جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبيدەگٸ ۇ, ٷ, ى, ٸ دىبىستارىنىڭ تاڭباسى قانداي?

ەلٸپبيدەگٸ كەمشٸلٸكتەردٸ تٷزەتۋگە رۇقسات بەرٸلگەننەن باستاپ التى اي ٶتتٸ. وسى ۋاقىت ٸشٸندە ۇلتتىق كوميسسييا جانىنان قۇرىلعان جۇمىس توپتارىنىڭ بٸرنەشە وتىرىستارى مەن جيىندارى بولدى. ەلٸپبي ەلٸ دە جەتٸلدٸرٸلۋ ٷستٸندە, ٶزگەرتٸلگەن تاڭبالاردىڭ پراكتيكا جٷزٸندە, ياعني جازۋ تەجٸريبەسٸندە قيىندىق تۋدىرۋى مٷمكٸن دەگەن تۇستارى مۇقييات ساراپتالىپ جاتىر.   

جەتٸلدٸرٸلگەن جوبادا ۇ مەن ٷ دىبىستارىنىڭ تاڭباسى ٶزگەردٸ. بەكٸتٸلگەن ەلٸپبيدە ۇ دىبىسى Uu, ال ٷ دىبىسى اكۋتتى Úú ارقىلى بەرٸلگەن بولاتىن. جەتٸلدٸرٸلگەن جوبادا ۇ دىبىسىنا Ūū (ماكرون), ٷ دىبىسىنا Üü (ۋملاۋت) تاڭباسى ارنالدى. بۇلايشا ٶزگەرتۋگە باستى سەبەپ:

1. بەكٸتٸلگەن ەلٸپبيدە ۋ, ۇ, ٷ ەرٸندٸك دىبىستارىنىڭ تۇرقى ەرتٷرلٸ تاڭبالارمەن بەرٸلگەن بولاتىن. بۇل ٷش دىبىس ۇقساس تاڭبالارمەن بەرٸلسە, جازۋدا جەنە بالالارعا ٷيرەتۋدە جەڭٸل ەرٸ وڭاي بولار ەدٸ دەگەن پٸكٸرلەر, ەسٸرەسە ەدٸسكەرلەر مەن مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸ تاراپىنان كٶپ ايتىلدى.  

2. ۋ دىبىسىنا بازالىق ەلٸپبيدەگٸ Uu تاڭباسىن بەرۋ قوعام تاراپىنان جيٸ ايتىلدى جەنە «تٸل-قازىنا» ورتالىعى ٶتكٸزگەن وقىتۋ كۋرستارىنا قاتىسۋشى دەرٸسكەرلەر تاراپىنان دا ۋ دىبىسىنا u ەرپٸن بەرۋ مەسەلەسٸ كٶتەرٸلٸپ, بۇل تاڭبانىڭ مەتٸن ٸشٸندە تەز تانىلاتىنى, كٶزشالىمعا قولايلىلىعى تۋرالى پٸكٸرلەر باسىم بولدى.

مٸنە وسىنداي سەبەپتەرمەن جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبي جوباسىندا جوعارىدا اتالعان دىبىستاردىڭ تاڭبالارى ٶزگەردٸ. سالىستىرىپ كٶرەيٸك:

الايدا بۇلاي تاڭبالاۋعا كەلٸسپەۋشٸلٸك تە بار, ياعني سىن پٸكٸرلەر دە, ۇسىنىستار دا ايتىلىپ جاتىر. ولار قانداي دەگەندە:

