Foto: Ashyq derekkóz
23 shilde kúni Abai jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda jer silkinisi tirkeldi. Tótenshe jaǵdailar ministrliginiń málimetinshe, 4 baldyq dúmpý Kókpekti, Qalbataý, Qasym Qaisenov, Samar aýyldarynda, sondai-aq Óskemen qalasynda sezildi. Semei men Aiagózde 2–3 ball shamasynda baiqalǵan. Qýanyshqa orai, zardap shekkender joq. Alaida bul jaǵdai elimizdegi eń mańyzdy saýaldardyń birin kún tártibine shyǵardy: biz jer silkinisine daiynbyz ba?
Jattyǵý emes, eskertý
Kelesi kúni, 24 shildede, Úsharal qalasynyń mańynda taǵy jer silkinisi tirkeldi. Osy tusta elimizde "Jer-2025" respýblikalyq komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵýy bastalǵan bolatyn.
Ministrliktiń habarlaýynsha, 24 shilde kúni saǵat 10:00-de Almaty men Shymkent qalalarynda, sondai-aq seismikalyq qaýipti aimaqtarǵa jatatyn jeti oblysta «Barshanyń nazaryna!» atty sirena-sóileý júiesi iske qosyldy. Adamdar kóp jinalatyn oryndarda seismikalyq jattyǵýlar ótti. Oqý-jattyǵý azamattyq qorǵaý júiesiniń joiqyn jer silkinisi jaǵdaiynda áreket etý daiyndyǵyn synaý maqsatynda uiymdastyryldy.
Shyǵys Qazaqstan: qaǵazdaǵy qaýip – naqty qater
Shyǵys Qazaqstan oblysy – seismikalyq qaýipti aimaq. Óskemen men Ridder qalalarynda 7 baldyq jer silkinisi bolýy múmkin. Al bul óńirdegi áleýmettik nysandar (mektepter, aýrýhanalar, balabaqshalar) kóbine seismikalyq talaptarǵa sai emes.
2006 jylǵa deiin salynǵan 240 mektep joǵary qaýip tóndiredi
Qaita jóndeý qajet, biraq bir mektepti seismikalyq talapqa sáikestendirý 250–450 mln teńge aralyǵynda qarjyny talap etedi.
Jańa qurylystarda temirbeton konstrýktsiialar men seismikalyq oqshaýlaǵyshtar (rezeńke dempfer, serpimdi tirekter) qoldanylyp keledi. Biraq bul tehnologiialar barlyq nysandarǵa jetken joq.
Qaýip – joǵary, shara – keshendi
Qazaqstannyń eń seismikalyq qaýipti qalasy – Almaty. Qala aýmaǵynda 27 tektonikalyq jaryq ornalasqan. Mundaǵy ǵimarattar 9–10 baldyq dúmpýge tótep berýi tiis.
2017–2018 jyldary 10 myńǵa jýyq ǵimarat tekserildi. Sonyń 30–35%-y seismikalyq turaqtylyǵy tómen dep tanyldy.
2023 jyldan bastap 2000 jyldan keiin salynǵan 16 701 nysan qaita tekserildi.
5 600-ge jýyq ǵimarat qaita jóndeýdi nemese buzýdy qajet etedi.
Keńestik kezeńde salynǵan kirpish jáne paneldi úilerdiń keibir túrleri joǵary qaýipti sanalady. Alaida halyqtyń keibiri úidegi júk kótergish qabyrǵalardy ruqsatsyz buzyp, jaǵdaidy qiyndatyp otyr.
Jańa ǵimarattar – úmit pen úlgi
Qazirgi tańda zamanaýi qurylys jobalarynda monolitti temirbeton keńinen qoldanylady. Bul tásil seismikalyq tózimdilikti arttyrady. Osy jaǵdaiǵa birneshe mysal keltireiik:
Almaty ákimdiginiń ǵimaraty — arnaiy metall konstrýktsiialarmen 10 baldyq júktemege tózetindei kúsheitilgen.
"Qazaqstan" qonaq úii (1977) — monolitti beton iadrosy arqyly seismikalyq qaýipke beiimdelgen.
Kóktóbe telemunarasy — injenerlik sheberlik úlgisi, 10 baldyq silkiniske tótep berýge qabiletti.
Ne isteý kerek?
Halyqqa:
Telefonda 112 nómiri qosylǵanyn tekserińiz;
Jer silkinisi kezinde basyńyzdy qorǵap, terezeden alysta bolyńyz;
Otbasyńyzben jinalý ornyn kelisip alyńyz;
Qujattar, sý, dári qobdishasy, qýattaǵysh daiyn bolsyn.
Memleketke:
Seismikalyq qaýip kartasyn jańartý;
Mektepterde turaqty jattyǵýlar engizý;
Habarlandyrý jáne evakýatsiia júielerin ornatý;
Seismikalyq turaqty qurylysqa talaptar men sýbsidiialar engizý.
Jer silkinisiniń naqty ýaqytyn boljaý múmkin emes. Biraq oǵan daiyn bolý – memleket pen azamattyń ortaq mindeti. Qalalarda júie bar, biraq ol halyqpen jetkilikti bailanys ornata almai otyr. Aýylda júie álsiz, alaida qaýip baryn jurt túsinip keledi.
Aqbota Musabekqyzy
