2016 jyldyń Naýryz aiynyń sońynda ulttyq ekonomika ministri Erbolat Dosaev úkimet shildeniń 1-inen bastap elde aýyl sharýashylyǵy jerlerin azamattarǵa jeke menshikke aýktsion arqyly satý jáne sheteldikterge jalǵa berý merzimin 10 jyldan 25 jylǵa deiin uzartýdy josparlap otyrǵanyn habarlady. Sáýirdiń 24-inen beri Atyraý, Aqtóbe, Semei, Qyzylorda, Aqtaý, Jańaózen, Almaty, Oral qalalarynda jer týraly zańǵa engizilgen ózgeristerge qarsy irili-usaqty narazylyq aktsiialary ótýine bailanysty 1 mamyr 2016 jyly Qazaqstan prezidenti Nursultan Nazarbaev jer kodeksiniń daýly baptarynyń kúshin ýaqytsha toqtatty.
RESMI DEREKTER: Qazaqstan Respýblikasynyń «Jer kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2015 jylǵy 2 qarashadaǵy Zańy qabyldandy, ol 2016 jylǵy 1 shildeden bastap kúshine enedi. Onda bos jatqan aýylsharýashylyq jerleriniń bárin aýktsion arqyly satý kózdelgen. Aýktsion barysynda jerdiń satyp alýshysy anyqtalmasa onda nysannyń quny tómendetilip, qaita satylymǵa shyǵarylady. Jerdi satyp alǵan azamat ony qaita satýǵa quqyly.
Jer Kodeksine sáikes, jer jeke menshikke qazaqstandyqtarǵa ǵana satylady. Al, shetel azamattary aýktsionǵa qatysa almaidy. Olar tek 25 jylǵa jalǵa alady. Bul týraly QR Parlamenti depýtaty jáne Ulttyq ekonomika ministrliginiń basqarma jetekshisi Samat Sársenov aqtóbelik turǵyndarmen kezdesýinde osylai dedi. (Samat Sarsenov «Sheteldikterge jer satylmaidy» 6.05.2016 jyl http://kerek-info.kz/kerek-akparat/2084-samat-srsenov-sheteldkterge-zher-satylmaydy.html).
«Jer 2003 jyldan beri satylýda. Qazir 3 mln gektar jer jeke menshikke satylyp, 65 myń gektar jer sheteldikterge jalǵa berilgen». (S.Sársenov, UEM-niń basqarma basshysy.
http://www.azattyq.org/a/kazakhstan_astana_interview_with_samat_sarsenov/27714921.html).
«Men depýtat bop júrgende kóp jer arabtarǵa berilip ketti. Sonyń barlyǵyn sheship, kún tártibine qoiý kerekpiz. Jerdi jalǵa bersek, tek óz azamattarymyzǵa bereiik. Biz buǵan túgeldei qarsymyz» (Muhtar Shahanov «Jerdi shetelge de jalǵa berýdi toqtatý kerek» 14.05.2016 jyl. http://qamshy.kz/home/show/6629).
«Aýyl sharýashylyǵy jerleri sheteldikterge satylmaidy. Satylatyny ónerkásip óndirisine qarasty jerler. Mysaly, sheteldik investor zaýyt salsa, zaýyt ǵimaraty men qurylys turǵan jer ýchaskesi sheteldik azamattiki sanalady. Iaǵni, sheteldikter ónerkásipke arnalǵan jerlerdi satyp ala alady» (QR Ulttyq ekonomika ministriniń orynbasary Q.Óskenbaev. 20.04.2016 jyl «Ult Aqparat». http://ult.kz/18983/sheteldikterdin-kandaj-zherdi-satyp-aluga-kykygy-bar/).
«Jer kodeksiniń 24-babyna sáikes, sheteldikter men oralmandarǵa jer satylmaidy. Olarǵa 25 jylǵa jalǵa beriledi. Qazirgi tańda 10, 15 jáne 49 jylǵa berilgen jerler odan ári jalda bola beredi». (QR UEM Qurylys, turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyq isteri jáne jer resýrstaryn basqarý komiteti tóraǵasynyń orynbasary B.Smaǵulov 20.04.2016 jyl «Ult Aqparat»).
