سىباعادان قۇر قالعان قامسىز جاتىپ
جۇرت وڭا ما بۇل كٷندە اردى ساتىپ?!
جەر ساتىلىپ ەگەردە كەتە بەرسە,
ەرتەڭ بٸزدٸ ۇرماي ما قارعىس اتىپ!
رافاەل نييازبەكوۆ
جەردٸڭ ساۋداعا تٷسۋٸ, انا تٸلٸمٸزدٸڭ كەنجە قالۋى, تاريحىمىزدىڭ بۇرمالانۋى بۇل – قازاق حالقىنا, قازاق ەلٸنٸڭ ەگەمەندٸگٸنە, جالپى قازاقستانعا تٶنگەن نەۋبەت!
جەر-انا – بابالارىمىزدىڭ كٶز جاسى تامعان, قانى سٸڭگەن, تەرٸن تٶككەن كيەلٸ مەكەن. بۇل ۇلى دالا – تاريحتا مەڭگٸ ٶشپەستەي ٸز قالدىرىپ كەتكەن بابالارىمىزدىڭ بٸزگە قالدىرعان اماناتى, اسىل مۇراسى! سوندىقتان بٸز ولاردىڭ اماناتىنا ادال بولىپ, وسىناۋ اتامەكەننٸڭ بٸر ۋىس توپىراعىن, بٸر تٷيٸر تاسى مەن بٸر تامشى سۋىن قاستەرلەپ, جەر-انامىزدى ساقتاي دا, قورعاي دا الۋعا مٸندەتتٸمٸز! جەر – انامىز, وتانىمىز! اناسىن, وتانىن قانداي قۇدايدان بەزگەن بەزبٷيرەك ساۋداعا سالادى? بۇل – قىلمىس, بابالاردىڭ اماناتىنا جاسالىنعان تەڭدەسٸ جوق قييانات! ايمالاپ, مەپەلەپ ٶسٸرگەن اتا-اناسىن, دالاعا لاقتىرىپ تاستاعاننان دا اۋىر قىلمىس! بۇل دالا – توقمەيلٸسٸگەن, كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنىڭ ورنىندا دوللاردىڭ تاڭباسى جىلتىراعان, ەلدٸك دەگەن قاسيەتتەن جۇرداي, سەزٸمٸنە مۇز قاتقان, جالماۋدان باسقانى بٸلمەيتٸن, قاناۋدان ٶزگەنٸ كٶرمەيتٸن قاپتاعان شەندٸ-شەكپەندٸلەردٸڭ جەكەمەنشٸك جەرٸ ەمەس! دارحان دالا – ەڭ ەۋەلٸ وسى قارا شاڭىراقتىڭ يەسٸ – قازاق حالقىنىڭ قۇتتى مەكەنٸ.
سۋارمالى قۇنارلى جەرلەردٸ شەت ەل ازاماتتارى بىلاي تۇرسىن, ٶز ەلٸمٸزدٸڭ شەندٸ-شەكپەندٸلەرٸنە دە ساتۋعا بولمايدى, جەر اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكٸلدەرٸنە كەلٸسٸم شارت بويىنشا جالعا بەرٸلگەنٸ جٶن. ەگەر قالتالى ازاماتتار جەردٸ ساتىپ الاتىن بولسا, وندا ولار سول جەردٸ بٶلشەكتەپ بٸرٸن جالعا بەرٸپ, ەندٸ بٸر بٶلٸگٸن جەكە ادامدارعا تام-تاس سالۋ ٷشٸن بٸر سوتتىق جەردٸ مىڭ دوللاردان ساۋدالاپ جٸبەرەدٸ نەمەسە جايىلىم جەرلەردٸ اينالدىرا تەرەڭدٸگٸ ەكٸ مەتر ور قازىپ قورشاپ الىپ, قارا حالىقتىڭ مال جايىلىمىن تارتىپ الىپ سورلاتادى. بۇعان دەلەل 2016 جىلدىڭ مامىر ايىندا تەلەديداردان بەرٸلگەن حاباردا, بٸر ماناپتىڭ پەلەنباي مىڭ گەكتار جەردٸ اينالدىرا ور قازىپ قورشاپ الىپ, حالىقتى ۋلىعان-شۋلىعان ەتٸپ اۋزىن شىعىسقا قاراتىپ كەتكەنٸن كٶرگەن شىعارسىزدار, بۇل تەك العاشقى باستاماسى. ەكٸنشٸ بٸر مىسال: بۇرىن شىمكەنت قالاسىنداعى ەۋەجايدىڭ اينالاسى تٷگەل ەگٸستٸك بولاتىن, سول سۋارمالى جەرلەردە كٶكٶنٸس ٶنٸمدەرٸ ٶسٸرٸلٸپ, باۋ-باقشادان جەمٸس-جيدەك تەرٸلەتٸن. بٸر كەزدەرٸ سول جەردٸ تالاسىپ جٷرٸپ بٸر ەكٸمنٸڭ تۋىسى تيىن-تەبەنگە جەكەشەلەندٸرٸپ الىپتى دەگەن سىبىس شىققان. قازٸر سول جەرلەر 7 سوتتىعى 10-20 مىڭ دوللاردان ٷي-جاي سالۋ ٷشٸن قارا حالىققا دەلدالدار ارقىلى ساتىلىپ جاتىر, جەردٸڭ شىن ەگەسٸن تابۋ – قيىننىڭ قيىنى. مۇنداي مىسالداردى كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى, بٸراق ول كٸمگە قاجەت?! دەل بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن قازاقستاننىڭ قانشاما جەرٸ ساتىلىپ, قولدى بولىپ كەتكەنٸ بٸر اللاعا عانا ايان. سوندىقتان جەردٸڭ ساۋداعا تٷسۋٸ – مەملەكەتكە پايدا ەكەلۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە قۋلىعى مەن سۇمدىعىنىڭ شەت, شەگٸ جوق شەنەۋنٸكتەردٸڭ, پاراقورلاردىڭ «قارنىن» قامپايتۋ دەگەن سٶز. مۇنداي ەرەكەت ەشكٸمدٸ, ەشۋاقىتتا جاقسىلىققا اپارعان ەمەس, اپارمايدى دا.
قازٸرگٸ كەزدە بٸزدٸڭ قازاقستاندا پايدا بولعان قالتالى ازاماتتاردىڭ, باي- ماناپتاردىڭ, شەندٸ-شەكپەندٸلەردٸڭ شەتەلدەردە ساتىپ العان زەۋلٸم سارايلارى, شەتەل بانكٸلەرٸندە ەلدەن, قۇزىرلى ورىنداردان, ەل باسىنان جاسىرىپ تىققان 340 ميلليارد دوللارى بار ەكەندٸگٸ ايتىلۋدا. وعان قوسا مەنەيٸ سەبەپتەرمەن باسىنا كەزدەيسوق قاتەر تٶنە قالسا, قاشىپ بارىپ تىعىلۋ ٷشٸن ٶزگە ەلدٸڭ ازاماتتىعىن الىپ تا قويعان وسىنداي ادامداردى قازاق ەلٸنٸڭ ازاماتى ھەم پاتريوتى دەپ ايتۋعا بولا ما? مٸنە, مەسەلە قايدا جاتىر?! ەندٸ سول ەكٸ نەمەسە ٷش شەت مەملەكەتتٸڭ ازاماتتىعىنىڭ يەسٸ بولىپ العان ادامدارعا قازاق جەرٸن سەنٸپ بەرۋگە بولا ما? ونداي قۋلىق پەن سۇمدىقتىڭ شەگٸنە جەتكەن شەكپەندٸلەرگە, ون ەكٸ ومىرتقالى ەجداھا كەيپٸندەگٸ الپاۋىتتارعا, قۇدايدان قورىقپايتىن, بابالار ٶسيەتٸن بٸلمەيتٸن توڭ مويىن شونجارلارعا جەردٸ ساتقانشا, ەلدٸڭ ازاماتىنا جالعا بەرگەن ابزال دەگٸم كەلەدٸ. قازاق حالقىن سورلاتىپ جاتقان يپوتەكانىڭ ورنىنا, ەلگە ٷي-جاي سالاتىن تەگٸن جەر بەرٸلسٸن, وعان ارنايى قارجى بٶلٸنسٸن. جاستار, جالعىز باستى انالار, جەتٸم بالالار, كەمتار ادامدار ەل قاتارلى ٶمٸر سٷرۋگە مٷمكٸندٸك السىن. ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق جىلجىمايتىن نىساندار: ستاديوندار, تەاترلار, قازاق ەلٸنٸڭ ماقتانىشى بولعان تٷرلٸ قورىقتار, ساياجايلار, دەمالىس ورىندارى ت.س.س. تٷگەل قالتالى ازاماتتاردىڭ شونتانايىنا تٷسٸپ كەتٸپ جاتقان كەزدە كٶرٸ مەن تٶرٸ بٸردەي جەردە ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان قارا قازاق قايدا بارادى, قايدا بارىپ كٷن كٶرەدٸ? تٸرٸ جان تاڭعالارلىقتاي جەرٸ باي ەلٸمٸزدٸڭ بار بايلىعىن قولدى قىلىپ, قازاق حالقىنىڭ جەرٸن ساتىپ, بيۋدجەتكە تەڭگە قوسىپ, ونى ەلدٸڭ يگٸلٸگٸنە جاراتامىز دەۋ – ەل بيلەگەن ازاماتتاردىڭ اتىنا سىن! وسى دا ادام يلاناتىن پٸكٸر مە?! مەنٸڭشە, بۇل دا ەلدٸ قاناۋدىڭ, حالىقتى تاقىرعا وتىرعىزۋدىڭ, شەنەۋنٸكتەر ويلاپ تاپقان جوسپارلى قۇيتىرقى ساياساتتىڭ, زوبالاڭ تۋدىراتىن تاراۋلارىنىڭ بٸر تٷرٸ دەپ بٸلەم. كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە حالىقتى تەڭەستٸرەمٸز دەپ ەلدٸ بٸر قاناسا, ەگەمەندٸ ەلٸمٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەرٸ, دٷنيەنٸ جەكەشەلەندٸرەمٸز دەپ حالىقتى ودان ەرٸ قانادى, ەلٸ دە قاناۋدا. جەردٸ ساتپاي-اق, ساۋداعا سالماي-اق, بٸزدەگٸ قاپتاعان ميللياردەردٸڭ (ەگەر ناعىز پوتريوت بولسا) بٸرەۋٸ-اق بٷكٸل قازاقستان حالقىن توقىراۋدان الىپ شىعار ەدٸ. نەمەسە قازاقستان بايلىعىن توناپ قاشقان ميللياردەرلەردٸڭ, بەرٸن ايتپاعان دا حراپۋنوۆ پەن ەيەلٸ لەيلە ەكەۋٸنٸڭ عانا دٷنيەسٸن ەلٸمٸزگە قايتارسا, قازاقستانداعى باسپاناسىز ادامدار تٷگەلدەي ٷيلٸ بولار ەدٸ دەپ ويلايمىن. نەمەسە جوعارىدا ايتىلعان 340 ميلليارد دوللاردى 17 ميلليون قازاق ەلٸنە بٶلٸپ بەرسە, ەربٸر ادام باسىنا شاققاندا 20 مىڭ دوللاردان كەلەدٸ ەكەن. مٸنە, توقىراۋدىڭ نەگٸزٸ قايدا جاتىر?! ەگەردە بٸز تازا ەگەمەندٸ ەل بولاتىن بولساق, قازاقستاندا توقىراۋ دەگەن تٸپتەن بولۋى تيٸستٸ ەمەس.