1.  ٷ دىبىسىنداعى ۋملاۋت دياكريتيكاسى قولمەن جازعاندا ماكرونعا اينالىپ كەتۋ قاۋپٸ تۋرالى ايتىلدى. ياعني ەرٸپتٸڭ ٷستٸندەگٸ ەكٸ نٷكتەنٸ ماكرون سيياقتى سىزا سالۋ ٷردٸسٸ كەڭ تارالعان. بۇل ٷردٸس اراب جازۋىندا دا, ۋملاۋتتى قولداناتىن ەلدەردە دە ساقتالىپ وتىر. الايدا ولاردا ماكرون دياكريتيكاسى جوق بولعاندىقتان, ەرٸپ ٷستٸنە قويىلعان سىزىقتىڭ ەكٸ نٷكتە ەكەنٸن بٸردەن اجىراتادى. ال بٸزدەگٸ جەتٸلدٸرٸلگەن جوبادا ماكرون دياكريتيكاسى ۇ تاڭباسىندا تۇرعاندىقتان,  ٷ-دەگٸ ۋملاۋتتى سىزىقپەن قويا سالۋ ورىن السا, ول دا ۇ-عا ۇقساپ ماكرونعا اينالىپ كەتپەي مە دەگەن پٸكٸرلەر بار. بٸراق عالىمدار: «قولمەن جازۋ پراكتيكا جٷزٸندە قالىپ بارا جاتىر, بارلىعى كومپيۋتەرمەن تەرٸلەدٸ, سوندىقتان بۇدان قورقۋدىڭ نەگٸزٸ جوق, ۋملاۋت پەن ماكروندى جازباشا جازعاندا ەكٸ تٷرلٸ جازىلۋ كەرەك ەكەندٸگٸ مەكتەپتەن باستاپ مىقتاپ قولعا الىنۋى كەرەك», - دەگەن پٸكٸردە.  

2. كەلەسٸ ايتىلىپ جاتقان كەلٸسپەۋشٸلٸكتٸڭ بٸرٸ قازاق تٸلٸندەگٸ داۋىسسىز ۋ-عا بٶلەك تاڭبا, كٸرمە سٶزدەردەگٸ داۋىستى ۋ-عا بٶلەك تاڭبا ارناۋ جەنە كٸرمە سٶزدەردەگٸ ۋ-دى دا, تٶل سٶزدەردەگٸ ۇ-نى دا بٸر عانا Uu تاڭباسىمەن بەرۋ كەرەك دەگەن مەسەلە. سوندا تٶل سٶزدە كەزدەسەتٸن ۋ دىبىسىن Ww تاڭباسىمەن بەلگٸلەسە, ۋ-دىڭ الدىندا ەستٸلەتٸن ۇ, ٷ دىبىستارىن دا جازۋعا جول اشىلادى جەنە كٸرمە سٶزدەر قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق زاڭدىلىعىنا بەيٸمدەلەدٸ دەگەن پٸكٸر. مىسالى:

بۇل كٶزقاراستى جاقتاۋشى عالىمدار وسىلاي تٶل سٶزدەگٸ ۋ-عا بٶلەك, كٸرمە سٶزدەگٸ ۋ-عا بٶلەك تاڭبا ارناساق قانا قازاق سٶزدەرٸنٸڭ بۋىن جٸگٸ دۇرىس اجىراتىلىپ, ساۋاتتى جازاتىن بولامىز جەنە كٸرمە سٶزدەر دە قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق زاڭدىلىعىنا بەيٸمدەلەتٸن بولادى دەگەن ۋەج ايتادى. الايدا ۋنيۆەرسيتەت سٶزٸنٸڭ ۇنيۆەرسيتەت, سۋبارۋ سٶزٸنٸڭ سۇبارۇ, بوۋلينگ سٶزٸنٸڭ بوۇلينگ, اكۋلا سٶزٸنٸڭ اكۇلا, respublika سٶزٸنٸڭ رەسپۇبليكا بولۋى ەكٸتالاي جەنە بۇلاي بەيٸمدەلمەيدٸ دە, كٸرمە سٶزدەردەگٸ ۋ-دىڭ ۇ-عا اينالىپ كەتە المايتىندىعىنا مىسالدار جەتەرلٸك. كەرٸسٸنشە, قازاق سٶزدەرٸندەگٸ ۇ-نىڭ ۋ-عا اينالىپ كەتپەسٸنە كەپٸلدٸك جوق. مەسەلەن, بالا sultan, quptan, tumar سٶزدەرٸن سۋلتان, قۋپتان, تۋمار دەپ وقۋى ەبدەن مٷمكٸن. ەكٸنشٸدەن, ساۋاتىن اشاتىن بالا بٸر تاڭبانىڭ ەكٸ تٷرلٸ دىبىستىق مەنٸن اجىراتۋدا قينالادى, كەدەرگٸگە ۇشىرايدى.  