«Qazaqstan Reseige 63 myń gektar jerin jalǵa beretin boldy. «Másele zymyran qaldyqtarynyń qulaý traektoriiasynyń ózgerýinde. Iaǵni, buryn olar Jezqazǵan aýmaǵyna qulap kelgen bolsa, endi Aqtóbe oblysyndaǵy Yrǵyz aýdany jáne Qostanai oblysyndaǵy Jangeldi aýdandarynyń aýmaǵyna qulaityn bolady. Barlyǵy 63 myń gektar jer bólinip otyr: 22 myńy Aqtóbe oblysynda, 41 myńy Qostanai oblysynda ornalasqan», — deidi vitse-ministr. (4.07.2016 jyl «Ult Kz» (http://ult.kz/23540/kazakstan-resejge-63-myn-gektar-zherin-zhalga-beretin-boldy/#comment-16748).
«Qazaqstan jeriniń jalpy aýmaǵy – 272 mln ga, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵyna paidalanylyp júrgen jer – 100 mln ga, bos jatqan bosalqy jer – 100 mln ga.
Jer 2003 jyldan beri satylýda. Sol jylǵy jer kodeksi qabyldanǵannan beri jerdiń 3 million gektary jeke menshikke satylǵan. Qalǵany jalǵa berilgen.
65 myń gektar jeri sheteldikterge jalǵa berilgen.
Shamamen 1,7 mln ga jer alǵashqy satýǵa daiyndalyp jatyr». (4 mamyr 2016 jyl, Ulttyq ekonomika ministrliginiń qurylys, turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyq isteri jáne jer resýrstaryn basqarý komiteti basqarmasynyń basshysy S.Sársenovtiń dereginen.
http://www.azattyq.org/a/kazakhstan_land_protest_interview_with_samat_sarsenov/27715081.html).
Jer satýdyń «PAIDASY» jaily K.Másimov ókimetiniń keltirgen ýájderi:
-
Aýyl sharýashylyǵy jandanady. Qarsy ýáj: Aýyl turǵyndaryna jerdi satpai-aq jalǵa berip, memleket kómektesse boldy. Mysaly, arzan paiyzben qaryz berý, MTS-terdiń qyzmetin qalpyna keltirý, sý jetkizip berý t.t. Ondai tájiribemiz bar. Ony jaqsy biletin aýyl qariialarynyń kózi tir
-
Aqshaǵa kenelemiz. Ýáj: Jaraidy, jerdi qazir satyp, biýdjettiń jyrtyǵyn 2 mlrd dollarmen jamadyq delik. Kelesi jyly nemizdi satamyz?! Bizde basqa satatyn ne qaldy? Árine, qazirgidei qysyltaiań, qiyn shaqta qolynda qarjysy bar adamdardyń jer saýdasynan utary kóp. Al, qarapaiym halyqqa ondai paidasy tiemeitini aidan anyq.
-
Jerdiń azyp-tozýyna tosqaýyl qoiylady. Ýáj: Qalai jasasań da jerdi úzdiksiz paidalaný jerdiń qunarlylyǵyn tómendetedi. Ejelgi tájribege júginý kerek. Negizgi tásilderdiń biri, jerdi ýchaskelerge bólip demaldyrý, nemese aýyspaly egin tásilin qoldaný. Himiialyq «tyńaitqysh» qoldanýdy azaityp, tabiǵi «tyńaitqyshtardy» qoldanýǵa bet burý. Qazirgi tańda, diqanshylardyń basym kópshiligi satýǵa shyǵaratyn ónimderine ǵana «himiialyq» tyńaitqyshtar qosady, al ózderi jeitin ónimderine paidalanbaidy.
-
Elimizdiń ekonomikasy kóteriledi. Ýáj: Ulan baitaq dalamyzdyń asty men ústindegi bar bailyǵyn (altyn, kúmis, shyrysh, munai, gaz t.t.) satqanda kótirilmegen ekonomikany jer satýdan túsetin azǵana aqshamen kóteremin deý baryp turǵan ekonomikalyq saýatsyzdyq.
-
Aýylsharýashylyǵy damidy. Ýáj: Aýyl sharýashylyǵyn damytý úshin jer paidalanýdaǵy tájribesi mol aýyl turǵyndaryn josparly túrde qalaǵa kóshirýdi uiymdastyrýdyń qandai qajeti bar edi. Orys tildi ókimettiń birneshe jyl boiy toqtaýsyz júrgizgen «ýrbanizatsiia» saiasaty bárimizdiń kóz aldymyzda bolǵan joq pa? Áli de júrip jatyr. Orys tildi ókimet bizdi bul jerde de aldap soqty. Esimizde bolar, ulttyń ziialylary ulttyq ideologiiany ekonomika menen qatar qolǵa alý jóninde másele kótergende, birinshi aqsha tabaiyq, dep ulttyq ideologiiany keiinge qaldyrǵany. Onyń qorytyndysy tilimiz ben saiasatymyzdyń jáne mádenietimizdiń «tizginin» Reseidiń qolyna, al dinimizdiń «tizginin» arabtardyń qolyna berdik. 25 jylda el biliginiń memtilde tili shyqpaýy jáne myna «muzjarǵysh» salafiler sonyń jemisi.