قازاقستانننىڭ ٷكٸمەتٸ شەتەلدەرگە 145 ميلليارد دوللار قارىز, بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 17 ميلليون حالىققا بٶلسەك, 8,5 مىڭ دوللاردان كەلەدٸ ەكەن. سوندا بٸزدٸڭ ەربٸر ازاماتىمىزدىڭ موينىندا 8,5 مىڭ دوللار قارىزى بار دەگەن سٶز.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنٸڭ 4 مامىر 2016 جىلعى №84 سانىندا جارييالانعان اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆتىڭ ماقالاسىن وقىپ شىقتىم. ول كٸسٸ: «ۇلى دالا – عاسىرلار بويى ۇرپاق ٶسٸرگەن كەڭ-بايتاق قازاق جەرٸ. حالقىمىز ونىڭ قادٸر-قاسيەتٸن جاقسى تٷسٸنٸپ, جوعارى باعالاعان. ول تەك قانا بٸز ەمگەن جەر ەمشەگٸ ەمەس, ول بٸزدٸڭ وتانىمىز, كٶنە زاماننان بەرٸ ۇرپاق ٶسٸرگەن اتا-بابانىڭ مەكەنٸ. قاي زاماندا بولسا دا قازاق حالقى ٶز جەرٸن قاسىق قانى قالعانشا قورعاي بٸلگەن»,–دەپ جازىپتى. قانداي تاماشا تەڭەۋ! ادامنىڭ جٷرەگٸن تەبٸرەنتٸپ, تولعاندىراتىن جالىندى دا ٶنەگەلٸ سٶزدەر. ودان ەرٸ اكادەميك مىرزا اقش-تى يزرايلدٸ, گەرمانييانى مىسالعا كەلتٸرە وتىرىپ: «بٸزدٸڭ جەرٸمٸز كٶپ, ول تەككە جاتپاي تٸپتٸ, شەتەلدٸكتەرگە ايتىلعان مەرزٸمگە جالعا بەرٸلٸپ, ول ەل يگٸلٸگٸنە جۇمىس ٸستەسە بۇنى نەگە قولداماسقا?!»,– دەپ, وي-تٷيٸن جاساپتى. اكادەميك مىرزانىڭ اتا-باباسىنىڭ قانىن تٶگٸپ, جانىن بەرٸپ قورعاپ قالعان جەرٸن تەپ-تەگٸن شەتەلگە بەرە سالعىسى كەلەتٸنٸنە قايرانمىن! قانداي «جومارتتىق!» بابالاردىڭ اماناتىنا قييانات جاسايمىن دەپ قورىقپايتىن, ٷريكپەيتٸن قانداي ادام?! «جەرٸمٸز كٶپ قوي, بەرە سالايىق», – دەپ, دەل بٸر يتكە سٷيەك تاستاعانداي پەتۋاسىز سٶز ايتادى. اكادەميك مىرزاعا بٸزدٸڭ قازاق حالقىنىڭ مەنتاليتەتٸنە, دٸني كٶزقاراسىنا مىڭ قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن, جەردٸڭ ارعى بەتٸندەگٸ اقش-تى, يزرايلدٸ, گەرمانييانى مىسالعا كەلتٸرگەنشە, نەگە كٶرشٸلەس ٶزبەكستاندى, قىرعىزستاندى, تٸپتٸ الپاۋىت مەملەكەتتەر رەسەي مەن ۋكراينانىڭ الاقانداي جەر ٷشٸن قان تٶگٸپ قىرقىسىپ جاتقانىن تٸلگە تيەك ەتپەسكە?! يزرايلدٸڭ قازٸرگٸ ورنالاسقان جەرٸ پاليستينا ەلٸنٸڭ جٶيتتەرگە جالعا بەرگەن جەرٸ بولاتىن. ەندٸ مٸنە نەشەمە جىلدار بويى ەكٸ مەملەكەت بولىپ قىرعي-قاباق سوعىسۋدا. بۇل جاعىن قالاي ەسكەرمەگەن?! قازٸر 40-50 جىلعا شەتەلدٸكتەرگە, ەسٸرەسە قىتايعا جالعا جەر بەرۋ – سول جەردٸ قۇردىمعا جٸبەرۋ دەگەن سٶز. 40-50 جىلدان كەيٸن شەگٸرتكە جەيتٸن قىتايدان جەرٸڭدٸ قايتارىپ الماق تٷگٸلٸ, قازاق نە قۇرىپ تىنادى, بولماسا تٷگەل قىتايلانىپ كەتەدٸ. ەگەر جەر قايتارعىش باھادٷر تابىلسا, مەنەيٸ سەبەپتەرمەن زوبالاڭ تۋعان كەزدە ايىرىلىپ قالعان شەجٸرەلٸ ٶر التايىمىزدى رەسەيدەن, مەۋەلٸ تاشكەنتٸمٸزدٸ ٶزبەكستاننان قايتارىپ بەرسٸن.
