Sybaǵadan qur qalǵan qamsyz jatyp
Jurt ońa ma bul kúnde ardy satyp?!
Jer satylyp egerde kete berse,
Erteń bizdi urmai ma qarǵys atyp!
Rafael Niiazbekov
Jerdiń saýdaǵa túsýi, ana tilimizdiń kenje qalýy, tarihymyzdyń burmalanýy bul – qazaq halqyna, qazaq eliniń egemendigine, jalpy Qazaqstanǵa tóngen náýbet!
Jer-ana – babalarymyzdyń kóz jasy tamǵan, qany sińgen, terin tókken kieli meken. Bul Uly Dala – tarihta máńgi óshpestei iz qaldyryp ketken babalarymyzdyń bizge qaldyrǵan amanaty, asyl murasy! Sondyqtan biz olardyń amanatyna adal bolyp, osynaý atamekenniń bir ýys topyraǵyn, bir túiir tasy men bir tamshy sýyn qasterlep, jer-anamyzdy saqtai da, qorǵai da alýǵa mindettimiz! Jer – Anamyz, Otanymyz! Anasyn, Otanyn qandai qudaidan bezgen bezbúirek saýdaǵa salady? Bul – qylmys, babalardyń amanatyna jasalynǵan teńdesi joq qiianat! Aimalap, mápelep ósirgen ata-anasyn, dalaǵa laqtyryp tastaǵannan da aýyr qylmys! Bul dala – toqmeilisigen, kóziniń qarashyǵynyń ornynda dollardyń tańbasy jyltyraǵan, eldik degen qasietten jurdai, sezimine muz qatqan, jalmaýdan basqany bilmeitin, qanaýdan ózgeni kórmeitin qaptaǵan shendi-shekpendilerdiń jekemenshik jeri emes! Darhan dala – eń áýeli osy qara shańyraqtyń iesi – qazaq halqynyń qutty mekeni.
Sýarmaly qunarly jerlerdi shet el azamattary bylai tursyn, óz elimizdiń shendi-shekpendilerine de satýǵa bolmaidy, jer aýyl sharýashylyǵynda jumys istep júrgen shaǵyn jáne orta biznes ókilderine kelisim shart boiynsha jalǵa berilgeni jón. Eger qaltaly azamattar jerdi satyp alatyn bolsa, onda olar sol jerdi bólshektep birin jalǵa berip, endi bir bóligin jeke adamdarǵa tam-tas salý úshin bir sottyq jerdi myń dollardan saýdalap jiberedi nemese jaiylym jerlerdi ainaldyra tereńdigi eki metr or qazyp qorshap alyp, qara halyqtyń mal jaiylymyn tartyp alyp sorlatady. Buǵan dálel 2016 jyldyń mamyr aiynda teledidardan berilgen habarda, bir manaptyń pálenbai myń gektar jerdi ainaldyra or qazyp qorshap alyp, halyqty ýlyǵan-shýlyǵan etip aýzyn shyǵysqa qaratyp ketkenin kórgen shyǵarsyzdar, bul tek alǵashqy bastamasy. Ekinshi bir mysal: buryn Shymkent qalasyndaǵy áýejaidyń ainalasy túgel egistik bolatyn, sol sýarmaly jerlerde kókónis ónimderi ósirilip, baý-baqshadan jemis-jidek teriletin. Bir kezderi sol jerdi talasyp júrip bir ákimniń týysy tiyn-tebenge jekeshelendirip alypty degen sybys shyqqan. Qazir sol jerler 7 sottyǵy 10-20 myń dollardan úi-jai salý úshin qara halyqqa deldaldar arqyly satylyp jatyr, jerdiń shyn egesin tabý – qiynnyń qiyny. Mundai mysaldardy kóptep keltirýge bolady, biraq ol kimge qajet?! Dál búgingi kúnge deiin Qazaqstannyń qanshama jeri satylyp, qoldy bolyp ketkeni bir Allaǵa ǵana aian. Sondyqtan jerdiń saýdaǵa túsýi – memleketke paida ákelý emes, kerisinshe qýlyǵy men sumdyǵynyń shet, shegi joq sheneýnikterdiń, paraqorlardyń «qarnyn» qampaitý degen sóz. Mundai áreket eshkimdi, eshýaqytta jaqsylyqqa aparǵan emes, aparmaidy da.