-
Óz ónimimizdi jep, eksportqa shyǵaramyz. Ýáj: Jer egýge sheteldi aralastyrmai-aq shyǵyp júrgen joqpyz ba? Budan tájribemiz óte mol. Tipti kei saladan álem elderiniń eń aldyńǵy qataryndamyz. Qazaqstan astyǵynyń eksportqa shyǵyp ketkeli áldeqashan emes pe?
-
Qazaqstannyń jeri bos jatyr, sol jerlerdi igeremiz. Ýáj: Aqiqatyn da, qarapaiym qazaqtyń egin egip, baspana (úi) salmaq túgili, «taýyq ketek» salatynda jeri joq. Ókimet bergen ýádesin oryndamady. Bos jatsa da esh aiyby joq. Biz igermesek, urpaǵymyz igeredi.
«Jer reformasy jónindegi komissiianyń úshinshi otyrysynda qoǵam qairatkeri ári atalǵan komissiianyń múshesi Murat Ábenov elimizde turǵyn úi salý úshin 1 millionnan astam azamat 10 sottyq (aýyl halqyna 20 sottyq) jer alý kezeginde turǵandyǵyn aityp, osy máseleniń sheshilýine kómektesý kerektigin aitty, - dep habarlaidy. (28.05.2016 jyl «Qamshy Kz» (http://www.qamshy.kz/home/show/6927).
- Jer satyp memleket baiityn bolady. Ýáj: Baiityn memleket emes tek qana sheneýnikter men bailar. Memleket sheneýnikter men bailardan turmaidy. Memlekettiń negizi kádimgi qarapaiym qalyń qazaq. Sheneýnik te, bailar da osy halyqqa qyzmet jasaýǵa tiis. Bizde bul kerisinshe bolyp tur. Munyń sońy jaqsylyqqa aparmaidy...
ZIIaNY: 1. Joǵary da aitqanymdai, jerge tek sheneýnikter, iri bailar jáne sheteldikter ie bolady. Bizdiń bulai oilaýymyzǵa tolyq negiz bar. Sebebi, Qazaqstan biligi jer ieleri týraly aqparatty qupiia saqtaityn zań qabyldap jibergen. Jariialasań sottap jiberedi.
«Úkimet basshysynyń orynbasary Asqar Myrzahmetovtyń aitýynsha: «Jerdiń iri ielenýshileri týraly aqparat, memlekettik qupiialar qataryna jatady, iaǵni ol jaily arnaiy zań bar. Jerdiń iesi jaily aqparatty menshik iesiniń kelisimi bolsa ǵana jariialaýǵa bolady».
(04.07.2016 jyly Abai Kz» basylymynda (http://abai.kz/post/view?id=8637).
- Qarapaiym qazaqqa solarǵa jaldanyp qul nemese kúndikshi bolýdan basqa jol qalmaidy.
- Satylǵan jerge qarapaiym qazaq aiaq basa almaidy.
- Jer ielenýshiler satyp alǵan jerleriniń syrtyn sharbaqpen qorshap, ishine eshkimdi kirgizbeidi. Tipti zań oryndary qyzmetkerlerin de. Olarǵa da kirýge ruqsat alýlary kerek bolady.
- Satylyp ketken jerdegi Ata-babamyzdyń molasynyń basyna bara almaityn bolamyz.
- Ol jerdegi Ata-babamyzdyń molalarynyń ústine jol salynyp, egin egilip nemese ártúrli ǵimarattar salynyp aiaq astynda qalady.
- Satylyp ketken jerdi ońailyqpen keri qaitaryp ala almaimyz. Keri qaitaryp alýdyń birinshi joly eger satsa (mysaly qytailyqtardyń, orystardyń t.t. keri satatyna kúmánim bar), birneshe ese baǵasyn berip qaita satyp alý. Ekinshisi, qylmys jasap kúsh qoldaný arqyly tartyp alý. Onyń basqa joly joq. Eger erteń solar satyp alǵan jerden altyn, kúmis, munai t.t. shyqsa ne isteimiz? Quqyqtyq memleketten Qylmystyq memleketke ainalyp ketpeimiz be?