ال تٶل سٶزدەردەگٸ ۋ دىبىسىن Ww ارقىلى تاراتىپ جازۋ مەسەلەسٸ دەل قازٸرگٸ تاڭدا شەشٸمٸن تاپپاي, ٶتە داۋلى كٷيٸندە قالىپ وتىر. جالپى ي مەن ۋ دىبىستارىن قوسار تاڭبامەن بەرۋ مەسەلەسٸ سوناۋ تٶتە جازۋ (اراب) تۇسىندا-اق ٷلكەن داۋعا اينالىپ, لاتىن گرافيكاسىن قابىلداعان جىلداردا دا كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەگەن, تەك كيريلل جازۋىندا عانا داۋعا نٷكتە قويىلدى. بۇعان قاراپ ورىس تٸلٸنٸڭ ەسەرٸنەن سولاي بولدى دەگەن وي تۋماۋى كەرەك. كەرٸسٸنشە, قانشاما جىل بويعى جازۋ تەجٸريبەسٸندەگٸ الا-قۇلالىق, سونداي-اق قاتەنٸڭ كٶبٸ وسى ي مەن ۋ-دى قوسار ەرٸپپەن جازا الماۋشىلىقتان تۋىنداۋى, بالالارعا ٷيرەتۋدٸڭ اۋىرلىعى سەبەپ بولدى. ەگەر ي مەن ۋ-دى قوسار ەرٸپپەن تاراتىپ جازۋدى قايتادان ەنگٸزسەك, تٶتە جازۋدان باستالىپ 1957 جىلعا دەيٸنگٸ ارالىقتا 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى بٸرٸزدٸ جٷيەگە تٷسە الماي داۋ تۋدىرعان ەرٸ جازۋداعى الا-قۇلالىققا سەبەپكەر بولعان مەسەلەگە ورالىپ, تاريح كٶرسەتكەن تەجٸريبەدەگٸ قيىندىقتار جازۋىمىزدان قايتادان ورىن الادى.

جەتٸلدٸرٸلگەن جوبادا ى دىبىسىنىڭ بەكٸتٸلگەن ەلٸپبيدەگٸ تاڭباسى ساقتالدى دا, ٸ دىبىسىنىڭ تاڭباسى ٶزگەردٸ. سالىستىرىپ كٶرەيٸك:

جەتٸلدٸرٸلگەن جوبادا ٸ دىبىسى باسىندا نٷكتەسٸ جوق (Iı) تاڭبامەن بەرٸلدٸ. بۇنىڭ سەبەبٸ, كەلٸپ تٷسكەن ۇسىنىستار مەن وقىتۋ كۋرسىنا قاتىسقان دەرٸسكەرلەر تاراپىنان باسىندا نٷكتەسٸ بار ەرٸپ بازالىق ەلٸپبي بويىنشا ي (ي) دىبىسىنا ارنالسا دەگەن پٸكٸر باسىم بولدى. سوندىقتان عالىمدار ەلٸپبيدٸ جەتٸلدٸرۋ بارىسىندا وسى ۇسىنىستاردى ەسكەرٸپ, بەكٸتٸلگەن ەلٸپبيدەگٸ ٸ مەن ي دىبىسىنىڭ تاڭبالارىن ٶزارا اۋىستىردى. بەكٸتٸلگەن ەلٸپبيدە ٸ-نٸڭ باس ەرپٸندە نٷكتە بولماعاندىقتان شاتاسۋ ورىن العان بولاتىن, سوندىقتان جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبيدە سول قايتالانباس ٷشٸن ي(ي)-دٸڭ باس ەرپٸنە نٷكتە قويىلدى:

الايدا جەتٸلدٸرٸلگەن جوباداعى بۇل تاڭبالارعا كەلٸسپەۋشٸلٸك پەن سىن پٸكٸرلەر ايتىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا:

