جەر ساتۋ: "پايداسى". زييانى. تاريحى

 2016 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ ەربولات دوساەۆ ٷكٸمەت شٸلدەنٸڭ 1-ٸنەن باستاپ ەلدە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن ازاماتتارعا جەكە مەنشٸككە اۋكتسيون ارقىلى ساتۋ جەنە شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرۋ مەرزٸمٸن 10 جىلدان 25 جىلعا دەيٸن ۇزارتۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن حابارلادى. سەۋٸردٸڭ 24-ٸنەن بەرٸ اتىراۋ, اقتٶبە, سەمەي, قىزىلوردا, اقتاۋ, جاڭاٶزەن, الماتى, ورال قالالارىندا  جەر تۋرالى زاڭعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەرگە قارسى ٸرٸلٸ-ۇساقتى نارازىلىق اكتسييالارى ٶتۋٸنە بايلانىستى 1 مامىر 2016 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەر كودەكسٸنٸڭ داۋلى باپتارىنىڭ كٷشٸن ۋاقىتشا توقتاتتى.

          رەسمي دەرەكتەر:  قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جەر كودەكسٸنە ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 2 قاراشاداعى زاڭى قابىلداندى, ول 2016 جىلعى 1 شٸلدەدەن باستاپ كٷشٸنە ەنەدٸ. وندا بوس جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرٸنٸڭ بەرٸن اۋكتسيون ارقىلى ساتۋ كٶزدەلگەن. اۋكتسيون بارىسىندا جەردٸڭ ساتىپ الۋشىسى انىقتالماسا وندا نىساننىڭ قۇنى تٶمەندەتٸلٸپ, قايتا ساتىلىمعا شىعارىلادى. جەردٸ ساتىپ العان ازامات ونى قايتا ساتۋعا قۇقىلى.

          جەر كودەكسٸنە سەيكەس, جەر جەكە مەنشٸككە قازاقستاندىقتارعا عانا ساتىلادى. ال, شەتەل ازاماتتارى اۋكتسيونعا قاتىسا المايدى. ولار تەك 25 جىلعا جالعا الادى. بۇل تۋرالى قر پارلامەنتٸ دەپۋتاتى جەنە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸنٸڭ باسقارما جەتەكشٸسٸ سامات سەرسەنوۆ اقتٶبەلٸك تۇرعىندارمەن كەزدەسۋٸندە وسىلاي دەدٸ.  (سامات سارسەنوۆ «شەتەلدٸكتەرگە جەر ساتىلمايدى» 6.05.2016 جىل http://kerek-info.kz/kerek-akparat/2084-samat-srsenov-sheteldkterge-zher-satylmaydy.html).

        «جەر 2003 جىلدان بەرٸ ساتىلۋدا. قازٸر 3 ملن گەكتار جەر جەكە مەنشٸككە ساتىلىپ, 65 مىڭ گەكتار جەر شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرٸلگەن». (س.سەرسەنوۆ, ۇەم-نٸڭ باسقارما باسشىسى.

http://www.azattyq.org/a/kazakhstan_astana_interview_with_samat_sarsenov/27714921.html).

        «مەن دەپۋتات بوپ جٷرگەندە كٶپ جەر ارابتارعا بەرٸلٸپ كەتتٸ. سونىڭ بارلىعىن شەشٸپ, كٷن تەرتٸبٸنە قويۋ كەرەكپٸز. جەردٸ جالعا بەرسەك, تەك ٶز ازاماتتارىمىزعا بەرەيٸك. بٸز بۇعان تٷگەلدەي قارسىمىز» (مۇحتار شاحانوۆ «جەردٸ شەتەلگە دە جالعا بەرۋدٸ توقتاتۋ كەرەك» 14.05.2016 جىل. http://qamshy.kz/home/show/6629).

        «اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸ شەتەلدiكتەرگە ساتىلمايدى. ساتىلاتىنى ٶنەركەسiپ ٶندiرiسiنە قاراستى جەرلەر. مىسالى, شەتەلدiك ينۆەستور زاۋىت سالسا, زاۋىت عيماراتى مەن قۇرىلىس تۇرعان جەر ۋچاسكەسi شەتەلدiك ازاماتتiكi سانالادى. ياعني, شەتەلدiكتەر ٶنەركەسiپكە ارنالعان جەرلەردٸ ساتىپ الا الادى» (قر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترiنiڭ ورىنباسارى ق.ٶسكەنباەۆ. 20.04.2016 جىل «ۇلت اقپارات». http://ult.kz/18983/sheteldikterdin-kandaj-zherdi-satyp-aluga-kykygy-bar/).

        «جەر كودەكسiنiڭ 24-بابىنا سەيكەس, شەتەلدiكتەر مەن ورالماندارعا جەر ساتىلمايدى. ولارعا 25 جىلعا جالعا بەرiلەدٸ. قازiرگi تاڭدا 10, 15 جەنە 49 جىلعا بەرiلگەن جەرلەر ودان ەرi جالدا بولا بەرەدٸ». (قر ۇەم قۇرىلىس, تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق iستەرi جەنە جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتi تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ب.سماعۇلوۆ 20.04.2016 جىل «ۇلت اقپارات»).

         «قازاقستان رەسەيگە 63 مىڭ گەكتار جەرٸن جالعا بەرەتٸن بولدى. «مەسەلە زىمىران قالدىقتارىنىڭ قۇلاۋ تراەكتوريياسىنىڭ ٶزگەرۋٸندە. ياعني, بۇرىن ولار جەزقازعان اۋماعىنا قۇلاپ كەلگەن بولسا, ەندٸ اقتٶبە وبلىسىنداعى ىرعىز اۋدانى جەنە قوستاناي وبلىسىنداعى جانگەلدٸ اۋداندارىنىڭ اۋماعىنا قۇلايتىن بولادى. بارلىعى 63 مىڭ گەكتار جەر بٶلٸنٸپ وتىر: 22 مىڭى اقتٶبە وبلىسىندا, 41 مىڭى قوستاناي وبلىسىندا ورنالاسقان», — دەيدٸ ۆيتسە-مينيستر. (4.07.2016 جىل «ۇلت كز» (http://ult.kz/23540/kazakstan-resejge-63-myn-gektar-zherin-zhalga-beretin-boldy/#comment-16748).