- 25 jyldan keiin nemerelerimizdiń «Jerimdi qaitaryp ber!» degenin kim tyńdaidy.
- Zańmen ruqsat etilgennen keiin jer satý protsesi toqtamaidy. Jaqyn keleshekte jer de satylyp bitedi. Sonda qazaq balasyna ólgen de qaida jerlenemin degen másele týyndaidy. Jer satýdyń aqyry bizdi musylmandyqtan shyǵaryp, kúlimizdi kókke ushyratyn, iaǵni súiegimizdi órteitin bolady.
- Jer satýdyń sońy qazaq halqyn bai men kedei degen eki tapqa bólip, onyń sońy taǵy baiaǵy 1905 jáne 1917 jyldardaǵydai tóńkeriske ákelip soǵady. Baiaǵy KSRO tarih kitabynda aitylǵandai, «ekinshi aiaǵyn basatyn jer tappai, bir aiaǵymen turǵan sharýanyń» kebin kiemiz.
- Qazirgi QR orys tildi biligi eshqashan sheshe almaityn «Jer daýy» burynǵydan da beter órshitin bolady. Elimizde, jer daýyna bailanysty qanshama tolqýlar, sherýler oryn aldy. Sol daýdyń sońy tipti kisi ólimine de aparyp soqty. Mysaly, Almatydaǵy «Shańyraq» oqiǵasy.
- Jer satylsa qarapaiym qazaqqa "BARAR JER, BASAR TAÝ" qalmaidy. Bul qazirdiń ózinde solai. Áýejai, TJ vokzaly, bazar, mal bazary t.t. báriniń syrty óte alys qashyqtyqpen qorshalǵan, ishine kóligińmen kirseń aqsha suraidy. Onyń qunyn jaqynda keibireýler taǵy eki esege kóteripti. Aqshań bolmasa, alǵan malyńdy bir km-ge jaiaý arqalaisyń, nemese kútip alǵan qonaǵyńdy júgimen qosyp arqalaisyń.
Elimizdiń barlyq kórikti jerleri áldeqashan satylyp ketken. Báriniń syrty sharbaqpen qorshalǵan. Ishine múldem kizgizbeidi. Kirgizetinderi ákesiniń qunyn suraidy. Mysaly, Kókshetaýdaǵy «Býrabai», Shymkent qalasy mańyndaǵy «Mashat» shatqaly, Mańǵystaýdaǵy «Aqmysh» pen «Tamshaly» t.t..
«Biz qazir Qapshaǵaidyń jaǵasyna baryp, sýǵa túse almai qaldyq, balyq aýlai almai qaldyq. Alakól, Balqash, bári sol. Bógenbai, Qabanbailar tirilip kelse, betin de jýa almaidy Qapshaǵaidan, óziniń qorǵaǵan jerinen. Mine, 2003 jyly jer jeke menshikke enip, halyqtyń kórgeni osy». (D.Kóshimov, «Ult taǵdyry» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy. 21.05.2016. Istochnik: http://24.kz/kz/zha-aly-tar/basty-zha-aly-tar/item/120962-ya-otyrysy-aya-taldy).
«Qyzylorda oblysynda ótken jer reformasy boiynsha qoǵamdyq komissiianyń otyrysynda jýrnalist Janarbek Áshimjan iri jer ielenýishileri týraly aqparatty ashyq túrde jariialaý máselesin kóterdi. Sebebi Raiymbek aýdanynyń ózinde barlyq jerdi tórt-aq adam bólip alǵan. «El qystaýdan jailaýǵa kóshe almaidy. Jolǵa deiin menshiktep alǵan», — deidi J.Áshimjan, dep habarlady Baq.kz tilshisi». (04.07.2016 jyly Abai Kz» basylymynda (http://abai.kz/post/view?id=8637 jariialanǵan). Mundai derekter óte kóp.
- Qazaqtyń Atamekeni men bar bailyǵy qazaqtyń emes, «diasporalardyń» ieligine ótedi. Ótip te bolypty. «Qazaq jeriniń 64 paiyzy qazaq emesterdiń qolynda» (T.Jurtbai 27.08.2015. https://www.youtube.com/watch?v=UxhQc8OnQeA).