1. ى مەن ٸ جۇپ دىبىستار بولعاندىقتان ا مەن ä, و مەن ö سيياقتى تۇرپاتتارى ۇقساس بولۋى كەرەك جەنە تٷركٸ تٸلدەرٸنە جاقىن بولۋ ٷشٸن تٷرٸك, ەزەربايجان تٸلٸندەگٸ ى دىبىسىنىڭ تاڭباسىن العان جٶن, سوندىقتان ى دىبىسىنا نٷكتەسٸز Iı, ٸ دىبىسىنا نٷكتەسٸ بار ٸٸ تاڭباسى ارنالۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىس بار. الايدا ۋملاۋت جٸڭٸشكەلٸكتٸ بٸلدٸرەتٸندٸكتەن, ولاردىڭ جٸڭٸشكە دىبىس ەكەنٸن بٸردەن اجىراتۋعا بولاتىن بولسا, ى مەن ٸ-دە ولاي ەمەس ەكەن. كەرٸسٸنشە نٷكتەسٸز تاياقشا ٸ نەمەسە ي-گە ۇقساپ, سٶزدەردٸڭ جٸڭٸشكە وقىلۋىنا ىقپال ەتەدٸ. مىسالى:

مىسالداردان كٶرٸپ تۇرعانىمىزداي, ى دىبىسىن تاياقشاعا ۇقساس تاڭبامەن بەرگەندە, سٶزدەردٸڭ جۋان ەمەس, كەرٸسٸنشە جٸڭٸشكە وقىلۋىنا ىقپالى بايقالادى. كەزٸندە ديگراف بەكٸتٸلگەندە قوعام نەبي, سەبٸز سٶزدەرٸنٸڭ, اپوستروف بەكٸتٸلگەندە شىعىس, شىعۋ سٶزدەرٸنٸڭ تۇرپاتىنا نارازىلىق بٸلدٸرٸپ, تٸپتٸ كٷلكٸگە اينالدىرعانى بەلگٸلٸ. ى-مەن كەلەتٸن بٸرقاتار سٶزدەردٸڭ دە جٸڭٸشكە وقىلىپ كەتۋ قاۋپٸن ەسكەرسەك, ونىڭ تاڭباسىن دا دۇرىس تاڭداي بٸلگەن جٶن. سوندىقتان دا جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبي جوباسىندا ى دىبىسى ٷشٸن Yy تاڭباسى الىندى. ٶيتكەنٸ Yy جۋان, ەزۋلٸك ى دىبىسىنىڭ ترانسكريپتسيياسى رەتٸندە كەڭ قولدانىلاتىندىقتان, وقىرمان ول ەرٸپتٸ ى دىبىسىنىڭ مەنٸندە جاقسى قابىلدايدى (Almaty). ال تٷرٸك پەن ەزەربايجان تٸلٸندە جٸڭٸشكە ٸ دىبىسى جوق بولعاندىقتان, تاياقشانى بٸردەن ى دىبىسى رەتٸندە وقي بەرەدٸ. مىسالى, تٷرٸك: kız (كىز), ازەربايجان: Bakı (باكى).