         «قازاقستان جەرٸنٸڭ جالپى اۋماعى – 272 ملن گا, ونىڭ ٸشٸندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانىلىپ جٷرگەن جەر – 100 ملن گا, بوس جاتقان بوسالقى جەر – 100 ملن گا.

         جەر 2003 جىلدان بەرٸ ساتىلۋدا. سول جىلعى جەر كودەكسٸ قابىلدانعاننان بەرٸ جەردٸڭ 3 ميلليون گەكتارى جەكە مەنشٸككە ساتىلعان. قالعانى جالعا بەرٸلگەن.

         65 مىڭ گەكتار جەرٸ شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرٸلگەن.

         شامامەن 1,7 ملن گا جەر العاشقى ساتۋعا دايىندالىپ جاتىر». (4 مامىر 2016 جىل, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇرىلىس, تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ٸستەرٸ جەنە جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتٸ باسقارماسىنىڭ باسشىسى­ س.سەرسەنوۆتٸڭ دەرەگٸنەن.

http://www.azattyq.org/a/kazakhstan_land_protest_interview_with_samat_sarsenov/27715081.html).

         جەر ساتۋدىڭ «پايداسى» جايلى ك.مەسٸموۆ ٶكٸمەتٸنٸڭ كەلتٸرگەن ۋەجدەرٸ:

1. اۋىل شارۋاشىلىعى جاندانادى. قارسى ۋەج: اۋىل تۇرعىندارىنا جەردٸ ساتپاي-اق جالعا بەرٸپ, مەملەكەت كٶمەكتەسسە بولدى. مىسالى, ارزان پايىزبەن قارىز بەرۋ, متس-تەردٸڭ قىزمەتٸن قالپىنا كەلتٸرۋ, سۋ جەتكٸزٸپ بەرۋ ت.ت.  ونداي تەجيريبەمٸز بار. ونى جاقسى بٸلەتٸن اۋىل قارييالارىنىڭ كٶزٸ تٸر

2. اقشاعا كەنەلەمٸز. ۋەج: جارايدى, جەردٸ قازٸر ساتىپ, بيۋدجەتتٸڭ جىرتىعىن 2 ملرد دوللارمەن جامادىق دەلٸك. كەلەسٸ جىلى نەمٸزدٸ ساتا­مىز?! بٸزدە باسقا ساتاتىن نە قالدى? ەرينە, قازٸرگٸدەي قىسىلتاياڭ, قيىن شاقتا قولىندا قارجىسى بار ادامداردىڭ جەر ساۋداسىنان ۇتارى كٶپ. ال, قاراپايىم حالىققا ونداي پايداسى تيەمەيتٸنٸ ايدان انىق.

1.  جەردٸڭ ازىپ-توزۋىنا توسقاۋىل قويىلادى.  ۋەج: قالاي جاساساڭ دا جەردٸ ٷزدٸكسٸز پايدالانۋ جەردٸڭ قۇنارلىلىعىن تٶمەندەتەدٸ. ەجەلگٸ تەجريبەگە جٷگٸنۋ كەرەك. نەگٸزگٸ تەسٸلدەردٸڭ بٸرٸ, جەردٸ ۋچاسكەلەرگە بٶلٸپ دەمالدىرۋ, نەمەسە اۋىسپالى ەگٸن تەسٸلٸن قولدانۋ. حيمييالىق «تىڭايتقىش» قولدانۋدى ازايتىپ, تابيعي «تىڭايتقىشتاردى» قولدانۋعا بەت بۇرۋ. قازٸرگٸ تاڭدا, ديقانشىلاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ساتۋعا شىعاراتىن ٶنٸمدەرٸنە عانا «حيمييالىق» تىڭايتقىشتار قوسادى, ال ٶزدەرٸ جەيتٸن ٶنٸمدەرٸنە پايدالانبايدى.

2.   ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسى كٶتەرٸلەدٸ. ۋەج: ۇلان بايتاق دالامىزدىڭ استى مەن ٷستٸندەگٸ بار بايلىعىن (التىن, كٷمٸس, شىرىش, مۇناي, گاز ت.ت.) ساتقاندا كٶتٸرٸلمەگەن ەكونوميكانى جەر ساتۋدان تٷسەتٸن ازعانا اقشامەن كٶتەرەمٸن دەۋ بارىپ تۇرعان ەكونوميكالىق ساۋاتسىزدىق.

3.   اۋىلشارۋاشىلىعى داميدى. ۋەج: اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ٷشٸن جەر پايدالانۋداعى تەجريبەسٸ مول اۋىل تۇرعىندارىن جوسپارلى تٷردە قالاعا كٶشٸرۋدٸ ۇيىمداستىرۋدىڭ قانداي قاجەتٸ بار ەدٸ. ورىس تٸلدٸ ٶكٸمەتتٸڭ بٸرنەشە جىل بويى توقتاۋسىز جٷرگٸزگەن «ۋربانيزاتسييا» ساياساتى بەرٸمٸزدٸڭ كٶز الدىمىزدا بولعان جوق پا? ەلٸ دە جٷرٸپ جاتىر. ورىس تٸلدٸ ٶكٸمەت بٸزدٸ بۇل جەردە دە الداپ سوقتى. ەسٸمٸزدە بولار, ۇلتتىڭ زييالىلارى ۇلتتىق يدەولوگييانى ەكونوميكا مەنەن قاتار قولعا الۋ جٶنٸندە مەسەلە كٶتەرگەندە, بٸرٸنشٸ اقشا تابايىق, دەپ ۇلتتىق يدەولوگييانى كەيٸنگە قالدىرعانى. ونىڭ قورىتىندىسى تٸلٸمٸز بەن ساياساتىمىزدىڭ جەنە مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ «تٸزگٸنٸن» رەسەيدٸڭ قولىنا, ال دٸنٸمٸزدٸڭ «تٸزگٸنٸن» ارابتاردىڭ قولىنا بەردٸك. 25 جىلدا ەل بيلٸگٸنٸڭ مەمتٸلدە تٸلٸ شىقپاۋى جەنە مىنا «مۇزجارعىش» سالافيلەر سونىڭ جەمٸسٸ.