1914 jyly jeltoqsan aiynda Orynborda Á.Bókeihannyń basshylyǵymen ótken II Búkil qazaq sezinde: «Jer, jerdiń ústindegi túgi, onyń astyndaǵy keni – Alashtyń múlki bolyp tabylady» dep bekitilgen.
...Alash degenimiz, ol – halyq. Jer – halyqtyń múlki. Sizder bolsa, sony sataiyn dep otyrsyzdar», — dep atap kórsetti D.Kóshim. «Jerde jeke menshikke satý kerek deitinder memleketke senbeidi» 18.06.2016. http://ult.kz/22556/d-koshim-zherdi-zheke-menshikke-satu-kerek-dejtinder-memleketke-senbejdi/).
KIELILIGI: Jer satylyp, iaǵni quny aiqyndalyp qoldan qolǵa ótetin bolsa qadir-qasieti ketip, kieliliginen airylady.
Atam Qazaq «JER» degen sózdiń túbirin (óz túbin, sózdiń atasyn, qazirgishe aitqanda «avtoryn») «ER» (Er-azamat) dep ataǵan. Demek, ózińdi ózińniń satýyńa bolmaityny siiaqty, jerdi de satýǵa bolmaidy. Uly Atalarymyz jer satýdy «satqyndyq» pen «jezókshelikke» teńegen. Demek, jer satý ultqa degen satqyndyq bolyp tabylady.
Sonymen qatar, Uly Atalarymyz "ANA, JER, ANA" dep jerdi ANAǴA DA teńegen. Anańdy jalǵa berip, satýǵa bolmaityny siiaqty Jerdi de jalǵa berýge, satýǵa bolmaidy. Demek, Jer satýdy eń soraqy azǵyndyqqa balaǵan.
Uly Atalarymyz týǵan jerdi Atameken dep ataǵan. Ata meken (m-eke-n), – Ata aldynda, men sóziniń qaq ortasynda eke (áke) tur. Bul sózdiń tolyq maǵynasy «Atam men ákemniń molasy jatqan jáne meniń týǵan jerim». Atameken, bul Qazaqtyń jerge qatysty Ata saltynyń maǵynasyn ashyp kórsetetin eń qasietti sózi.
Bundai uǵym jer betindegi esh bir eldiń sózdik qorynda joq. Sebebi, bul álem elderiniń barlyǵy Adam Atadan jáne onyń qarashańyraǵy Qaz Aǵadan (Qazaqtan) tarady degendi bildiredi. Bul uǵymnyń maǵynasy búgingi qazaqtar sol eń túptegi Adam Atamyzdyń mekeninde otyr degen sóz.
Bul uǵymnyń qadir qasietin tolyq uǵyný úshin, qazirgi tańda osy uǵymnyń ornyna qoldanysta júrgen Otan uǵymynyń maǵynasyn tolyq túsine bilýimiz qajet.
Otan – Ot anamyz ben Otbasymyzdyń, iaǵni bala-shaǵamyzdyń ornalasqan jeri. Demek, otbasyń qaida bolsa Otanyń sonda, iaǵni it siiaqty qarnyń qai jerde toisa, otanyń sol jer degen sóz. Bul qazirgi Amerikaǵa jer-jerden jinalǵan ár túrli ulttardyń «qydyrympaz» ókilderiniń qaǵidasyna tolyqtai sáikes keledi.
Biz qazir Atamekendi aýyzǵa almaimyz, onyń ornyna bar jerde únemi birinshi etip «Otan otbasynan bastalady» dep, Otan degen sózdi aýyzdan tastamaimyz. Bizge uly atalarymyzǵa laiyq tolyq qandy el bolý úshin birinshi kezekte Otandy emes, Atamekendi qoiýǵa tiispiz. Shyndyǵynda da, Atamekendi aýyzǵa almai, tek qana jalań Otandy ýaǵyzdaý bizdiń Ata tarihtan da, onyń uly mádenietinen de tolyqtai bas tartqandyǵymyz. Bul kosmopolitizmniń bastaý alatyn jeri, iaǵni sol jerge aparatyn tike jol. Ana tilimizdegi kosmopolitizmniń balamasy «Er týǵan jerinde, it toiǵan jerinde» delinedi. Qazirgi Qazaqstannyń soltústik óńirlerine ózge ult ókilderiniń asa kóbeiip ketýi osy tujyrymymyzdyń aidai aiǵaǵy bolmaq. Bul baiaǵy Amerikalyqtardyń (Evropalyqtardyń), iaǵni ebreilik bolshevizmniń jobasymen qoldan jasalǵan «Moi adres Sovetskii Soiýzdyń» jalǵasy.