ٶتكەندە تەلەديداردان بەلارۋس پرەزيدەنتٸ لۋكاشەنكونىڭ ٷلكەن جيىندا سٶيلەپ تۇرعانىن كٶرسەتتٸ. بەلارۋسييادا دا جەر ساتىلۋ مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸنە قويىلسا كەرەك, سوندا پرەزيدەنت لۋكاشەنكو بٸر اۋىز سٶزبەن: «چەۆو ۆى دوبيۆاەتەس, حوتيتە چتوبى نارود گولودال ي ستال نيششيم? ەتومۋ نەبىۆات!», – دەدٸ دە: «ۆوت ۆام»,– دەپ, كٷرزٸدەي جۇدىرىعىن جوعارى كٶرسەتە كٶتەرٸپ, مٸنبەنٸڭ بەتٸن بٸراق ۇردى. مىنا كەرەمەتتٸ كٶرٸپ وتىرىپ «جارايسىڭ, جارادىڭ, پرەزيدەنت لۋكاشەنكو!» دەپ ايقاي سالىپ ورنىمنان اتىپ تۇردىم...
قاشاندا ەل بٷتٸندٸگٸ, بەرەكەلٸ تٸرشٸلٸگٸ سىنعا تٷسسە, بٸرٸنشٸ بولىپ قايعى جۇتىپ, كٷڭٸرەنەتٸن قارتتار ەمەس پە? سٶزٸمنٸڭ سوڭىن سولارعا ارناعىم كەلٸپ وتىر:
ارىسى – ابىز, عالىم, بەرٸسٸ – بٸر-بٸر ەلدٸڭ بەرەكەسٸنە, قازىناسىنا اينالعان قازاعىمنىڭ اقساقال قارييالارى! بولاشاعىڭ قۇردىمعا كەتٸپ, تۇڭعيىق ورعا قۇلاپ بارا جاتساڭ دا بەيعام جٷرە بەرەسٸڭ بە?! حالىق ۇيىققا تٷسٸپ, تۇيىققا تٸرەلدٸ. اشتىقتى دا كٶردٸڭ, گولوششەكين مەن ەجوۆتىڭ قاندى شەڭگەلٸنەن دە قۇتىلعانسىڭ. الاپات سوعىستا تولارساقتان قان كەشٸپ جٷرٸپ, جاۋدى جەڭٸپ, ودان دا امان ورالعانسىڭ. ەندٸ مٸنە, ەل امان, جۇرت تىنىش كەزدە, وتانىڭدى, شەجٸرەلٸ جەرٸڭدٸ مەنمەنسٸنگەن شونجارلار بٶلشەكتەپ, ساۋداعا سالىپ جاتقاندا ٷن-تٷنسٸز جاتقاندارىڭ قالاي? "وتان ٷشٸن جان پيدا","جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى" دەگەن ەلٸمٸزدٸڭ جاۋ جٷرەك ازاماتتارى, نەگە اتتان سالماي, تاسادا بۇعىپ جاتىرسىڭدار? ەلدە قارتايىپ, سەرتتەن تايىپ, ۇرپاعىڭنىڭ كەلەشەگٸ, ەلٸڭنٸڭ بولاشاعى, وتانىڭنىڭ بٷتٸندٸگٸ قىزىقتىرمايتىن دەرەجەگە جەتتٸڭدەر مە? بولماسا بار ەلدٸڭ قاريياسى بٸرٸگٸپ, ەلباسىنا حات جولداپ جەر ساتىلۋىنا تٷبەگەيلٸ قارسى ەكەندەرٸڭدٸ نەگە ايتىپ جەتكٸزبەسكە?! كٶنەكٶز ەل اقساقالدارىنىڭ سٶزٸ ەسكەرۋسٸز قالۋى مٷمكٸن ەمەس!
"كٷشتٸنٸڭ اتى ديٸرمەن تارتادى" نەمەسە "اۋزى قيسىق بولسا دا, بايدىڭ بالاسى سٶيلەسٸن" دەگەن پٸكٸردٸ تٷبەگەيلٸ جوياتىن كەز كەلدٸ! جاراتۋشىمىزدان «و, اللا, ەلٸمٸزدٸ مانساپقورلاردان, پەرەقورلاردان, ەكٸ جٷزدٸ ەكٸمدەردەن, جاعىمپاز مينيستٸرلەردەن, سۋ جۇقپاس بانكيرلەردەن ساقتاي گٶر, ەلٸمٸزگە اماندىق, جەرٸمٸزگە تىنىشتىق بەرە گٶر!», - دەپ تٸلەيٸك. امين!
ابسامات سەگٸزباەۆ, زەينەتكەر-ۇستاز.
وقو, سوزاق اۋدانى, قىزەمشەك كەنتٸ.
ۇلت پورتالى