4.     ٶز ٶنٸمٸمٸزدٸ جەپ, ەكسپورتقا شىعارامىز. ۋەج: جەر ەگۋگە شەتەلدٸ ارالاستىرماي-اق شىعىپ جٷرگەن جوقپىز با? بۇدان تەجريبەمٸز ٶتە مول. تٸپتٸ كەي سالادان ەلەم ەلدەرٸنٸڭ ەڭ الدىڭعى قاتارىندامىز. قازاقستان استىعىنىڭ ەكسپورتقا شىعىپ كەتكەلٸ ەلدەقاشان ەمەس پە?

5. قازاقستاننىڭ جەرٸ بوس جاتىر, سول جەرلەردٸ يگەرەمٸز. ۋەج: اقيقاتىن دا, قاراپايىم قازاقتىڭ ەگٸن ەگٸپ, باسپانا (ٷي) سالماق تٷگٸلٸ, «تاۋىق كەتەك» سالاتىندا جەرٸ جوق. ٶكٸمەت بەرگەن ۋەدەسٸن ورىندامادى. بوس جاتسا دا ەش ايىبى جوق. بٸز يگەرمەسەك, ۇرپاعىمىز يگەرەدٸ.

        «جەر رەفورماسى جٶنٸندەگٸ كوميسسييانىڭ ٷشٸنشٸ وتىرىسىندا قوعام قايراتكەرٸ ەرٸ اتالعان كوميسسييانىڭ مٷشەسٸ مۇرات ەبەنوۆ ەلٸمٸزدە تۇرعىن ٷي سالۋ ٷشٸن 1 ميلليوننان استام ازامات 10 سوتتىق (اۋىل حالقىنا 20 سوتتىق) جەر الۋ كەزەگٸندە تۇرعاندىعىن ايتىپ, وسى مەسەلەنٸڭ شەشٸلۋٸنە كٶمەكتەسۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى, - دەپ حابارلايدى. (28.05.2016 جىل «قامشى كز» (http://www.qamshy.kz/home/show/6927).

1. جەر ساتىپ مەملەكەت باييتىن بولادى. ۋەج: باييتىن مەملەكەت ەمەس تەك قانا شەنەۋنٸكتەر مەن بايلار. مەملەكەت شەنەۋنٸكتەر مەن بايلاردان تۇرمايدى. مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸ كەدٸمگٸ قاراپايىم قالىڭ قازاق.  شەنەۋنٸك تە, بايلار دا وسى حالىققا قىزمەت جاساۋعا تيٸس. بٸزدە بۇل كەرٸسٸنشە بولىپ تۇر. مۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى...

        زييانى: 1. جوعارى دا ايتقانىمداي, جەرگە تەك شەنەۋنٸكتەر, ٸرٸ بايلار جەنە شەتەلدٸكتەر يە بولادى. بٸزدٸڭ بۇلاي ويلاۋىمىزعا تولىق نەگٸز بار. سەبەبٸ, قازاقستان بيلٸگٸ جەر يەلەرٸ تۋرالى اقپاراتتى قۇپييا ساقتايتىن زاڭ قابىلداپ جٸبەرگەن. جارييالاساڭ سوتتاپ جٸبەرەدٸ.

         «ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا: «جەردٸڭ ٸرٸ يەلەنۋشٸلەرٸ تۋرالى اقپارات, مەملەكەتتٸك قۇپييالار قاتارىنا جاتادى, ياعني ول جايلى ارنايى زاڭ بار. جەردٸڭ يەسٸ جايلى اقپاراتتى مەنشٸك يەسٸنٸڭ كەلٸسٸمٸ بولسا عانا جارييالاۋعا بولادى».

(04.07.2016 جىلى اباي كز» باسىلىمىندا (http://abai.kz/post/view?id=8637).

1.  قاراپايىم قازاققا سولارعا جالدانىپ قۇل نەمەسە كٷندٸكشٸ بولۋدان باسقا جول قالمايدى.
2. ساتىلعان جەرگە قاراپايىم قازاق اياق باسا المايدى.
3.   جەر يەلەنۋشٸلەر ساتىپ العان جەرلەرٸنٸڭ سىرتىن شارباقپەن قورشاپ, ٸشٸنە ەشكٸمدٸ كٸرگٸزبەيدٸ. تٸپتٸ زاڭ ورىندارى قىزمەتكەرلەرٸن دە. ولارعا دا كٸرۋگە رۇقسات الۋلارى كەرەك بولادى.
4.   ساتىلىپ كەتكەن جەردەگٸ اتا-بابامىزدىڭ مولاسىنىڭ باسىنا بارا المايتىن بولامىز.
5. ول جەردەگٸ اتا-بابامىزدىڭ مولالارىنىڭ ٷستٸنە جول سالىنىپ, ەگٸن ەگٸلٸپ نەمەسە ەرتٷرلٸ عيماراتتار سالىنىپ اياق استىندا قالادى.
6. ساتىلىپ كەتكەن جەردٸ وڭايلىقپەن كەرٸ قايتارىپ الا المايمىز. كەرٸ قايتارىپ الۋدىڭ بٸرٸنشٸ جولى ەگەر ساتسا (مىسالى قىتايلىقتاردىڭ, ورىستاردىڭ ت.ت. كەرٸ ساتاتىنا كٷمەنٸم بار), بٸرنەشە ەسە باعاسىن بەرٸپ قايتا ساتىپ الۋ. ەكٸنشٸسٸ, قىلمىس جاساپ كٷش قولدانۋ ارقىلى تارتىپ الۋ. ونىڭ باسقا جولى جوق. ەگەر ەرتەڭ سولار ساتىپ العان جەردەن التىن, كٷمٸس, مۇناي ت.ت. شىقسا نە ٸستەيمٸز? قۇقىقتىق مەملەكەتتەن قىلمىستىق مەملەكەتكە اينالىپ كەتپەيمٸز بە?
7. 25 جىلدان كەيٸن  نەمەرەلەرٸمٸزدٸڭ «جەرٸمدٸ قايتارىپ بەر!» دەگەنٸن كٸم تىڭدايدى.
8. زاڭمەن رۇقسات ەتٸلگەننەن كەيٸن جەر ساتۋ پروتسەسٸ توقتامايدى. جاقىن كەلەشەكتە جەر دە ساتىلىپ بٸتەدٸ. سوندا قازاق بالاسىنا ٶلگەن دە قايدا جەرلەنەمٸن دەگەن مەسەلە تۋىندايدى. جەر ساتۋدىڭ اقىرى  بٸزدٸ مۇسىلماندىقتان شىعارىپ, كٷلٸمٸزدٸ كٶككە ۇشىراتىن, ياعني سٷيەگٸمٸزدٸ ٶرتەيتٸن بولادى.
9. جەر ساتۋدىڭ سوڭى قازاق حالقىن باي مەن كەدەي دەگەن ەكٸ تاپقا بٶلٸپ, ونىڭ سوڭى تاعى باياعى 1905 جەنە 1917 جىلدارداعىداي  تٶڭكەرٸسكە ەكەلٸپ سوعادى. باياعى كسرو تاريح كٸتابىندا ايتىلعانداي,  «ەكٸنشٸ اياعىن باساتىن جەر تاپپاي, بٸر اياعىمەن تۇرعان شارۋانىڭ» كەبٸن كيەمٸز.
10. قازٸرگٸ قر ورىس تٸلدٸ بيلٸگٸ ەشقاشان شەشە المايتىن  «جەر داۋى» بۇرىنعىدان دا بەتەر ٶرشيتٸن بولادى. ەلٸمٸزدە, جەر داۋىنا بايلانىستى قانشاما تولقۋلار, شەرۋلەر ورىن الدى. سول داۋدىڭ سوڭى تٸپتٸ كٸسٸ ٶلٸمٸنە دە اپارىپ سوقتى. مىسالى, الماتىداعى «شاڭىراق» وقيعاسى.
11.       جەر ساتىلسا قاراپايىم قازاققا "بارار جەر, باسار تاۋ" قالمايدى. بۇل قازٸردٸڭ ٶزٸندە سولاي. ەۋەجاي, تج ۆوكزالى, بازار, مال بازارى ت.ت. بەرٸنٸڭ سىرتى ٶتە الىس قاشىقتىقپەن قورشالعان, ٸشٸنە كٶلٸگٸڭمەن كٸرسەڭ اقشا سۇرايدى. ونىڭ قۇنىن جاقىندا كەيبٸرەۋلەر تاعى ەكٸ ەسەگە كٶتەرٸپتٸ. اقشاڭ بولماسا, العان مالىڭدى بٸر كم-گە جاياۋ ارقالايسىڭ, نەمەسە كٷتٸپ العان قوناعىڭدى جٷگٸمەن قوسىپ ارقالايسىڭ.

         ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق كٶرٸكتٸ جەرلەرٸ ەلدەقاشان ساتىلىپ كەتكەن. بەرٸنٸڭ سىرتى شارباقپەن قورشالعان. ٸشٸنە مٷلدەم كٸزگٸزبەيدٸ. كٸرگٸزەتٸندەرٸ ەكەسٸنٸڭ قۇنىن سۇرايدى. مىسالى, كٶكشەتاۋداعى «بۋراباي», شىمكەنت قالاسى ماڭىنداعى «ماشات» شاتقالى, ماڭعىستاۋداعى «اقمىش» پەن «تامشالى» ت.ت..

         «بٸز قازٸر قاپشاعايدىڭ جاعاسىنا بارىپ, سۋعا تٷسە الماي قالدىق, بالىق اۋلاي الماي قالدىق. الاكٶل, بالقاش, بەرٸ سول. بٶگەنباي, قابانبايلار تٸرٸلٸپ كەلسە, بەتٸن دە جۋا المايدى قاپشاعايدان, ٶزٸنٸڭ قورعاعان جەرٸنەن. مٸنە, 2003 جىلى جەر جەكە مەنشٸككە ەنٸپ, حالىقتىڭ  كٶرگەنٸ وسى». (د.كٶشٸموۆ, «ۇلت تاعدىرى» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ تٶراعاسى. 21.05.2016. يستوچنيك: http://24.kz/kz/zha-aly-tar/basty-zha-aly-tar/item/120962-ya-otyrysy-aya-taldy).

          «قىزىلوردا وبلىسىندا ٶتكەن جەر رەفورماسى بويىنشا قوعامدىق كوميسسييانىڭ وتىرىسىندا جۋرناليست جاناربەك ەشٸمجان ٸرٸ جەر يەلەنۋٸشٸلەرٸ تۋرالى اقپاراتتى اشىق تٷردە جارييالاۋ مەسەلەسٸن كٶتەردٸ. سەبەبٸ رايىمبەك اۋدانىنىڭ ٶزٸندە بارلىق جەردٸ تٶرت-اق ادام بٶلٸپ العان. «ەل قىستاۋدان جايلاۋعا كٶشە المايدى. جولعا دەيٸن مەنشٸكتەپ العان», — دەيدٸ ج.ەشٸمجان, دەپ حابارلادى Baq.kz تٸلشٸسٸ». (04.07.2016 جىلى اباي كز» باسىلىمىندا (http://abai.kz/post/view?id=8637 جارييالانعان). مۇنداي دەرەكتەر ٶتە كٶپ.

1. قازاقتىڭ اتامەكەنٸ مەن بار بايلىعى قازاقتىڭ ەمەس, «دياسپورالاردىڭ» يەلٸگٸنە ٶتەدٸ. ٶتٸپ تە بولىپتى. «قازاق جەرٸنٸڭ 64 پايىزى قازاق ەمەستەردٸڭ قولىندا» (ت.جۇرتباي 27.08.2015. https://www.youtube.com/watch?v=UxhQc8OnQeA).

       1914 جىلى جەلتوقسان ايىن­­دا ورىنبوردا ە.بٶكەي­­حاننىڭ باسشىلىعىمەن ٶتكەن ٸٸ بٷكٸل قازاق سەزٸندە: «جەر, جەردٸڭ ٷستٸندەگٸ تٷگٸ, ونىڭ استىنداعى كەنٸ – الاشتىڭ مٷلكٸ بولىپ تابىلادى» دەپ بەكٸتٸلگەن.