Bul eki uǵymnyń aiyrmasy asa úlken. Sebebi, sen Ata mekenińdi eshqashan satpaisyń, sata da almaisyń, qazaqta ondai uǵym da, ondai sóz de joq. Atameken (atań, ákeń jáne ózińniń týǵan jeriń) seniń ózińniń jáne urpaqtaryńnyń júreginiń túpkirinde máńgi jatýǵa tiis. Al, qazir Otanyn satatyndar tolyp jatyr. Buǵan aiǵaq izdep alysqa at aidaýdyń da qajeti joq. Nur Otanǵa múshe bolyp alyp, partiiasynda, soǵan qosa elin de, jerin de satyp shetelge qashyp júrgender qanshama deseńizshi! Jasyratyny joq, qazirgi tańda búgingi kóptegen urpaqtardyń arasynda Atameken, Týǵan jer degen uǵymdardyń oty sónýge ainalǵan. Kóptegen zamandastarymyz Otbasyn ertip alyp, kóje qarnyn toiǵyzatyn Otan izdep jer sharyn sharlap ketkeni eshkimge de qupiia emes.
Bundai árekettiń mysaldary, qazaq dalasynda da aiqyn kórinis tabýda. Mysaly, soltústiktiń qazaqtary atameken - týǵan jerlerin orysqa bosatyp berse, ońtústiktiń (Shymkenttiń) qazaqtary atamekenderin ózbekke berip, ózderi búkil qazaq dalasyn sharlap, «kóje qaryn toiǵyzatyn jer» izdep ketti. Demek, qazirgi qazaq rýlarynyń ejelgi qazaqi bolmysy buzylýǵa ainalǵan.
Tarih taǵlymy: Árbir Qazaq balasynyń «kóziniń qarashyǵyndai» qorǵaýǵa tiis ary men namysy: Ar-imany, Atameken - týǵan jeri jáne Otbasy. Eger adam balasynda osy úsheýi bolmasa jáne olarda osylardy qorǵaityn senim bolmasa, onda ol naǵyz arsyzdyń ózi. Bundailardy Atam Qazaq «Er týǵan jerinde, it toiǵan jerinde» dep itke teńegen. Bul qazir ǵylymi tilde «kosmopolitizm» delinedi. Qazirgi halyqty tonap shet el asyp ketkenderdiń bári osy topqa jatady.
TARIHI NEGIZDEMESI: Joq. «JER MEMLEKETTIŃ MÚDDESI. ONY BIREÝGE QALAI BEREMIZ» (Kún qaǵany MÓDE).
«Qytaidyń teristigin mekendegen Hun eki ulysqa, iaǵni taipalyq birlestikke toptalady. Sonyń tústik ulysy-Donhý hany Hýn Tumany ólgen soń, elshi jiberip, hannan qalǵan tulpardy suratady. Móde ýázirlerimen keńesip, kórshi elmen bir atqa bola jaýyǵamyz ba dep, tulpardy elshige jetektetedi. Taǵy birde Donhý Módeniń naqsúierin (ianchj) qalaidy, ýázirleri: «Donhýlardyń esi durys pa?! Álde, bizdi basynǵany ma, bulardyń qai qylyǵy, onyń hany arsyz, uiatsyz adam eken! Donhýǵa qarsy urysqa attanaiyq!»-desedi. Móde: «Kórshi elden bir qatyndy aiaimyz ba?»,-dep óziniń naqsúier áielin Donhýlarǵa jóneltedi.
Módeniń naqsúieri qolyna tigen Donhýdyń hany esirip ketedi. «Jaman atqa jal bitse, janyna torsyq bailatpas, jaman adamǵa mal bitse, janyna qońsy qondyrmastyń» keri kelip, Donhý jeriniń batysynda 1000 lilik qum taqyr bolýshy edi (muńǵyl (Muńal M.Q.) dalasyndaǵy Qalǵannyń ońt.-batys jaǵy). Munda eki jaqtyń shekarashylary turatyn. «Osy aralyq senderge qolaisyz, maǵan tartý etińder»,-dep, Donhýdyń hany Módege taǵy kisi jiberedi. Módeniń keńesshileri: «Paidaǵa asyp jatqan jer emes, berse de, bermese de bolady»,-dep solqyldaidy. Sonda Móde qany qainap: «Jer-memlekettiń negizi emes pe, jersiz memleket bola ma?! Ony qalai bermeksizder!»-deidi de, jerdi bereiik degenderdiń basyn aldyrady.
