنىڭ كٶركەمدٸگٸمەن, ورنالاسۋ رەتٸمەن, توسىن دىبىس شىعارىپ, سىرشىل ەۋەنگە سالۋىمەن ەرەكشەلەنەتٸن ايعايقۇمعا جىلىنا مىڭداعان دەمالۋشى كەلٸپ, قۇمدى تٶبەنٸڭ قاسيەتٸن جاقىننان تانىپ كەتەدٸ. ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ شەتەلدٸكتەر. ٶز وتانداستارىمىز جاز كەزٸندە, ەڭبەك دەمالىسىنا شىققاندا كٶپتەپ كەلەدٸ. راسىندا, وتاندىق تۋريزمدٸ دامىتساق, ٸشكٸ بايلانىستى نىعايتساق, كٶرٸكتٸ جەر مەن سۇلۋ مەكەندەردٸ كٶرۋگە اسىققان وتانداستاردىڭ سانى ارتا تٷسەرٸ انىق. شىنى كەرەك, قۇمدى تٶبەنٸڭ باسىنا شىعام دەگەن ادامنىڭ القىنباي جەتۋٸ قيىن. تٸپ-تٸك, قىر جولدىڭ تايعاناقتىعىن تاعى قوسىڭىز, بەرٸبٸر, ايعايقۇمنىڭ بيٸگٸنە القىنىپ جەتەسٸز. وسىنى جاقسى بٸلگەن كٶپشٸلٸك: «كٸمدە-كٸم تاۋدىڭ باسىنا قينالماستان جەتەتٸن بولسا, سول ادامنىڭ اسقاق ارمانى ورىندالادى, ال جەتە الماعان ادام كٷنەھار بولادى» دەگەن سوقىر سەنٸمدٸ ويدان شىعارعان. راسىندا, كٸمنٸڭ كٷنەھار, كٸمنٸڭ تاقۋا ەكەندٸگٸن بٸر اللا بٸلەدٸ, سوندىقتان ونداي جەل سٶزگە كٶڭٸل اۋدارۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. العاش رەت, اڭساپ جەتكەن ادام ايعايقۇمنىڭ ەتەگٸندە ٶزٸنٸڭ كٷنەلٸ ەكەندٸگٸن ەستٸگەندە نەندەي كٷيدە بولاتىنىن ويلاڭىزشى. سوندىقتان ونداي-ونداي اۋىر سٶزدٸ ايتقانشا, قۇمنىڭ تارتىلىس كٷشٸنٸڭ سىرىن تانىستىرۋ بەرٸمٸز ٷشٸن قاي جاعىنان العاندا دا پايدالى بولماق. سەبەبٸ الىستان ات ارىتىپ جەتكەن جولاۋشى ٶزارا ٷيكەلٸستەن بويىنا ادالدىقتى سٸڭٸرگەن قۇم تٷيٸرشٸگٸنەن وي تٷيٸپ, ٷلگٸ السا, كٶڭٸلٸن ٷمٸت تەربەپ جٷرگەن جاندى قۋانتۋ دا بٸر ناسيحات. جىلىنا تٷسەتٸن تابىسىن ەسەپتەمەگەننٸڭ ٶزٸندە وسىنداي كٶركەم جەردٸ, كٶرٸكتٸ تابيعاتتى كٶرگەن جان جٷرگەن جەرٸندە ايتا جٷرەرٸ بەلگٸلٸ. سول ارقىلى ەۋەنٸ كٶكٸرەكتٸ تەربەگەن ايعايقۇمنىڭ داڭقى الىسقا جەتٸپ, مۇحيت اسارى انىق.
تاعى بٸر قيسىندى ويعا توقتالساق, شىڭعىس حان مەن سەنٸمدٸ سەرٸكتەرٸ جەرلەنگەن-مىس دەگەن سٶزدٸ وسى ٶڭٸردٸڭ جۇرتشىلىعى جيٸ ايتادى. ەگەر ونداي بولسا وسى ۋاقىتقا دەيٸن نەگە اشىلمادى? قاھارلى حاننىڭ سٷيەگٸن ٸزدەۋشٸلەر نەگە كٶڭٸل اۋدارمادى? قالاي بولعاندا دا شەشۋٸ قيىن جۇمباق كٶپ. ەلدەر مەن مەملەكەتتەردٸ, تاۋلار مەن شىڭداردى, قالالار مەن قونىستاردى, ٶزەندەر مەن كٶلدەردٸ ٶز زامانىندا باعىندىرعان شىڭعىس حاندى قانٸشەر, دٷلەي كٷشتٸڭ يەسٸ دەپ كٶرسەتۋ كەڭەستٸك يدەولوگييانىڭ باستى ماقساتى بولعانىن ەسكەرسەك, حاننىڭ بويىندا قىرىق كٸسٸنٸڭ اقىلى بارلىعىن جوققا شىعارا المايمىز. ٶزٸنٸڭ قابٸرٸن جاسىرىپ, تىعىپ كەتكەن ۇلى قولباسشىنىڭ ەرەكەتٸن اقىلدىلىقتىڭ بٸر تٷرٸ دەپ ەسەپتەسەك, وعان سونى ۇقتىرعان تىلسىم كٷشتٸڭ بارلىعىن دا ەسكەرۋگە تيٸسپٸز. ياعني قابٸرٸن تونايتىنداردىڭ شىعاتىنىن تەمٸرشٸ جاقسى ۇعىنعان. سول سەبەپتٸ, ەل ەستٸپ, كٶز كٶرمەگەن مەكەنگە بەيٸتٸن سالدىرىپ, ونىڭ ٷستٸنەن جىلقى ٷيٸرٸن ايداپ ٶتكەن, مەيٸتتٸ قويعانداردى تٷگەلدەي جەبەگە جالىندىرعان دەگەنگە ساياتىن اڭىزدىڭ اقىرى قانداي بولارىن بٸر جاراتقان بٸلەدٸ. بٸراق بٸزدٸكٸ دە بولجام. ونىڭ راس-ٶتٸرٸگٸن انىقتاۋ ۋاقىت ەنشٸسٸندەگٸ نەرسە.
قالاي بولعاندا دا, ايعايقۇمنىڭ ەۋەنٸ نە ايتاتىنىن بٸز انىقتاي الماسپىز. ونىڭ سىرىنا ٷڭٸلسەك, عاسىرلار مەن زاماندارعا بٶلٸنگەن ۋاقىتتىڭ جىلدام ٶتەتٸنٸن, ادامنىڭ عۇمىرى قىسقا ەكەندٸگٸن, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ تارتىسى تولاستامايتىنىن, ەدٸلدٸك پەن ەدٸلەتسٸزدٸك ٶزارا قىرقىساتىنىن, ساپارعا شىققان جولاۋشىنىڭ ٸزٸن قار باسىپ, جەل ۇشىراتىنىن, تاسقا قاشالعان سۋرەتتٸڭ سىنى كەتٸپ, سۇرى قاشاتىنىن, بۇل دٷنيەدەگٸنٸڭ بەرٸ دە ٶتەتٸنٸن, تٸرٸنٸڭ سەمٸپ, ٶلگەننٸڭ قۋرايتىنىن, رۋحتىڭ ۇشىپ, جانسىزدىڭ قالاتىنىن, تٷپتٸڭ تٷبٸندە مىلقاۋدىڭ دا تٸلٸ شىعىپ, سارقىلماس ٶزەننٸڭ دە تاۋسىلاتىنىن كٷرسٸنٸسكە تولى ەۋەنگە سالىپ شىرقايتىنىن بايقاعانداي بولامىز. انىعىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن, سەبەبٸ, بۇل دا بولجام.
اينالاسىنا اقسۇر تٷستٸ نۇر تاراتىپ, كٶكجيەكتە قاراۋىتقان تاۋلاردىڭ ورتاسىندا ەۋەزدٸ ەۋەن شىرقاعان ايعايقۇمنىڭ سىرشىل ۋٸلٸ وسىلاي دەيدٸ تىڭداعان جانعا. بارىپ, كٶرۋ, تىڭداپ, ايتۋ بارشانىڭ ارمانى.
قۇرالبەك سەبيتوۆ,
مەدي الجانباي
الماتى وبلىسى
"انا تٸلٸ" گازەتٸ