        ...الاش دەگەنٸمٸز, ول – حالىق. جەر – حالىقتىڭ مٷلكٸ. سٸزدەر بولسا, سونى ساتايىن دەپ وتىرسىزدار», — دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ د.كٶشٸم.  «جەردە جەكە مەنشٸككە ساتۋ كەرەك دەيتٸندەر مەملەكەتكە سەنبەيدٸ» 18.06.2016.  http://ult.kz/22556/d-koshim-zherdi-zheke-menshikke-satu-kerek-dejtinder-memleketke-senbejdi/).

          كيەلٸلٸگٸ: جەر ساتىلىپ, ياعني قۇنى ايقىندالىپ قولدان قولعا ٶتەتٸن بولسا قادٸر-قاسيەتٸ كەتٸپ, كيەلٸلٸگٸنەن ايرىلادى.

          اتام قازاق «جەر» دەگەن سٶزدٸڭ تٷبٸرٸن (ٶز تٷبٸن, سٶزدٸڭ اتاسىن, قازٸرگٸشە ايتقاندا «اۆتورىن») «ەر» (ەر-ازامات) دەپ اتاعان. دەمەك, ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭنٸڭ ساتۋىڭا بولمايتىنى سيياقتى, جەردٸ دە ساتۋعا بولمايدى. ۇلى اتالارىمىز جەر ساتۋدى «ساتقىندىق» پەن «جەزٶكشەلٸككە» تەڭەگەن. دەمەك, جەر ساتۋ ۇلتقا دەگەن ساتقىندىق بولىپ تابىلادى.

          سونىمەن قاتار, ۇلى اتالارىمىز "انا, جەر, انا" دەپ جەردٸ اناعا دا تەڭەگەن. اناڭدى جالعا بەرٸپ, ساتۋعا بولمايتىنى سيياقتى جەردٸ دە جالعا بەرۋگە, ساتۋعا بولمايدى. دەمەك, جەر ساتۋدى ەڭ سوراقى ازعىندىققا بالاعان.

         ۇلى اتالارىمىز تۋعان جەردٸ اتامەكەن دەپ اتاعان.  اتا مەكەن (م-ەكە-ن),  – اتا الدىندا, مەن سٶزٸنٸڭ قاق ورتاسىندا ەكە (ەكە) تۇر.  بۇل سٶزدٸڭ تولىق ماعىناسى «اتام مەن ەكەمنٸڭ مولاسى جاتقان جەنە مەنٸڭ تۋعان جەرٸم». اتامەكەن, بۇل قازاقتىڭ جەرگە قاتىستى اتا سالتىنىڭ ماعىناسىن اشىپ كٶرسەتەتٸن ەڭ قاسيەتتٸ سٶزٸ.

        بۇنداي ۇعىم جەر بەتٸندەگٸ ەش بٸر ەلدٸڭ  سٶزدٸك قورىندا جوق. سەبەبٸ, بۇل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ بارلىعى ادام اتادان جەنە ونىڭ قاراشاڭىراعى قاز اعادان (قازاقتان) تارادى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بۇل ۇعىمنىڭ ماعىناسى بٷگٸنگٸ قازاقتار سول ەڭ تٷپتەگٸ ادام اتامىزدىڭ مەكەنٸندە وتىر دەگەن سٶز.

        بۇل ۇعىمنىڭ قادٸر قاسيەتٸن تولىق ۇعىنۋ ٷشٸن, قازٸرگٸ تاڭدا وسى ۇعىمنىڭ ورنىنا قولدانىستا جٷرگەن وتان ۇعىمىنىڭ ماعىناسىن تولىق تٷسٸنە بٸلۋٸمٸز قاجەت.

      وتان – وت انامىز بەن وتباسىمىزدىڭ, ياعني بالا-شاعامىزدىڭ ورنالاسقان جەرٸ. دەمەك, وتباسىڭ قايدا بولسا وتانىڭ سوندا, ياعني يت سيياقتى قارنىڭ قاي جەردە تويسا, وتانىڭ سول جەر دەگەن سٶز. بۇل قازٸرگٸ امەريكاعا جەر-جەردەن جينالعان ەر تٷرلٸ ۇلتتاردىڭ «قىدىرىمپاز» ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاعيداسىنا تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ.

       بٸز قازٸر اتامەكەندٸ اۋىزعا المايمىز, ونىڭ ورنىنا بار جەردە ٷنەمٸ بٸرٸنشٸ ەتٸپ «وتان وتباسىنان باستالادى» دەپ, وتان دەگەن سٶزدٸ اۋىزدان تاستامايمىز. بٸزگە ۇلى اتالارىمىزعا لايىق تولىق قاندى ەل بولۋ ٷشٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتە وتاندى ەمەس, اتامەكەندٸ قويۋعا تيٸسپٸز. شىندىعىندا دا, اتامەكەندٸ اۋىزعا الماي, تەك قانا جالاڭ وتاندى ۋاعىزداۋ بٸزدٸڭ اتا تاريحتان دا, ونىڭ ۇلى مەدەنيەتٸنەن دە تولىقتاي باس تارتقاندىعىمىز. بۇل كوسموپوليتيزمنٸڭ باستاۋ الاتىن جەرٸ, ياعني سول جەرگە اپاراتىن تٸكە جول. انا تٸلٸمٸزدەگٸ كوسموپوليتيزمنٸڭ بالاماسى «ەر تۋعان جەرٸندە, يت تويعان جەرٸندە» دەلٸنەدٸ. قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸنە ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ اسا كٶبەيٸپ كەتۋٸ وسى تۇجىرىمىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق. بۇل باياعى امەريكالىقتاردىڭ (ەۆروپالىقتاردىڭ), ياعني ەبرەيلٸك بولشەۆيزمنٸڭ جوباسىمەن قولدان جاسالعان «موي ادرەس سوۆەتسكيي سويۋزدىڭ» جالعاسى.

        بۇل ەكٸ ۇعىمنىڭ ايىرماسى اسا ٷلكەن. سەبەبٸ, سەن اتا مەكەنٸڭدٸ  ەشقاشان ساتپايسىڭ, ساتا دا المايسىڭ,  قازاقتا ونداي ۇعىم دا, ونداي سٶز دە جوق. اتامەكەن (اتاڭ, ەكەڭ جەنە ٶزٸڭنٸڭ تۋعان جەرٸڭ) سەنٸڭ ٶزٸڭنٸڭ جەنە ۇرپاقتارىڭنىڭ جٷرەگٸنٸڭ تٷپكٸرٸندە مەڭگٸ جاتۋعا تيٸس. ال, قازٸر وتانىن ساتاتىندار تولىپ جاتىر. بۇعان ايعاق ٸزدەپ الىسقا ات ايداۋدىڭ دا قاجەتٸ جوق. نۇر وتانعا مٷشە بولىپ الىپ, پارتيياسىندا, سوعان قوسا ەلٸن دە, جەرٸن دە ساتىپ شەتەلگە قاشىپ جٷرگەندەر قانشاما دەسەڭٸزشٸ! جاسىراتىنى جوق, قازٸرگٸ تاڭدا بٷگٸنگٸ كٶپتەگەن ۇرپاقتاردىڭ اراسىندا اتامەكەن, تۋعان جەر دەگەن ۇعىمداردىڭ وتى سٶنۋگە اينالعان. كٶپتەگەن زامانداستارىمىز وتباسىن ەرتٸپ الىپ, كٶجە قارنىن تويعىزاتىن وتان ٸزدەپ جەر شارىن شارلاپ كەتكەنٸ ەشكٸمگە دە قۇپييا ەمەس.

        بۇنداي ەرەكەتتٸڭ  مىسالدارى, قازاق دالاسىندا دا ايقىن كٶرٸنٸس تابۋدا. مىسالى, سولتٷستٸكتٸڭ قازاقتارى اتامەكەن - تۋعان جەرلەرٸن  ورىسقا بوساتىپ بەرسە, وڭتٷستٸكتٸڭ (شىمكەنتتٸڭ) قازاقتارى اتامەكەندەرٸن ٶزبەككە بەرٸپ, ٶزدەرٸ بٷكٸل قازاق دالاسىن شارلاپ, «كٶجە قارىن تويعىزاتىن جەر» ٸزدەپ كەتتٸ. دەمەك, قازٸرگٸ قازاق رۋلارىنىڭ ەجەلگٸ قازاقي بولمىسى بۇزىلۋعا اينالعان.

        تاريح تاعلىمى: ەربٸر قازاق بالاسىنىڭ «كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي» قورعاۋعا تيٸس ارى مەن نامىسى: ار-يمانى, اتامەكەن - تۋعان جەرٸ جەنە وتباسى. ەگەر ادام بالاسىندا وسى ٷشەۋٸ بولماسا جەنە ولاردا وسىلاردى قورعايتىن سەنٸم بولماسا, وندا ول ناعىز ارسىزدىڭ ٶزٸ. بۇندايلاردى اتام قازاق «ەر تۋعان جەرٸندە, يت تويعان جەرٸندە» دەپ يتكە تەڭەگەن. بۇل قازٸر عىلىمي تٸلدە «كوسموپوليتيزم» دەلٸنەدٸ. قازٸرگٸ حالىقتى توناپ شەت ەل اسىپ كەتكەندەردٸڭ بەرٸ وسى توپقا جاتادى.

          تاريحي نەگٸزدەمەسٸ: جوق. «جەر مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸ. ونى بٸرەۋگە قالاي بەرەمٸز» (كٷن قاعانى مٶدە).

        «قىتايدىڭ تەرٸستٸگٸن مەكەندەگەن حۇن ەكٸ ۇلىسقا, ياعني تايپالىق بٸرلەستٸككە توپتالادى. سونىڭ تٷستٸك ۇلىسى-دونحۋ حانى حۋن تۇمانى ٶلگەن سوڭ, ەلشٸ جٸبەرٸپ, حاننان قالعان تۇلپاردى سۇراتادى. مٶدە ۋەزٸرلەرٸمەن كەڭەسٸپ, كٶرشٸ ەلمەن بٸر اتقا بولا جاۋىعامىز با دەپ, تۇلپاردى ەلشٸگە جەتەكتەتەدٸ. تاعى بٸردە دونحۋ مٶدەنٸڭ ناقسٷيەرٸن (يانچج) قالايدى, ۋەزٸرلەرٸ: «دونحۋلاردىڭ ەسٸ دۇرىس پا?! ەلدە, بٸزدٸ باسىنعانى ما, بۇلاردىڭ قاي قىلىعى, ونىڭ حانى ارسىز, ۇياتسىز ادام ەكەن! دونحۋعا قارسى ۇرىسقا اتتانايىق!»-دەسەدٸ. مٶدە: «كٶرشٸ ەلدەن بٸر قاتىندى ايايمىز با?»,-دەپ ٶزٸنٸڭ ناقسٷيەر ەيەلٸن دونحۋلارعا جٶنەلتەدٸ.

       مٶدەنٸڭ ناقسٷيەرٸ قولىنا تيگەن دونحۋدىڭ حانى ەسٸرٸپ كەتەدٸ. «جامان اتقا جال بٸتسە, جانىنا تورسىق بايلاتپاس, جامان ادامعا مال بٸتسە, جانىنا قوڭسى قوندىرماستىڭ» كەرٸ كەلٸپ, دونحۋ جەرٸنٸڭ باتىسىندا 1000 ليلٸك قۇم تاقىر بولۋشى ەدٸ (مۇڭعىل (مۇڭال م.ق.) دالاسىنداعى قالعاننىڭ وڭت.-باتىس جاعى). مۇندا ەكٸ جاقتىڭ شەكاراشىلارى تۇراتىن. «وسى ارالىق سەندەرگە قولايسىز, ماعان تارتۋ ەتٸڭدەر»,-دەپ, دونحۋدىڭ حانى مٶدەگە تاعى كٸسٸ جٸبەرەدٸ. مٶدەنٸڭ كەڭەسشٸلەرٸ: «پايداعا اسىپ جاتقان جەر ەمەس, بەرسە دە, بەرمەسە دە بولادى»,-دەپ سولقىلدايدى. سوندا مٶدە قانى قايناپ: «جەر-مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸ ەمەس پە, جەرسٸز مەملەكەت بولا ما?! ونى قالاي بەرمەكسٸزدەر!»-دەيدٸ دە, جەردٸ بەرەيٸك دەگەندەردٸڭ باسىن الدىرادى.