2. كەلەسٸ ايتىلىپ جاتقان كەلٸسپەۋشٸلٸكتٸڭ بٸرٸ قازاق تٸلٸندەگٸ داۋىسسىز ي-گە بٶلەك, كٸرمە سٶزدەردەگٸ داۋىستى ي-گە بٶلەك تاڭبا ارناۋ جەنە كٸرمە سٶزدەردەگٸ ي-دٸ دە, تٶل سٶزدەردەگٸ ٸ-نٸ دە بٸر عانا ٸٸ تاڭباسىمەن بەرۋ كەرەك دەگەن مەسەلە. سوندا تٶل سٶزدە كەزدەسەتٸن ي دىبىسىن Yy تاڭباسىمەن بەلگٸلەسە, ي-دٸڭ الدىندا ەستٸلەتٸن ى, ٸ دىبىستارىن دا جازۋعا جول اشىلادى جەنە كٸرمە سٶزدەر قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق زاڭدىلىعىنا بەيٸمدەلەدٸ دەگەن پٸكٸر. الايدا Yy تاڭباسى سٶز ورتاسى مەن سٶز اياعىندا ي دىبىسىنىڭ مەنٸندە جۇمسالعانىمەن (tayau, saya, şay), سٶز باسىندا كەلگەندە ى دىبىسىنىڭ مەنٸنە ۇقساپ كەتەدٸ (yne, yt). ال ٸyne (ٸينە), iyt (ٸيت) تٷرٸندە جازۋ ساۋات اشۋدى قيىنداتاتىنى سٶزسٸز. سونىمەن قاتار كٸرمە سٶزدەردەگٸ ي دىبىسى ٷشٸن بٶلەك تاڭبا ارنالۋى جازۋداعى بٸرٸزدٸلٸككە كەرٸ ەسەر ەتۋٸ ىقتيمال. ساۋاتىن ەندٸ اشقان بالا كٸرمە سٶز قايسى, تٶل سٶز قايسى بٸردەن اجىراتا المايدى. مىسالى:

الايدا ينستيتۋت سٶزٸنٸڭ ٸنستٸتۇت, كينو سٶزٸنٸڭ كٸنو, respublika سٶزٸنٸڭ رەسپۇبلٸكا, tir سٶزٸنٸڭ تٸر بولۋى ەكٸتالاي جەنە بۇلاي بەيٸمدەلمەيدٸ دە, كٸرمە سٶزدەردەگٸ ي-دٸڭ ٸ-گە اينالىپ كەتە المايتىندىعىنا مىسالدار جەتەرلٸك. كەرٸسٸنشە, قازاق سٶزدەرٸندەگٸ ٸ-نٸڭ ي-گە اينالىپ كەتپەسٸنە كەپٸلدٸك جوق. ەكٸنشٸدەن, بٸر تاڭبانىڭ ەكٸ تٷرلٸ دىبىستىق مەنٸن اجىراتۋ ساۋات اشاتىن بالا ٷشٸن دە, ەرەسەك ادام ٷشٸن دە اۋىرلىق تۋدىرادى. 

3. كەلەسٸ ايتىلىپ جاتقان سىننىڭ بٸرٸ ەگەر Yy تاڭباسىن الساق, وندا ى دىبىسىنىڭ جيٸلٸگٸ ٶتە جوعارى بولعاندىقتان, قولمەن جازعاندا جول استىنا سالبىراپ كٶزگە وعاش كٶرٸنەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ڭ دىبىسىنىڭ فونەتيكالىق تاڭباسى الىناتىن بولسا, بۇل جازۋدى تٸپتەن كٶرٸكسٸز ەتٸپ جٸبەرەدٸ دەگەن پٸكٸر ايتىلىپ جاتىر. مىسالى: ydysyŋnyŋ, syryŋnyŋ, qyzyŋyzdyŋ, tyŋğylyqty. ڭ دىبىسى ەزٸرگە جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبيدە وسى فونەتيكالىق تاڭباسىمەن (Ŋŋ) الىنىپ تۇر, الايدا تيلدا (Ññ) دياكريتيكاسىمەن الۋ كەرەك دەگەن پٸكٸرلەر دە تالقىلانۋ ٷستٸندە.

قورىتا ايتقاندا, جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبي جوباسىندا قىساڭ داۋىستىلار ٷشٸن Ūū (ۇۇ), Üü (ٷٷ), Yy (ىى), Iı (ٸٸ) تاڭبالارى الىندى. سونداي-اق تٶل سٶز بەن كٸرمە سٶزدەردە كەزدەسەتٸن ي مەن ۋ دىبىستارى بٸر ەرٸپپەن عانا جازىلادى: İi (ي,ي), Uu (ۋ). سوڭعى شەشٸم الدا ٶتەتٸن ورفوگرافييالىق جۇمىس توبى وتىرىسىندا قابىلداناتىن بولادى.

گٷلفار مامىربەك

ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا»

 ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ

جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ,

فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى