Baiantaýdyń belinen sálem alyp baryp em,
Jetisýdyń tórinen óleń alyp keldim men.
2007 jyly Baianaýylda ótken jas qalamgerler forýmy jaily aitýdan jalyqqan emespin. Jalyqpaitynym – sol jiynǵa qatysa almaǵan jas jetkinshektiń, óleńge qumar balǵynnyń, jetinshi synyp oqityn meniń ókinishten ózegimniń órtengeninen bolar?! Ózderin kózimmen kórip, qoldaryn ustaǵym kelgen talai aǵalarymnyń. Ol baqyt hám mártebe buiyrmady. Sol jolǵy ádebi jiyn jaily jazylǵan aýdandyq gazet paraqtary jeke muraǵatymda saqtaýly. «Dátke qýat» degendei – kóńilime aldanysh.
Esesine on jyldan asa ýaqyt boiy talai ádebietsúier qaýymnyń aýzynan túspegen Baianaýyldaǵy ádebi jiynnan bir mysqal da kem emes taǵy bir forýmǵa káý boldyq. 23-24-shi sáýir kúnderi Taldyqorǵan qalasynda «Rýhani jańǵyrý» ulttyq baǵdarlamasynyń bir jyldyǵyna orai Almaty oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń jáne Jazýshylar odaǵynyń uiymdastyrýymen «Jetisý kóktemi» atty jas ádebietshilerdiń birinshi forýmy ótti. Bul forýmnyń basty erekshelikteri – oblys kóleminde 1972 jyldan soń mundai aýqymdy forým alǵash ret ótkizilip otyrǵandyǵy jáne aǵa býyn men ini býynnyń bir jerde toǵysýy boldy. Forýmǵa elimizdiń ár aimaǵynan 40-qa tarta jas aqyn-jazýshy qatysty.
Forýmnyń birinshi kúnin Almaty oblystyq til basqarmasynyń basshysy Aidar Karbozuly, Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń Almaty oblystyq filialynyń direktory Erlan Júnis, «Jetisý» arnasynyń bas redaktory Esbolat Aidabosynnyń bastaýymen Almaty oblysynyń qasietti de qasterli mekenderin aralaýmen bastadyq. Eń aldymen Shamalǵan aýylyndaǵy «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda boi kóterip, byltyr ǵana tusaýy kesilgen Tuńǵysh prezident – Elbasynyń «Atameken» tarihi-mádeni ortalyǵynda Nursultan Nazarbaevtyń ómiri men qyzmetine bailanysty qundy muraǵattarmen tanystyq. Ortalyqta kózime ottai basylǵany – Elbasynyń «Qaisar-2016» oqý-jattyǵý jiynynda túsken fotosýreti. Lańkestik toptarǵa qarsy «Suńqar», «Arlan», «Búrkit», «Arystan» jasaqtarynyń keshendik jattyǵýyna qatysqan Elbasy arnaiy toptardyń is-qimylyn joǵary baǵalap edi. Almaty oblysynyń Zarechnoe kenti mańynda ornalasqan Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq ulany «Búrkit» Jaýyngerlik jáne Ádistemelik daiyndyq ortalyǵynda ótken osynaý áskeri-taktikalyq jiynnyń ótýine sarbaz bolyp júrgen biz óz úlesimizdi qosyp edik. Bir ai boiy arnaiy jasaq ókilderimen birge júrgen sol shaq saǵynysh bolyp sanamyzǵa oraldy.
Kelesi kezekte Qyrǵaýyldy aýylyndaǵy «Anaǵa qurmet» murajaiy men «Batyr babalar» memorialyn tamashaladyq. Budan keiin Qaskeleń qalasyndaǵy tarihi-ólketaný mýzeiine at basyn burdyq. Bul jerde bizdi aitysker aqyn Serik Qaliev qarsy aldy. Aqyn bizge Jetisý óńirine qatysty beinerbaian kórsetip, qasietti de qasterli ólkeniń túkpir-túkpirine saiahat jasatqandai boldy.
Tústen keiin Taldyqorǵan qalasyna bet túzedik. Jolai Kerbulaq aýdanyndaǵy Saryózek aýylyna at basyn tiredik. Bul jerde biz uzyndyǵy eki shaqyrymdyq «Uly dala» alleiasymen tanystyq. Alleiada osy aýdan aýmaǵynda jerlengen tarihi tulǵalardyń, aýdannan shyqqan Uly Otan soǵysy ardagerleriniń, Eńbek erleriniń, Chernobl apaty men aýǵan soǵysynyń qurbandaryna arnalǵan eskertkish taqtalar ornatylǵan. Eń qyzyǵy alǵashqy alańqaida Jolaman batyr, Tezek tóre, Shoqan Ýálihanov syndy jiyrmaǵa ttarta tulǵanyń máńgilik meken tapqan oryndarynyń topyraqtary ákelinip bir jerge toptastyrylypty. Kerbulaq aýdanynda Básentiin Malaisary batyrdyń da beiiti ornalasqan eken. Malaisary batyrǵa da qurmet tasy ornatylypty. Bul jerde biz batyr balalar rýhyna quran baǵyshtap, duǵa tiledik.
Ári bi, ári batyr bolǵan Básentiin Malaisary týraly derekter Shoqan Ýálihanov, Máshhúr Júsiptiń derekterinde, sondai-aq Ulttyq ǵylym akademiiasynyń qoryndaǵy «Abylai hannyń 40 batyrymen Saryarqany Qaldan Tserennen tartyp alǵan ýaqiǵasy» atty materialdarda kezdesedi. Malaisary batyr Pavlodar oblysynyń Mai aýdanynyń aýmaǵynda dúniege kelgen. Biraq bul týraly da san alýan pikir bar. Al, ajal qushqan mekeni – Jońǵar Alataýynyń batys silemindegi taýǵa Malaisary aty berilgen eken. Jýrnalist, jazýshy Zańǵar Kárimhannyń: «Malaisarynyń ómiriniń sońy týraly el aýzynda saqtalǵan eski ańyzdy Máshhúr Júsip jazyp qaldyrady. Onda: «Qazaq-Qalmaq soǵysyna qatyspaimyn», - dep ant-sý ishken batyrdy Abylai qolqalap, qoimai soǵysqa qatystyrady. Shaiqastyń birinde oq tiip, jaralanǵan batyrdy Abylai keri shegindirip, qosta emdelýin qatań tapsyrypty. Súr et berilmesin, - degen buiryqty bile tursa da, batyrdyń qylyshynan qaimyqqan qos baqyrshysy oǵan súrlengen et berip, ajal aýzyna aidaǵany týraly ańyzdy keltiredi shejireshi qart Máshhúr Júsip. Batyrdyń qaza bolǵany týraly naqty tarihi jazba derek joq. El ańyzy boiynsha, ol 1754 jyldary qalmaq noiandary Ámirsana men Dava Tszy arasyndaǵy jaýlyqtyń saldarynan bolǵan soǵysta sheiit bolǵanǵa uqsaidy. Ǵalym Erlan Aryn: «Altynemel taýynyń bir sileminde Malaisary batyr oqqa ushty. Sol zamannan beri bul jota Malaisary atanady. Biiktigi 1446 m, batystan shyǵysqa qarai 100 shaqyrymǵa sozylyp jatyr, eni 10-20 shaqyrym. Jońǵar Alataýynyń bastalatyn tusy da osy jer», - degen derek keltiredi. Belgili kásipker, ult qundylyqtarynyń janashyry Qýat Esimhanov batyr baba erligin dáriptep, Almatynyń Kerbulaq aýdanyndaǵy beiitine úlken tas ornatty», - degen maqalasymen tanyspyz.
Saryózekten Altynemel qoryǵyna jol tarttyq. Shoqan Ýálihanovtyń beiiti men murajaiyn tamashalaýǵa. Quiryqty juldyzdai jarq etip, ómirden erte ozǵan ultymyzdyń birtýar perzentiniń beiiti basyna qoiylǵan qulpytastyń túpnusqasy mýzeide saqtalyp, beiit basyna kóshirmesi qoiylypty. Murajai eń aldymen Shoqannyń qysqa ǵumyrynda atqarǵan isteri men halyqqa sińirgen eńbegi jaily áńgime qozǵaidy. Mýzeide qoiylǵan eksponattardyń qatarynda Shoqannyń naǵashy jurty Musa Shormanovtar áýletiniń, Máshhúr Júsip Kópeevtiń jáne Álkei Marǵulannyń fotosýretteri men jazbalary qoiylypty. Sonymen birge shoqtyǵy biik ǵalymnyń eńseli eskertkishi bolashaqqa kóz salyp, qazaq halqyna jol nusqap turǵandai áser etedi. Kerbulaq aýdanynan attanyp bara jatyp Erlan Júnis jastar atynan: «Buryn Saryózek dese tek áskeri qalashyq qana elester edi kózimizge. Endi bul jerde rýhtyń uiyǵanyna, rýhaniiattyń uiysqanyna kóz jetkizdik», - dep aqjarma tilegin jetkizdi.
Mýzeidi aralaǵannan keiin Taldyqorǵan qalasynda ótetin forýmǵa attandyq. Kesh túse qalaǵa jetken biz Qaratal ózeni boiyndaǵy jyr keshine kýá boldyq. Jyr keshinde «Men – qazaqpyn» megejobasynyń jeńimpazy Beibit Musaev, áýezdi ánderdiń týyndygeri Gúlnur Nurasylova án shyrqady. Bizder bolsaq, ózen tolyqynymen qatar terbelip jyr oqydyq. Áserli de ádemi keshpen forýmnyń birinshi kúni aiaqtaldy.
Forýmnyń ekinshi kúnigi jumysy Taldyqorǵan qalasyndaǵy Súiinbai Aronuly men Muqaǵali Maqataevtiń eskertkishterine gúl shoqtaryn qoiý rásimimen bastaldy. Súiinbai aqynnyń eskertishine taǵzym etý mártebesi buiyrdy maǵan. Alystan kelgen qonaq dep qurmet kórsete otyryp, Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń Tóraǵasy Ulyqbek Esdáýletpen birge saltanatty rásimdi abyroimen atqardyq. Óziń súiip oqityn aqynyńmen qatar turyp, jaýapkershilikti sátti sezinýdiń ózi baqyt eken. Eńseli eskertkish aldynda eńsemdi kóterip, Ulyaǵańmen qatar turýym, tuǵyrdaǵy tas aqyn men gúl ustaǵan qos aqynǵa barsha qalamgerlerdiń qoshemet kórsetýi – kúlli Baianaýyl jurtynyń mártebelenýi dep sezindim. Budan keiin Aqberen Elgezek pen shymkenttik jas aqyn Arailym Muratalieva Muqaǵaliǵa muqym qazaqtyń mahabbatqa toly ystyq yqylasyn bildirdi. Arailym qalamdasymnyń bul sátte qandai kúi keshkenin bilmeimin, men úshin gúl men jyrdyń qasynda qatar turý – nur qushýmen teńdei edi.
Taldyqorǵan qalasyndaǵy «Jastar saiabaǵyn», «Rýhani jańǵyrý» ortalyǵyn aralap tamashalaǵannan keiin, elimizdegi tuńǵysh hám jalǵyz «Til saraiynda» ótken ádebi sektsiialardyń otyrysyna qatystyq. Erkin formatta ótken «Búgingi qazaq poeziiasy: jańa izdenister» sessiiasyn aqyn Aqberen Elgezek, «Búgingi qazaq prozasy: dástúr men jańashyldyq» sessiiasyn jazýshy Beibit Sarybai júrgizdi.
Sessiia jumysyn bastaǵan Ulyqbek Esdáýlet: «Ózderińdei jas kezimde alǵashqy jas qalamgerler forýmyna qatysqanym, Qadyr Myrzaliev pen Aian Nysanalinniń sektsiiasynda bolǵanym esime túsip otyr», - dei kele estelikterimen bólisti. Ózi qatysqan forýmdar jaily aitqan Ulyqbek aǵa bir kezderi Pavlodarda ótken jiyn týraly sóz qozǵady. Sóz barysynda ol baianaýyldyq aqyn Tólegen Muqaevtiń esimin qurmetpen atady. Byltyr ǵana Pavlodarǵa kelip, stýdenttermen júzdesken jiynynda da Ulyqbek aǵa jastarǵa Tólegen Muqaev degen óte myqty aqyn bolǵanyn tamsanyp aityp edi. Eleýsiz ketken esil aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna qyzyǵýshylyq tanytyp júrgenime az bolmap edi. Bizge beimálim taǵdyr iesi:
«Beinetten men toryqpaimyn,
azapqa da júginben.
Ólimnen de qoryqpaimyn,
óz basyma úńilgen.
Jetedi-aý dep óz túbime,
qorqynysh joq maza alǵan.
Qorqamyn tek kóz tiride,
arǵa tóngen ajaldan», - dep jyrlaǵan edi.