        مٶدە ەندٸ اتقا قونىپ: «كەيٸن قالعانداردىڭ بەرٸنٸڭ باس شابىلسىن», - دەيدٸ دە, شىعىسقا بەت الىپ, دونحۋلارعا شابۋىل جاسايدى. داندايسىپ, قاننەن-قاپەرسٸز جاتقان دونحۋلاردىڭ بىت-شىتىن شىعارادى, جەرٸن قيراتىپ, مال-مٷلكٸنە يە بولادى (ب.ك.الباني «قازاقييا» الماتى. 1998. 33-35 بەتتەر).

      تاريح تاعلىمى: جەر ساتۋ قازاقتا مٷلدەم بولماعان. اتامەكەن - تۋعان جەرٸن قازاق, قازاق بولعالى ەشقاشان ساۋداعا سالعان ەمەس.

         زاڭدىق (اۆتورلىق) قۇقىعى: ون سەگٸز مىڭ عالامدى, سونىڭ ٸشٸندە جەردٸ دە جاراتقان ادام ەمەس, ۇلى جاراتۋشى – اللا. دەمەك, جەرگە يەلٸك ەتۋ قۇقىعى ادام دا ەمەس,  اللا دا. قازاقتىڭ اتا سالتى بويىنشا ادامدار ٶز قولىمەن جاساعان دٷنيەلەرٸنە عانا يەلٸك ەتۋگە قۇقىلى.

         اللانىڭ 99 ەسٸمٸنٸڭ بٸرٸ حالىق. دەمەك, قازاق جەرٸنە يەلٸك ەتۋ ۇلى جاراتۋشى – اللا اس پەن كٶكتٸ, ونىڭ ورتاسىنا سونىڭ بەرٸنە يەلٸك ەتسٸن دەپ ادام بالاسىن جاراتىپ, ولارعا سٶيلەيتٸن تٸل مەن سانا بەرگەلٸ بەرٸ ٶز اتامەكەندەرٸندە وتىرعان قازاق ۇلتىنىڭ قۇقىعى.

           وسى ەل مەن جەر ٷشٸن تەر تٶككەن اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحى اتا مەكەنگە سٸڭٸپ قالعان. باتىرلار كەتسە ولاردىڭ مولاسى, رۋحى, ٸسٸ, تاريحى وسى جەردٸڭ بويىندا. وسى سەبەپتەن جەر قازاق ٷشٸن تاۋار ەمەس, قاسيەتتٸ نەرسە, ۇلتتىڭ مەكەنٸ, كيەلٸ دٷنيە.

          «بيٸكتە كٶك تەڭٸرٸ, تٶمەندە قارا جەر جارالعاندا,

          ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا ادام بالاسى جارالعان.

          ادام بالاسى ٷستٸنە اتا-تەگٸم, بۋمىن قاعان, ٸستەمٸ قاعان وتىرعان.

          وتىرىپ, تٷركٸ حالقىنىڭ  ەل-جۇرتىن قالىپتاستىرعان, يەلٸك ەتكەن» (كٷلتەگٸن).

          تاريح تاعلىمى:  ەلەمدە باتىرلىقتىڭ تەڭدەسسٸز مەكتەبٸن قۇرىپ, ٸلٸمٸن ساقتاعان قازاقتىڭ قولىنان قاراپايىم عانا جەر ٶڭدەۋدٸ كەلمەيدٸ دەۋ, بۇل قازاقتى قورلاۋ. مەملەكەت تەك قانا جاعداي جاساۋى تيٸس.

         جەر ساتۋدىڭ ەلەمدٸك تەجريبەسٸ:   قر اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترٸ ا.مامىتبەكوۆتىڭ

         «جەر ساتۋ ەلەمدٸك تەجٸريبەگە, ەكونوميكانىڭ سان قاتپارلى تالاپتارىنا تولىقتاي ساي» دەگەنٸنە ايتارىمىز: جەردٸ جالعا بەرگەن, ساتقان جەنە كەپٸلدٸككە قويعان ەلدەردٸڭ ەشقايسىسى جەرٸن قايتارىپ الا الماعان, تٸپتٸ الپاۋىت ەلدەردٸڭ ٶزٸ دە.

         الاش كٶسەمدەرٸ كەزٸندە تاتار مەن باشقۇرت حالىقتارىن مىسالعا كەلتٸرە وتىرىپ, جەردٸ جەكەمەنشٸككە باسىبايلى بەرۋدٸڭ كەسەلٸن دəلەلدەپ بەرگەن. جەكەمەنشٸك جەرلەرٸن تاتار مەن باشقۇرت باۋىرلار بانكٸگە كەپٸلدٸككە قويىپ, نەسيە العان, ونى قايتارا الماي, كٶپ جەردەن ايىرىلىپ قالعان. (بۇل دەرەك الاش كٶسەمٸ Əليحان بٶكەيحاننىڭ جازبالارىنان الىندى).

          «نيكولايدىڭ (رەسەي پاتشاسى – رەد.) كەزiندە ارەنداعا بەرiلگەن جەر قايتپادى. قازاق جەرiنiڭ تٷبiنە جەتكەننiڭ بiرi – وسى ارەندا بولاتىن. حالىقتىڭ سىرتىنان بيلەپ ٷيرەنگەن قازاقتىڭ جۋاندارى ارەنداعا جەر بەرە بەرەتiن. 1904 جىلى جەكەندi ٶزەنiنiڭ بويىنداعى ويىل جەرمەڭكەسi كەزiندە ەلگi جۋاندار ەلدiڭ جايلاۋىن ورىستارعا ارەنداعا بەرگەن عوي. سول جەردiڭ بەرi ورىستارعا ٶتiپ كەتiپ, كٶشپەلi قازاقتىڭ كٷنi قاراڭعا اينالدى».

           كەدەي قازاقتىڭ جەرiن سول جۋاندار سىرتىنان جالداپ جiبەرەتiن, اقىرىندا ول جەر ارەنداعا العان كiسiنiڭ تٷپكiلiكتi مٷلكi بولىپ قالاتىن. وسىلايشا وتارشىلدار قازاقتىڭ جەرiن ەبدەن تالادى, بۇعان قازاقتىڭ ٶز جۋاندارى دا قولعابىسىن تيگiزدi. (تەلجان شونانۇلى: «نيكولايدىڭ (رەسەي پاتشاسى – رەد.) كەزiندە ارەنداعا بەرiلگەن جەر قايتپادى». ورىنبور, 1923 جىل).