Qazirgi kezde bizdiń Qazaqstanda paida bolǵan qaltaly azamattardyń, bai- manaptardyń, shendi-shekpendilerdiń shetelderde satyp alǵan záýlim sarailary, shetel bankilerinde elden, quzyrly oryndardan, el basynan jasyryp tyqqan 340 milliard dollary bar ekendigi aitylýda. Oǵan qosa mánáii sebeptermen basyna kezdeisoq qater tóne qalsa, qashyp baryp tyǵylý úshin ózge eldiń azamattyǵyn alyp ta qoiǵan osyndai adamdardy Qazaq eliniń azamaty hám patrioty dep aitýǵa bola ma? Mine, másele qaida jatyr?! Endi sol eki nemese úsh shet memlekettiń azamattyǵynyń iesi bolyp alǵan adamdarǵa qazaq jerin senip berýge bola ma? Ondai qýlyq pen sumdyqtyń shegine jetken shekpendilerge, on eki omyrtqaly ájdaha keipindegi alpaýyttarǵa, qudaidan qoryqpaityn, babalar ósietin bilmeitin toń moiyn shonjarlarǵa jerdi satqansha, eldiń azamatyna jalǵa bergen abzal degim keledi. Qazaq halqyn sorlatyp jatqan ipotekanyń ornyna, elge úi-jai salatyn tegin jer berilsin, oǵan arnaiy qarjy bólinsin. Jastar, jalǵyz basty analar, jetim balalar, kemtar adamdar el qatarly ómir súrýge múmkindik alsyn. Elimizdegi barlyq jyljymaityn nysandar: stadiondar, teatrlar, qazaq eliniń maqtanyshy bolǵan túrli qoryqtar, saiajailar, demalys oryndary t.s.s. túgel qaltaly azamattardyń shontanaiyna túsip ketip jatqan kezde kóri men tóri birdei jerde ómir súrip otyrǵan qara qazaq qaida barady, qaida baryp kún kóredi? Tiri jan tańǵalarlyqtai jeri bai elimizdiń bar bailyǵyn qoldy qylyp, Qazaq halqynyń jerin satyp, biýdjetke teńge qosyp, ony eldiń igiligine jaratamyz deý – el bilegen azamattardyń atyna syn! Osy da adam ilanatyn pikir me?! Menińshe, bul da eldi qanaýdyń, halyqty taqyrǵa otyrǵyzýdyń, sheneýnikter oilap tapqan josparly quityrqy saiasattyń, zobalań týdyratyn taraýlarynyń bir túri dep bilem. Keńes ókimeti kezinde halyqty teńestiremiz dep eldi bir qanasa, Egemendi elimizdiń sheneýnikteri, dúnieni jekeshelendiremiz dep halyqty odan ári qanady, áli de qanaýda. Jerdi satpai-aq, saýdaǵa salmai-aq, bizdegi qaptaǵan milliarderdiń (eger naǵyz potriot bolsa) bireýi-aq búkil Qazaqstan halqyn toqyraýdan alyp shyǵar edi. Nemese Qazaqstan bailyǵyn tonap qashqan milliarderlerdiń, bárin aitpaǵan da Hrapýnov pen áieli Láilá ekeýiniń ǵana dúniesin elimizge qaitarsa, Qazaqstandaǵy baspanasyz adamdar túgeldei úili bolar edi dep oilaimyn. Nemese joǵaryda aitylǵan 340 milliard dollardy 17 million qazaq eline bólip berse, árbir adam basyna shaqqanda 20 myń dollardan keledi eken. Mine, toqyraýdyń negizi qaida jatyr?! Egerde biz taza egemendi el bolatyn bolsaq, Qazaqstanda toqyraý degen tipten bolýy tiisti emes.
Qazaqstannnyń úkimeti shetelderge 145 milliard dollar qaryz, bul kórsetkishti 17 million halyqqa bólsek, 8,5 myń dollardan keledi eken. Sonda bizdiń árbir azamatymyzdyń moinynda 8,5 myń dollar qaryzy bar degen sóz.
