Jetildirilgen álipbidegi U, Ú, Y, I dybystarynyń tańbasy qandai?

Álipbidegi kemshilikterdi túzetýge ruqsat berilgennen bastap alty ai ótti. Osy ýaqyt ishinde Ulttyq komissiia janynan qurylǵan jumys toptarynyń birneshe otyrystary men jiyndary boldy. Álipbi áli de jetildirilý ústinde, ózgertilgen tańbalardyń praktika júzinde, iaǵni jazý tájiribesinde qiyndyq týdyrýy múmkin degen tustary muqiiat saraptalyp jatyr.   

Jetildirilgen jobada u men ú dybystarynyń tańbasy ózgerdi. Bekitilgen álipbide u dybysy Uu, al ú dybysy akýtty Úú arqyly berilgen bolatyn. Jetildirilgen jobada u dybysyna Ūū (makron), ú dybysyna Üü (ýmlaýt) tańbasy arnaldy. Bulaisha ózgertýge basty sebep:

1. Bekitilgen álipbide Ý, U, Ú erindik dybystarynyń turqy ártúrli tańbalarmen berilgen bolatyn. Bul úsh dybys uqsas tańbalarmen berilse, jazýda jáne balalarǵa úiretýde jeńil ári ońai bolar edi degen pikirler, ásirese ádiskerler men mektep muǵalimderi tarapynan kóp aityldy.  

2. Ý dybysyna bazalyq álipbidegi Uu tańbasyn berý qoǵam tarapynan jii aityldy jáne «Til-Qazyna» ortalyǵy ótkizgen oqytý kýrstaryna qatysýshy dáriskerler tarapynan da ý dybysyna u árpin berý máselesi kóterilip, bul tańbanyń mátin ishinde tez tanylatyny, kózshalymǵa qolailylyǵy týraly pikirler basym boldy.

Mine osyndai sebeptermen jetildirilgen álipbi jobasynda joǵaryda atalǵan dybystardyń tańbalary ózgerdi. Salystyryp kóreiik:

Alaida bulai tańbalaýǵa kelispeýshilik te bar, iaǵni syn pikirler de, usynystar da aitylyp jatyr. Olar qandai degende:

1.  Ú dybysyndaǵy ýmlaýt diakritikasy qolmen jazǵanda makronǵa ainalyp ketý qaýpi týraly aityldy. Iaǵni áriptiń ústindegi eki núkteni makron siiaqty syza salý úrdisi keń taralǵan. Bul úrdis arab jazýynda da, ýmlaýtty qoldanatyn elderde de saqtalyp otyr. Alaida olarda makron diakritikasy joq bolǵandyqtan, árip ústine qoiylǵan syzyqtyń eki núkte ekenin birden ajyratady. Al bizdegi jetildirilgen jobada makron diakritikasy u tańbasynda turǵandyqtan,  ú-degi ýmlaýtty syzyqpen qoia salý oryn alsa, ol da u-ǵa uqsap makronǵa ainalyp ketpei me degen pikirler bar. Biraq ǵalymdar: «Qolmen jazý praktika júzinde qalyp bara jatyr, barlyǵy kompiýtermen teriledi, sondyqtan budan qorqýdyń negizi joq, ýmlaýt pen makrondy jazbasha jazǵanda eki túrli jazylý kerek ekendigi mektepten bastap myqtap qolǵa alynýy kerek», - degen pikirde.  

2. Kelesi aitylyp jatqan kelispeýshiliktiń biri qazaq tilindegi daýyssyz ý-ǵa bólek tańba, kirme sózderdegi daýysty ý-ǵa bólek tańba arnaý jáne kirme sózderdegi ý-dy da, tól sózderdegi u-ny da bir ǵana Uu tańbasymen berý kerek degen másele. Sonda tól sózde kezdesetin ý dybysyn Ww tańbasymen belgilese, ý-dyń aldynda estiletin u, ú dybystaryn da jazýǵa jol ashylady jáne kirme sózder qazaq tiliniń dybystyq zańdylyǵyna beiimdeledi degen pikir. Mysaly:

Bul kózqarasty jaqtaýshy ǵalymdar osylai tól sózdegi ý-ǵa bólek, kirme sózdegi ý-ǵa bólek tańba arnasaq qana qazaq sózderiniń býyn jigi durys ajyratylyp, saýatty jazatyn bolamyz jáne kirme sózder de qazaq tiliniń dybystyq zańdylyǵyna beiimdeletin bolady degen ýáj aitady. Alaida ýniversitet sóziniń universitet, sýbarý sóziniń subaru, boýling sóziniń bouling, akýla sóziniń akula, respublika sóziniń respublika bolýy ekitalai jáne bulai beiimdelmeidi de, kirme sózderdegi ý-dyń u-ǵa ainalyp kete almaityndyǵyna mysaldar jeterlik. Kerisinshe, qazaq sózderindegi u-nyń ý-ǵa ainalyp ketpesine kepildik joq. Máselen, bala sultan, quptan, tumar sózderin sýltan, qýptan, týmar dep oqýy ábden múmkin. Ekinshiden, saýatyn ashatyn bala bir tańbanyń eki túrli dybystyq mánin ajyratýda qinalady, kedergige ushyraidy.  

Al tól sózderdegi ý dybysyn Ww arqyly taratyp jazý máselesi dál qazirgi tańda sheshimin tappai, óte daýly kúiinde qalyp otyr. Jalpy i men ý dybystaryn qosar tańbamen berý máselesi sonaý tóte jazý (arab) tusynda-aq úlken daýǵa ainalyp, latyn grafikasyn qabyldaǵan jyldarda da kún tártibinen túspegen, tek kirill jazýynda ǵana daýǵa núkte qoiyldy. Buǵan qarap orys tiliniń áserinen solai boldy degen oi týmaýy kerek. Kerisinshe, qanshama jyl boiǵy jazý tájiribesindegi ala-qulalyq, sondai-aq qateniń kóbi osy i men ý-dy qosar árippen jaza almaýshylyqtan týyndaýy, balalarǵa úiretýdiń aýyrlyǵy sebep boldy. Eger i men ý-dy qosar árippen taratyp jazýdy qaitadan engizsek, tóte jazýdan bastalyp 1957 jylǵa deiingi aralyqta 40 jyldan astam ýaqyt boiy birizdi júiege túse almai daý týdyrǵan ári jazýdaǵy ala-qulalyqqa sebepker bolǵan máselege oralyp, tarih kórsetken tájiribedegi qiyndyqtar jazýymyzdan qaitadan oryn alady.

Jetildirilgen jobada Y dybysynyń bekitilgen álipbidegi tańbasy saqtaldy da, I dybysynyń tańbasy ózgerdi. Salystyryp kóreiik:

Jetildirilgen jobada i dybysy basynda núktesi joq (Ii) tańbamen berildi. Bunyń sebebi, kelip túsken usynystar men oqytý kýrsyna qatysqan dáriskerler tarapynan basynda núktesi bar árip bazalyq álipbi boiynsha i (i) dybysyna arnalsa degen pikir basym boldy. Sondyqtan ǵalymdar álipbidi jetildirý barysynda osy usynystardy eskerip, bekitilgen álipbidegi i men i dybysynyń tańbalaryn ózara aýystyrdy. Bekitilgen álipbide I-niń bas árpinde núkte bolmaǵandyqtan shatasý oryn alǵan bolatyn, sondyqtan jetildirilgen álipbide sol qaitalanbas úshin I(I)-diń bas árpine núkte qoiyldy:

Alaida jetildirilgen jobadaǵy bul tańbalarǵa kelispeýshilik pen syn pikirler aitylyp jatyr. Atap aitqanda:

1. Y men I jup dybystar bolǵandyqtan a men ä, o men ö siiaqty turpattary uqsas bolýy kerek jáne túrki tilderine jaqyn bolý úshin túrik, ázerbaijan tilindegi y dybysynyń tańbasyn alǵan jón, sondyqtan y dybysyna núktesiz Ii, i dybysyna núktesi bar Ii tańbasy arnalýy kerek degen usynys bar. Alaida ýmlaýt jińishkelikti bildiretindikten, olardyń jińishke dybys ekenin birden ajyratýǵa bolatyn bolsa, y men i-de olai emes eken. Kerisinshe núktesiz taiaqsha i nemese i-ge uqsap, sózderdiń jińishke oqylýyna yqpal etedi. Mysaly:

Mysaldardan kórip turǵanymyzdai, y dybysyn taiaqshaǵa uqsas tańbamen bergende, sózderdiń jýan emes, kerisinshe jińishke oqylýyna yqpaly baiqalady. Kezinde digraf bekitilgende qoǵam Nábi, sábiz sózderiniń, apostrof bekitilgende shyǵys, shyǵý sózderiniń turpatyna narazylyq bildirip, tipti kúlkige ainaldyrǵany belgili. Y-men keletin birqatar sózderdiń de jińishke oqylyp ketý qaýpin eskersek, onyń tańbasyn da durys tańdai bilgen jón. Sondyqtan da jetildirilgen álipbi jobasynda y dybysy úshin Yy tańbasy alyndy. Óitkeni Yy jýan, ezýlik Y dybysynyń transkriptsiiasy retinde keń qoldanylatyndyqtan, oqyrman ol áripti Y dybysynyń máninde jaqsy qabyldaidy (Almaty). Al túrik pen ázerbaijan tilinde jińishke i dybysy joq bolǵandyqtan, taiaqshany birden y dybysy retinde oqi beredi. Mysaly, túrik: kiz (kyz), azerbaijan: Baki (Baky).

2. Kelesi aitylyp jatqan kelispeýshiliktiń biri qazaq tilindegi daýyssyz i-ge bólek, kirme sózderdegi daýysty i-ge bólek tańba arnaý jáne kirme sózderdegi i-di de, tól sózderdegi i-ni de bir ǵana Ii tańbasymen berý kerek degen másele. Sonda tól sózde kezdesetin i dybysyn Yy tańbasymen belgilese, i-diń aldynda estiletin y, i dybystaryn da jazýǵa jol ashylady jáne kirme sózder qazaq tiliniń dybystyq zańdylyǵyna beiimdeledi degen pikir. Alaida Yy tańbasy sóz ortasy men sóz aiaǵynda i dybysynyń máninde jumsalǵanymen (tayau, saya, şay), sóz basynda kelgende y dybysynyń mánine uqsap ketedi (yne, yt). Al iyne (iine), iyt (iit) túrinde jazý saýat ashýdy qiyndatatyny sózsiz. Sonymen qatar kirme sózderdegi i dybysy úshin bólek tańba arnalýy jazýdaǵy birizdilikke keri áser etýi yqtimal. Saýatyn endi ashqan bala kirme sóz qaisy, tól sóz qaisy birden ajyrata almaidy. Mysaly:

Alaida institýt sóziniń institut, kino sóziniń kino, respublika sóziniń respublika, tir sóziniń tir bolýy ekitalai jáne bulai beiimdelmeidi de, kirme sózderdegi i-diń i-ge ainalyp kete almaityndyǵyna mysaldar jeterlik. Kerisinshe, qazaq sózderindegi i-niń i-ge ainalyp ketpesine kepildik joq. Ekinshiden, bir tańbanyń eki túrli dybystyq mánin ajyratý saýat ashatyn bala úshin de, eresek adam úshin de aýyrlyq týdyrady. 

3. Kelesi aitylyp jatqan synnyń biri eger Yy tańbasyn alsaq, onda Y dybysynyń jiiligi óte joǵary bolǵandyqtan, qolmen jazǵanda jol astyna salbyrap kózge oǵash kórinedi. Onyń ústine ń dybysynyń fonetikalyq tańbasy alynatyn bolsa, bul jazýdy tipten kóriksiz etip jiberedi degen pikir aitylyp jatyr. Mysaly: ydysyŋnyŋ, syryŋnyŋ, qyzyŋyzdyŋ, tyŋğylyqty. Ń dybysy ázirge jetildirilgen álipbide osy fonetikalyq tańbasymen (Ŋŋ) alynyp tur, alaida tilda (Ññ) diakritikasymen alý kerek degen pikirler de talqylaný ústinde.

Qoryta aitqanda, jetildirilgen álipbi jobasynda qysań daýystylar úshin Ūū (Uu), Üü (Úú), Yy (Yy), Ii (Ii) tańbalary alyndy. Sondai-aq tól sóz ben kirme sózderde kezdesetin i men ý dybystary bir árippen ǵana jazylady: İi (i,i), Uu (ý). Sońǵy sheshim alda ótetin Orfografiialyq jumys toby otyrysynda qabyldanatyn bolady.

Gúlfar Mamyrbek

Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-qazyna»

 ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń

jetekshi ǵylymi qyzmetkeri,

filologiia ǵylymdarynyń kandidaty