         رەسەي كەزٸندە الياسكانى اقش-قا 100 جىلعا جالعا ساتقان بولاتىن, ول جەردەن رەسەي تٷپكٸلٸكتٸ ايىرىلدى. بۇل وقيعانى دٷنيە جٷزٸ بٸلەدٸ.

         كٷردٸستان مەملەكەتٸ كەزٸندە جەرٸن كەپٸلدٸككە قويىپ قارىزعا اقشا العان. قارىزىن ۋاقتىلى قايتارا الماۋى سەبەپتٸ ٷش ەل – ۇلىبريتانييا, فرانتسييا جەنە تٷركييا ونىڭ جەرٸن بٶلٸپ الىپ, كٷردٸستان ەلٸ مەملەكەت رەتٸندە تاريحتان جويىلدى.

         پالەستينا مەملەكەتٸ كەزٸندە جەر ساتۋدى پارلامەنتكە شىعارىپ, جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە ساتۋ جايلى زاڭ قابىلداعان بولاتىن. سول زاڭنىڭ نەگٸزٸندە ولاردىڭ جەرٸنٸڭ بٸر ٷلكەن بٶلٸگٸن ەۆرەيلەر ساتىپ الىپ, سول جەرگە قازٸرگٸ يزرايل مەملەكەتٸن قۇردى.

         «يزرايل قالاي قۇرىلدى: سيونيستٸك قوزعالىستىڭ اۆتورى اتانعان جۋرناليست تەودور گەرتسلدٸڭ (1896 جىلى) «ەۆرەي مەملەكەتٸ» دەپ اتالاتىن شاعىن كٸتاپشاسى جارىق كٶرگەن. ەر ەلدە تەنتٸرەپ جٷرگەن ەۆرەيلەرگە ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى ەڭ العاش وي تاستاعان وسى كٸتاپتا, اۆتور, بٷكٸل ەلەمدەگٸ جٶيٸتتەردٸ پالەستينادان نەمەسە ارگەنتينادان يەلٸك ساتىپ الۋ ٷشٸن «اقشا جيناۋعا» شاقىرادى. بۇل ەڭبەگٸ جارىققا شىققاندا, پالەستينادا ولاردىڭ وتىز شاقتى ەلدٸمەكەنٸ بولعان ەكەن. سيونيستٸك ۇيىمدار ول جاققا بارعان قانداستارىنا «جەتٸ سوتىق» الۋعا قارجىلاي كٶمەك بەرٸپ, اقشاعا قۇنىققان ارابتاردىڭ جەرٸن كٶتەرمە باعامەن ساتىپ الا باستايدى. قازٸر ەندٸ, بارىنان ايىرىلىپ, جاۋ كەتكەننەن كەيٸن قىلىشىن تاسقا سەرمەگەندەي بولعان پالەستينا ٷكٸمەتٸ, ەۆرەيلەرگە جەر ساتقانداردى ٶلٸم جازاسىنا كەسەتٸن ٷكٸم شىعارىپ قويعان. ارابتار وسى ەسسٸز قىلىعىنا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶكٸنەدٸ. بٸز دە ٶكٸنٸپ قالمايىق, اعايىن…» (جولىمبەت مەكٸش).

        مۇنداي مىسالداردى ونداپ, جٷزدەپ كەلتٸرۋگە بولادى.

         تاريح تاعلىمى:  ەلەمدٸك تەجريبە دە جەرٸن ساۋداعا سالعان ەلدٸڭ وڭعانى جوق. كەز كەلگەن ۇلتتىق مەملەكەت جەرٸن ساتسا نەمەسە ۇزاق جىلعا شەتەلگە جالعا بەرسە, وندا ول جەردەن مٸندەتتٸ تٷردە ايىرىلىپ, قاڭعىپ قالادى, نەمەسە ۇلت رەتٸندە تاريح ساحناسىنان كەتەدٸ.

         قورىتىندى: جەر ەشكٸمگە, تٸپتٸ ٶزٸمٸزگە دە ساتىلماۋى كەرەك. جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرۋگە دە بولمايدى. جەر تەك قانا قازاق حالقىنىڭ اتادان قالعان مۇراسى. مۇراعا يە بولۋدىڭ بارلىق قامىن جاساۋعا تيٸسپٸز. جەر بوس جاتىر, تٷگەل يگەرۋگە تيٸسپٸز دەۋ دۇرىس شەشٸم بولمايدى. بٸز يگەرمەسەك ۇرپاعىمىز يگەرەدٸ.

          جەرگە قاتىستى مىڭنىڭ, ميلليوننىڭ ٸشٸنەن بٸر عانا قاۋٸپ تٶنەتٸن جاعداي بولسا, وندا وعان دا جولاۋعا بولمايدى.

          ادام, ادام بولىپ, قازاق دەگەن حاندىقتار مەن قاعاناتتار (مەملەكەتتەر)  قۇرىلعالى بەرٸ جەر ساتۋ مەسەلەسٸن العاش  كٶتەرٸپ وتىرعان قازاقستاننىڭ ورىس تٸلدٸ ٷكٸمەتٸ بولىپ تۇر.

         تاريح تاعلىمى: ەجەلگٸ قازاق باتىرلارى «ەلٸمدٸ (جەرٸمدٸ) مەن قورعاماسام كٸم قورعايدى?» دەگەن ۇعىممەن عۇمىر كەشكەن. دەمەك, قازاق ۇعىمىندا ەل قورعاۋ (جەر قورعاۋ) زييالىلىقتىڭ ەڭ باستى پرينتسيپٸ.

        جەردٸ ساتقان كٷنٸ قازاق دەگەن كيەلٸ اتقا ىلايىق بولۋدان كەتەمٸز.

         جەردٸ ۇل اتالارىمىزدان قالاي اماناتتاپ الدىق, كەلەر ۇرپاققا دا سولاي اماناتتاپ تاپسىرىپ كەتۋگە تيٸسپٸز! «اماناتقا قييانات جاساماس بولار» (حالىق ماقالى). قازاقتىڭ ەڭ باستى ۇلتتىق يدەولوگيياسىنىڭ نەگٸزٸ وسى.

          قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ

"ۇلت پورتالى"