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 4 mamyr 2016 jylǵy №84 sanynda jariialanǵan akademik Kenjeǵali Saǵadievtyń maqalasyn oqyp shyqtym. Ol kisi: «Uly Dala – ǵasyrlar boiy urpaq ósirgen keń-baitaq qazaq jeri. Halqymyz onyń qadir-qasietin jaqsy túsinip, joǵary baǵalaǵan. Ol tek qana biz emgen jer emshegi emes, ol bizdiń Otanymyz, kóne zamannan beri urpaq ósirgen ata-babanyń mekeni. Qai zamanda bolsa da qazaq halqy óz jerin qasyq qany qalǵansha qorǵai bilgen»,–dep jazypty. Qandai tamasha teńeý! Adamnyń júregin tebirentip, tolǵandyratyn jalyndy da ónegeli sózder. Odan ári akademik myrza AQSh-ty Izraildi, Germaniiany mysalǵa keltire otyryp: «Bizdiń jerimiz kóp, ol tekke jatpai tipti, sheteldikterge aitylǵan merzimge jalǵa berilip, ol el igiligine jumys istese buny nege qoldamasqa?!»,– dep, oi-túiin jasapty. Akademik myrzanyń ata-babasynyń qanyn tógip, janyn berip qorǵap qalǵan jerin tep-tegin shetelge bere salǵysy keletinine qairanmyn! Qandai «jomarttyq!» Babalardyń amanatyna qiianat jasaimyn dep qoryqpaityn, úrikpeitin qandai adam?! «Jerimiz kóp qoi, bere salaiyq», – dep, dál bir itke súiek tastaǵandai pátýasyz sóz aitady. Akademik myrzaǵa bizdiń Qazaq halqynyń mentalitetine, dini kózqarasyna myń qainasa sorpasy qosylmaityn, jerdiń arǵy betindegi AQSh-ty, Izraildi, Germaniiany mysalǵa keltirgenshe, nege kórshiles Ózbekstandy, Qyrǵyzstandy, tipti alpaýyt memleketter Resei men Ýkrainanyń alaqandai jer úshin qan tógip qyrqysyp jatqanyn tilge tiek etpeske?! Izraildiń qazirgi ornalasqan jeri Palistina eliniń jóitterge jalǵa bergen jeri bolatyn. Endi mine nesheme jyldar boiy eki memleket bolyp qyrǵi-qabaq soǵysýda. Bul jaǵyn qalai eskermegen?! Qazir 40-50 jylǵa sheteldikterge, ásirese qytaiǵa jalǵa jer berý – sol jerdi qurdymǵa jiberý degen sóz. 40-50 jyldan keiin shegirtke jeitin qytaidan jerińdi qaitaryp almaq túgili, qazaq ne quryp tynady, bolmasa túgel qytailanyp ketedi. Eger jer qaitarǵysh bahadúr tabylsa, mánáii sebeptermen zobalań týǵan kezde aiyrylyp qalǵan shejireli Ór Altaiymyzdy Reseiden, máýeli Tashkentimizdi Ózbekstannan qaitaryp bersin.
Ótkende teledidardan Belarýs prezidenti Lýkashenkonyń úlken jiynda sóilep turǵanyn kórsetti. Belarýsiiada da jer satylý máselesi kún tártibine qoiylsa kerek, sonda prezident Lýkashenko bir aýyz sózben: «Chevo vy dobivaetes, hotite chtoby narod golodal i stal nishim? Etomý nebyvat!», – dedi de: «Vot vam»,– dep, kúrzidei judyryǵyn joǵary kórsete kóterip, minbeniń betin biraq urdy. Myna keremetti kórip otyryp «jaraisyń, jaradyń, prezident Lýkashenko!» dep aiqai salyp ornymnan atyp turdym...
Qashanda el bútindigi, berekeli tirshiligi synǵa tússe, birinshi bolyp qaiǵy jutyp, kúńirenetin qarttar emes pe? Sózimniń sońyn solarǵa arnaǵym kelip otyr:
Arysy – abyz, ǵalym, berisi – bir-bir eldiń berekesine, qazynasyna ainalǵan qazaǵymnyń aqsaqal qariialary! Bolashaǵyń qurdymǵa ketip, tuńǵiyq orǵa qulap bara jatsań da beiǵam júre beresiń be?! Halyq uiyqqa túsip, tuiyqqa tireldi. Ashtyqty da kórdiń, Goloshekin men Ejovtyń qandy sheńgelinen de qutylǵansyń. Alapat soǵysta tolarsaqtan qan keship júrip, jaýdy jeńip, odan da aman oralǵansyń. Endi mine, el aman, jurt tynysh kezde, Otanyńdy, shejireli jerińdi menmensingen shonjarlar bólshektep, saýdaǵa salyp jatqanda ún-túnsiz jatqandaryń qalai? "Otan úshin jan pida","Janym arymnyń sadaǵasy" degen elimizdiń jaý júrek azamattary, nege attan salmai, tasada buǵyp jatyrsyńdar? Álde qartaiyp, sertten taiyp, urpaǵyńnyń keleshegi, elińniń bolashaǵy, Otanyńnyń bútindigi qyzyqtyrmaityn dárejege jettińder me? Bolmasa bar eldiń qariiasy birigip, Elbasyna hat joldap jer satylýyna túbegeili qarsy ekenderińdi nege aityp jetkizbeske?! Kónekóz el aqsaqaldarynyń sózi eskerýsiz qalýy múmkin emes!
"Kúshtiniń aty diirmen tartady" nemese "Aýzy qisyq bolsa da, baidyń balasy sóilesin" degen pikirdi túbegeili joiatyn kez keldi! Jaratýshymyzdan «O, ALLA, elimizdi mansapqorlardan, páreqorlardan, eki júzdi ákimderden, jaǵympaz ministirlerden, sý juqpas bankirlerden saqtai gór, elimizge amandyq, jerimizge tynyshtyq bere gór!», - dep tileiik. Amin!
Absamat Segizbaev, zeinetker-ustaz.
OQO, Sozaq aýdany, Qyzemshek kenti.
Ult portaly