Móde endi atqa qonyp: «Keiin qalǵandardyń báriniń bas shabylsyn», - deidi de, shyǵysqa bet alyp, Donhýlarǵa shabýyl jasaidy. Dandaisyp, qannen-qapersiz jatqan donhýlardyń byt-shytyn shyǵarady, jerin qiratyp, mal-múlkine ie bolady (B.K.Albani «Qazaqiia» Almaty. 1998. 33-35 better).
Tarih taǵlymy: Jer satý Qazaqta múldem bolmaǵan. Atameken - týǵan jerin Qazaq, Qazaq bolǵaly eshqashan saýdaǵa salǵan emes.
ZAŃDYQ (AVTORLYQ) QUQYǴY: On segiz myń ǵalamdy, sonyń ishinde Jerdi de jaratqan Adam emes, Uly Jaratýshy – Alla. Demek, jerge ielik etý quqyǵy Adam da emes, Alla da. Qazaqtyń Ata salty boiynsha adamdar óz qolymen jasaǵan dúnielerine ǵana ielik etýge quqyly.
Allanyń 99 esiminiń biri HALYQ. Demek, Qazaq jerine ielik etý Uly Jaratýshy – Alla As pen Kókti, onyń ortasyna sonyń bárine ielik etsin dep Adam balasyn jaratyp, olarǵa sóileitin til men sana bergeli beri óz Atamekenderinde otyrǵan Qazaq ultynyń quqyǵy.
Osy el men jer úshin ter tókken Ata-babalarymyzdyń rýhy ata mekenge sińip qalǵan. Batyrlar ketse olardyń molasy, rýhy, isi, tarihy osy jerdiń boiynda. Osy sebepten jer qazaq úshin taýar emes, qasietti nárse, ulttyń mekeni, kieli dúnie.
«Biikte kók táńiri, tómende qara jer jaralǵanda,
Ekeýiniń arasynda adam balasy jaralǵan.
Adam balasy ústine ata-tegim, Býmyn qaǵan, Istemi qaǵan otyrǵan.
Otyryp, túrki halqynyń el-jurtyn qalyptastyrǵan, ielik etken» (Kúltegin).
Tarih taǵlymy: Álemde batyrlyqtyń teńdessiz mektebin quryp, ilimin saqtaǵan qazaqtyń qolynan qarapaiym ǵana jer óńdeýdi kelmeidi deý, bul qazaqty qorlaý. Memleket tek qana jaǵdai jasaýy tiis.
JER SATÝDYŃ ÁLEMDIK TÁJRIBESI: QR aýylsharýashylyǵy ministri A.Mamytbekovtyń
«Jer satý álemdik tájiribege, ekonomikanyń san qatparly talaptaryna tolyqtai sai» degenine aitarymyz: Jerdi jalǵa bergen, satqan jáne kepildikke qoiǵan elderdiń eshqaisysy jerin qaitaryp ala almaǵan, tipti alpaýyt elderdiń ózi de.
Alash kósemderi kezinde tatar men bashqurt halyqtaryn mysalǵa keltire otyryp, jerdi jekemenshikke basybaily berýdiń keselin dəleldep bergen. Jekemenshik jerlerin tatar men bashqurt baýyrlar bankige kepildikke qoiyp, nesie alǵan, ony qaitara almai, kóp jerden aiyrylyp qalǵan. (Bul derek Alash kósemi Əlihan Bókeihannyń jazbalarynan alyndy).
«Nikolaidyń (Resei patshasy – red.) kezinde arendaǵa berilgen jer qaitpady. Qazaq jeriniń túbine jetkenniń biri – osy arenda bolatyn. Halyqtyń syrtynan bilep úirengen qazaqtyń jýandary arendaǵa jer bere beretin. 1904 jyly Jekendi ózeniniń boiyndaǵy Oiyl jármeńkesi kezinde álgi jýandar eldiń jailaýyn orystarǵa arendaǵa bergen ǵoi. Sol jerdiń bári orystarǵa ótip ketip, kóshpeli qazaqtyń kúni qarańǵa ainaldy».
Kedei qazaqtyń jerin sol jýandar syrtynan jaldap jiberetin, aqyrynda ol jer arendaǵa alǵan kisiniń túpkilikti múlki bolyp qalatyn. Osylaisha otarshyldar qazaqtyń jerin ábden talady, buǵan qazaqtyń óz jýandary da qolǵabysyn tigizdi. (Teljan ShONANULY: «Nikolaidyń (Resei patshasy – red.) kezinde arendaǵa berilgen jer qaitpady». Orynbor, 1923 jyl).
Resei kezinde Aliaskany AQSh-qa 100 jylǵa jalǵa satqan bolatyn, ol jerden Resei túpkilikti aiyryldy. Bul oqiǵany dúnie júzi biledi.
Kúrdistan memleketi kezinde jerin kepildikke qoiyp qaryzǵa aqsha alǵan. Qaryzyn ýaqtyly qaitara almaýy sebepti úsh el – Ulybritaniia, Frantsiia jáne Túrkiia onyń jerin bólip alyp, Kúrdistan eli memleket retinde tarihtan joiyldy.
Palestina memleketi kezinde jer satýdy parlamentke shyǵaryp, jerdi sheteldikterge satý jaily zań qabyldaǵan bolatyn. Sol zańnyń negizinde olardyń jeriniń bir úlken bóligin evreiler satyp alyp, sol jerge qazirgi Izrail memleketin qurdy.
«Izrail qalai quryldy: Sionistik qozǵalystyń avtory atanǵan jýrnalist Teodor Gertsldiń (1896 jyly) «Evrei memleketi» dep atalatyn shaǵyn kitapshasy jaryq kórgen. Ár elde tentirep júrgen evreilerge ulttyq memleket qurý týraly eń alǵash oi tastaǵan osy kitapta, avtor, búkil álemdegi jóiitterdi Palestinadan nemese Argentinadan ielik satyp alý úshin «aqsha jinaýǵa» shaqyrady. Bul eńbegi jaryqqa shyqqanda, Palestinada olardyń otyz shaqty eldimekeni bolǵan eken. Sionistik uiymdar ol jaqqa barǵan qandastaryna «jeti sotyq» alýǵa qarjylai kómek berip, aqshaǵa qunyqqan arabtardyń jerin kóterme baǵamen satyp ala bastaidy. Qazir endi, barynan aiyrylyp, jaý ketkennen keiin qylyshyn tasqa sermegendei bolǵan Palestina úkimeti, evreilerge jer satqandardy ólim jazasyna kesetin úkim shyǵaryp qoiǵan. Arabtar osy essiz qylyǵyna áli kúnge deiin ókinedi. Biz de ókinip qalmaiyq, aǵaiyn…» (Jolymbet Mákish).
Mundai mysaldardy ondap, júzdep keltirýge bolady.
Tarih taǵlymy: Álemdik tájribe de jerin saýdaǵa salǵan eldiń ońǵany joq. Kez kelgen ulttyq memleket jerin satsa nemese uzaq jylǵa shetelge jalǵa berse, onda ol jerden mindetti túrde aiyrylyp, qańǵyp qalady, nemese ult retinde tarih sahnasynan ketedi.
QORYTYNDY: Jer eshkimge, tipti ózimizge de satylmaýy kerek. Jerdi sheteldikterge jalǵa berýge de bolmaidy. Jer tek qana qazaq halqynyń Atadan qalǵan murasy. Muraǵa ie bolýdyń barlyq qamyn jasaýǵa tiispiz. Jer bos jatyr, túgel igerýge tiispiz deý durys sheshim bolmaidy. Biz igermesek urpaǵymyz igeredi.
Jerge qatysty myńnyń, millionnyń ishinen bir ǵana qaýip tónetin jaǵdai bolsa, onda oǵan da jolaýǵa bolmaidy.
Adam, Adam bolyp, qazaq degen handyqtar men qaǵanattar (memleketter) qurylǵaly beri jer satý máselesin alǵash kóterip otyrǵan Qazaqstannyń orys tildi úkimeti bolyp tur.
Tarih taǵlymy: Ejelgi Qazaq batyrlary «Elimdi (jerimdi) men qorǵamasam kim qorǵaidy?» degen uǵymmen ǵumyr keshken. Demek, Qazaq uǵymynda el qorǵaý (jer qorǵaý) ziialylyqtyń eń basty printsipi.
Jerdi satqan kúni QAZAQ degen kieli atqa ylaiyq bolýdan ketemiz.
Jerdi Ul Atalarymyzdan qalai amanattap aldyq, keler urpaqqa da solai amanattap tapsyryp ketýge tiispiz! «Amanatqa qiianat jasamas bolar» (Halyq maqaly). Qazaqtyń eń basty ulttyq ideologiiasynyń negizi osy.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