Ulyqbek Esdáýlettiń: «Keshe ǵana memleketten 500 baspa tabaq kitap shyǵarýǵa qarjy bólý máselesin qarastyryp keldik. Aldaǵy ýaqytta jastardyń tyrnaq aldy kitaptaryn shyǵarsaq pa dep otyrmyz. Kúzge qarai oraiy kelip jatsa «Halyqaralyq poeziia festivalin» Oral qalasynda ótkizý oiymyzda bar. Budan basqa da jastarǵa qatysty jaqsy jańalyqtarymyz bar. Ony ýaqyty kelgende bile jatarsyzdar», - degen sózi shyǵarmashylyq ǵumyrynda jastardy qoldap kele jatqanyn, jastarmen birgen ekenin, budan keiin de jastardy qoldaitynyn bildiredi. Dóńgelek ústel barysynda Ainur Tóleý qazaq ádebietinde kenje qalyp kele jatqan detiktiv, fantastika janrlaryn damytý úshin filolog nemese ádebietshi bolý mindet emes ekenin aitty. «Fantastikalyq shyǵarmalar ǵylymi jańalyqtar ashylyp jatqan elde paida bolady. Al, detektivtik shyǵarmalardy til ǵylymyn erkin meńgergen kriminalist mamandar jazýy kerek», - dedi ol. Ádebiettanýshy Eldos Toqtarbai jastar poeziiasyna janashyrlyqpen qarap, bir-birimizdiń shyǵarmashylyǵymyz jaily syni pikir bildirýge shaqyrdy. Jazýshy Qanat Ábilqaiyr ádebiet tarihyn damytýdy usyndy. «Orys halqy bir ǵana Eseninniń ómiri men shyǵarmashylyǵyn san qyrynan zertteý arqyly orys ádebietiniń tarihyn baiytýda. Al, biz Maraltaidyń «Ádilási» qalai týǵany sekildi biren-saran shyǵarmalardyń týý tarihyn bilemiz. Maǵan ondai jazbalardy oqý kórkem shyǵarmalardy oqyǵannan erekshe áser etedi», - dedi. Qaraǵandylyq jazýshy Almaz Myrzahmet bolsa, fentezi janrynyń sońǵy 7-8 jylda suransyqa ie ekenin basa atty. Aqyn Aslan Tilegen barsha qalamger qaýymyn balalar ádebietine janashyrlyqpen jáne jaýapkershilikpen qaraýǵa shaqyrdy. Jiynda Ulyqbek aǵa shet elden kelgen qandas aqyndardyń respýblikalyq jinaǵynyń tusaýyn kesti.
Tústen keiin «Saltanat saraiynda» ótken forýmnyń qorytyndy jiynyn Almaty oblysy ákiminiń ideologiia jónindegi orynbasary Jaqsylyq Omar júrgizdi. Bul jerde orynbasar myrzanyń sóz saptaý sheberligi men óleń men aqynǵa degen qurmeti erekshe bilindi. Forým qatysýshylary Jaqsylyq aǵanyń ádebi jiyndy resmilendirmei, poetikalyq aýrasyn saqtai alǵanyna razy boldy. Dóńgelek ústel otyrysyn bastaǵan Jaqsylyq Muqashuly: «Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda aitylǵan ulttyq sanany jańǵyrtý ideiasynyń túp tamyry – tilde, ádebiette, mádeniette jatyr. Rýhani jańǵyrý retinde ulttyń ádebieti birinshi orynda turatyn sala», - dedi. Ádebietshilerdi qoldaý maqsatynda oblys ákimi Amandyq Batalovtyń qoldaýymen byltyr bir mezette 39 kitap jaryqqa shyǵyp, oqyrmanǵa jol tartypty. Sonymen birge birqatar ádebi baiqaýlar men shyǵarmashylyq sharalar uiymdastyrylypty.
Barsha qalamgerler qaýymyn qýantqan keleli sózdi Ulyqbek Esdáýlet aitty. Basqarma basshysynyń sózinshe biyl «Abai» atyndaǵy ulttyq syilyq dúniege kelmek eken. Bul marapat «Memelekettik syilyq» pen «Alash» syilyǵynyń ortasyndaǵy jyl saiyn ádebiettiń 3 janry boiynsha beriletin boldy. Sonymen qosa «Nur Otan» partiiasymen ózara kelissózder júrgizilip, olar alda ádebiet boiynsha óz syilyqtaryn taǵaiyndaityn bolypty. Bul marapattar jas daryndar úshin demeý ǵana emes, jas ádebietimizdiń bedelin kóterer myǵym tireý bolmaq.
Sodan soń sóz alǵan «Jetisý» gazetiniń bas redaktory Ámire Árin: «Bizdiń ádebietimiz Alyp Er-Tuńǵanyń «Turan patshalyǵynan» bastalady. Parsylardy qum arasyna aparyp qyryp tastaǵan «Shý» batyr dastanymen bastalady. Ol keshegi jyraýlar poeziiasyna, «Altyn Orda» kezindegi ǵajaiyp dastandarǵa ulasady. Osyndai irgetasy bar Qazaq ádebieti qalai kemshin soqsyn? Qazaq ádebieti nege tolyspasyn? Bizdiń oblys jas ádebietshilerdi qashan da qoldap keledi. Jas talanttarǵa kómektesý kerek. Talantsyzdar bizsiz de buzyp-jaryp alǵa shyǵyp ketedi! Mine, sol talanttardy qoldaýdyń bir parasy búgingi jas ádebietshilerdiń úlken alqaly jiyny dep bilemiz», - dep Jetisý óńiriniń ádebietke degen janashyrlyǵyna kózimizdi jetkizdi.
Sózin ádebi jiyndy ótkizýge muryndyq bolǵan oblys jáne basqarma basshylyǵyna rahmet aitýdan bastaǵan jańa filialdyń jańa basshysy Erlan Júnis: «Mundai forýmdardyń bir ereksheligi jer-jerden kelgen aqyn-jazýshylar bir-birimen aralas-quralas bolyp, bolashaqta tek, óz óńirin jyrlap qana qoimai, muqym qazaqtyń úmitin, armanyn, ómirin jyrlap, jańa qazaq obrazyn ashady dep oilaimyn. Sondyqtan, osyndai forýmdardyń bizge berer nátijesi de sol, iaǵni, qazaqty taný, eldi taný, jerdi taný, Otandy taný bolady», - dedi. Budan bólek belgili aqyndar Qalqaman Sarin, Baqytgúl Babash, jýrnalist Beisen Quranbek, jas daryn Muhtar Kúmisbek izgi tilekterin jetkizdi.
Ádebi otyrys «Máńgilik eldiń muraty» atty jabyq baiqaýdyń nátijesin jariialaýmen jalǵasty. Almaty oblysy ákiminiń «Aq qaýyrsyn» ádebi júldesin proza atalymy boiynsha Qanat Ábilqaiyr men poeziia boiynsha Saǵynysh Namazshamova ielendi. Budan keiin Jazýshylar Odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet basqarma músheligine ótken aǵa býyn qalamgerler almatylyq Esbolat Aidabosyn, Qanat Ábilqaiyr, Qalmaqanbet Muhanbetqali men Jangeldi Nemerebaevqa, atyraýlyq Baqytgúl Babash pen Áliia Dáýletbaevaǵa jáne astanalyq Baýyrjan Qaraǵyzuly men Serik Seiitmanǵa kýálikterin tapsyrdy.
Budan soń ádebi forým tusaýkeser rásimine kýá boldyq. «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy boiynsha «Rýh» halyqaralyq ádebi baiqaýynda jeńimpaz bolǵan qalamgerlerdiń, ázirge jaraq kórgen tórt kitabynyń tusaýyn aqyn Ulyqbek Esdáýlet pen oblys ákimniń orynbasary Jaqsylyq Omar kesti.
Jetisý jerinde ótken eki kún jas qalamgerlerdiń esinde máńgi saqtalyp, júreginde jyr bolyp jazylary sózsiz. Ulyqbek aǵa ózi qatysqan erterektegi forým jaily bir sózinde: «Sol kezde qatysqan kóptegen jastardan tek úsheý ǵana, Járken, Júrsin jáne men qalyppyz», - degen edi. Biz de otyzdan asa qalamger bardyq Qaratal jaǵasyna, Alataý baýraiyna. Úsh júzdiń sózin sóiler úsh aqyn jarqyrar Alash kóginde!
Rahmet, Jetisý!
Myń alǵys, «Jetisý kóktemi»!
Elaman QABDILÁShIM,
Baianaýyl – Taldyqorǵan – Baianaýyl.
