Ótken ǵasyrdyń basynda qazaqtyń uly aqyny Maǵjan Jumabaev jalpy ultymyzdyń, onyń ishinde ádebietimizdiń damýynda eki túrli jol tur: onyń biri ulttyq dástúr joly da, ekinshisi, batystyq baǵyt dep kórsetip, bizdiń bolashaǵymyz ulttyq damý jolynda dep, «Alqanyń» baǵdarlamasyn jazǵan edi. Ókinishke qarai, biz batystyq jolǵa túsip, bodandyq saiasattyń saldarynan ulttyq birtektilikten airyla jazdadyq.
Ókinishke qarai, táýelsizdik alǵanymyzǵa shirek ǵasyrdai ýaqyt ótkenine qaramastan, osydan júz jyl buryn ult kóshbasshylary kótergen ulttyǵymyzdy qamtamasyz etetin negizgi máseleler kúni búginge deiin sheshilgen joq. Qazirgi qazaq qaýymy áli kúnge ulttyq damý jolyn janushyryp izdestirýde. Kún tártibine bolashaqta ult bolyp qalý, qalmaý máselesi ótkir qoiylyp otyr. Elimizde qyzý talqylanyp jatqan til men jer máselesi – osy oiymyzdyń negizgi dáleli.
Ultymyzdyń mundai jaǵdaida qalýynyń sebepterin aitsaq, bir jaǵynan, bizdiń álige deiin otarshyldyqtyń joiyla qoimaǵan qursaýynan shyǵa almai, ekinshi jaǵynan, ústimizdegi ǵasyrdyń basynda Batysta bas kóterip, kún ótken saiyn kúsheiip kele jatqan jahandanýǵa tótep berip, qarsy tura almai jatqandyǵymyz bolsa kerek.
Jalpy, belgili bir ulttyń nemese ulystyń ómir súrýi úshin onyń belgili jeri bolýy kerek. Úisiz, kúisiz adamnyń tirshilik etip, ósip-ónýi qandai qiyn bolsa, sol adamdardan turatyn ulttyń da úisiz, iaǵni jersiz ómir súrýi de sondai qiyn. Jerinen airylǵan ulttardyń bolashaǵy joq: olar basqa ulttarǵa sińip, túptiń túbinde joiylady. Ótkenge kóz jibersek, adamzat tarihy ultty, ultty ǵana emes, jalpy adamdardy saqtap qalatyn bir japyraq jer úshin bolǵan qyrǵyn soǵystardan turady. Asyraityn, ult qylyp uiystyratyn, ósip-ónetin jerin saqtap, qorǵai bilgen, keńeite bilgen ulttar ǵana ózderiniń ulttyq damýyn qamtamasyz etip qana qoimai, sonymen birge álemdik básekelestikte tamasha tabystarǵa jetken. Qazir álemde 6-7 myńdai til, ult, ulys bar bolsa, sonyń 200-deiiniń ǵana memlekettigi, iaǵni jeri bar. Qalǵan ulttardyń barlyǵy áiteýir ólmestiń kúnin kórýde.
Bizdiń ata-babalarymyz da jerdiń tirshilik úshin qadir-qasietin, mán-mańyzyn barynsha uǵynyp, ony kóziniń qarashyǵyndai saqtai bilýge shaqyryp otyrǵan. Týǵan jerdi súiip, ony qorǵaý árbir azamattyń el aldyndaǵy ulttyq paryzy sanalǵan. Qazaq halqynyń búkil áleýmettik, rýhani ómiri ultqa, halyqqa, Otanǵa adal qyzmet etýge qurylǵan. Qazaq ádebietiniń eń úzdik úlgileriniń altyn arqaýy da osy – týǵan jerdi súie, qajet bolǵan jaǵdaida ony qorǵai bilýge úndeitin otanshyldyq saryny. Qazaq halqynyń aýyz ádebietinde «Týǵan jerge týyńdy tik», «Týǵan jerdei jer bolmas», «Týǵan eldei el bolmas», «Týǵan jerdiń jýasy da tátti», «Týǵan jerdiń aýasy da – shipa», «Árkimniń óz jeri – ózine jumaq» degen siiaqty maqal-mátelderdiń kóp kezdesetindigi osyndai sebepterden bolsa kerek. Halyq ádebietiniń negizgi mazmuny Otan qorǵaý, elge adal qyzmet etýden turady. «Qyrymnyń qyryq batyry», «Alpamys batyr», «Qobylandy batyr», «Kenesary-Naýryzbai» siiaqty tolyp jatqan batyrlar jyrynyń, tarihi jyrlardyń negizgi taqyryby – Otan, el qorǵaý.
Qazaqtar Eýraziianyń qaq ortasynda mal baǵyp, kóshpeli ómir súrip, álemde teńdesi joq kóshpeliler mádenietin jasaǵandyǵy belgili. Olardyń tirshiligi tikelei jaiylymmen bailanysty bolǵandyqtan mal baǵyp, kóship-qonyp júretin jerleriniń qadir-qasietin, tabiǵatyn bes saýsaqtai bilip, kúndelikti ómirde soǵan yńǵailandy. Álemde jerdiń, tabiǵattyń qyr-syryn, qasietterin qazaqtai biletin halyq kem de kem shyǵar. Oǵan tómendegi joldardy oqyǵanda, kózińiz anyq jetedi.
HV ǵasyrdaǵy dala danyshpany Asan qaiǵy jelmaiasymen qazaq jerin aralap júrip, olardyń ózindik erekshelikteri jaily mynadai sypattamalar beripti:
«Uzyn Ertisti kórgende:
– Myna shirkinniń balasy toidym dep qarap otyrmas, qarnym ashty dep jylap otyrmas, siyrdyń múiizi, keýirdiń qulaǵy shyǵyp turǵan jer eken. Kúninde balasy keýirden jylaidy-aý! – depti.
Shyńǵys taýyn, Semei taýlaryn kórgende:
– Myna shirkinniń topyraǵy qutyrǵan eken. Oǵan shyqqan shóp qutyrady, ony jep semirgen mal qutyrady, onyń etin jep, sútin ishken adam qutyrady. Qan úzilmeitin, kisi óltirý, urys-tóbeles kóp bolatuǵyn jer eken! – depti.
Shiderti ózenin kórgen kezde:
– Myna shirkinniń topyraǵy asyl eken. Alty ai aryqtatyp mingen at bir aida maiǵa bitetin jer eken! Bos jylqy shiderlep qoiǵandai toqtaituǵyn jylqynyń qonysy eken! – depti.
Óleńti ózenin kórgende, toqtap eshnárse aitpai, óleńdete bergen eken.
– Nege úndemeisiz? – degende, az turyp:
– Myna shirkinniń shóbi kóp, qonys qylǵan eldiń ýaiymy joq. Maly semiz, taiynshasy qysyr qalmaituǵyn, aq airany erte shyǵyp, týǵan bala keýtamaq bolyp, tamaqtan basqany oilamaituǵyn, toqty-torym urlyǵy úzilmeituǵyn, ótirik-ósegi kóp bolatuǵyn jer eken! Óleńtiniń – sýy mai, Shidertiniń shóbi – mai! – depti.
Ereimen taýyn kórgende:
– Jeldiń jeti esigi bar eken. Qys bolsa, jylqy turmas, jylqy tursa ishinde qulyn turmas. Orazdynyń jailaýy, shiyrlynyń qystaýy eken. Eki jaǵyndaǵy el bai bolar da, tap ortasynda – muny qonys qylǵan el kedei bolar. Bitisi jaman eken. Birimen biri edireiisip – tóbelesetuǵyn kisidei edireiýin, panasy joq, dala syqyldy taý eken! – depti.
Esil ózenin kórgende:
– Jary menen sýy, jarlysy men baiy teń bolatuǵyn jer eken, — depti.
Nuranyń boiyn kórgende:
– Alty kúnde at semirtip minetuǵyn jer eken, — depti.
Torǵai ózenin:
– Aǵar sýy bal tatyǵan, aq shabaǵy mai tatyǵan jer eken! – depti.
Shý degen ózendi kórgende:
– Myna shirkinniń eki jaǵy borbas eken, óne boiy nar qamys eken, ishi tolǵan jolbarys eken. Balanyń ishi qýyrylmaituǵyn, pyshaǵy sýyrylmaituǵyn, erkegi at bolatuǵyn, urǵashysy jat bolatuǵyn jer eken! – depti.
Uzyn aqqan Syr boiyn kórgende:
– Basy baipaq, aiaǵy qaiqaq: eki-aq aýylǵa qonys eken, ón boiy kedeilikke bitken jer eken. Qarataýdy jailasa, Syrdyń boiyn qystasa, qonys bolýǵa sonda durys eken! – depti.
Sýly Keles, Qury Kelesti kórgende:
– Móńireýin, siyr bolyp móńireýin! Siyr tuqymy úzilmeituǵyn jer eken, – depti.
Odan ári Jidelibaisynǵa deiin baryp, «Saryarqany orys alady, kúnderdiń kúninde molam orystyń atynyń aiaǵynyń astynda qalady, orys barmaituǵyn jerge baramyn» dep, qoiǵa qoshqar qoimai, jylqyǵa aiǵyr salmai, túiege býra shógermei, siyrdy buqasyz saqtap, maldy úsh jyl tý qylyp alyp, aýǵan eken».
Qazaqtyń kózimen qaraǵanda, qazaqtyń jerindei qasietti jer joq. Asan qaiǵy mal baqqan qazaq qai jerdiń qandai jaǵdaiy barlyǵyn bilip júrsin dep, onyń jaqsy da, jaman jaqtaryn jasyrmai aitsa, odan keiingi aqyn-jyraýlardyń jyrlarynan týǵan topyraqqa degen ystyq sezimdi, súiispenshilikti kóremiz.
Qarǵa boily Qaztýǵan:
«Jabaǵyly jas tailaq
Jardai atan bolǵan jer.
Jatyp qalǵan bir toqty
Jaiylyp myń qoi bolǵan jer», – dep jyrlaidy.
Qazaq úshin qazaqtyń dalasynan artyq jer joq. Qazaq úshin:
«Ainala bulaq, basy Teń,
Azaýlynyń Stambýldan nesi kem» (Dospambet jyraý);
«Myń Parij, júz Máskeýdiń keregi joq,
Basymda turar bolsa osy qalyp.
Dalamnyń keńshildigin, beiqamdyǵyn,
Janym izdep, júregim súiedi anyq» (Maǵjan).
Mundaǵy Dospambet jyraýdyń Azaýly dep otyrǵany – búgingi kúnderi Reseige qaraityn shaǵyn qala – Azovsk.
Qazaq ádebietinde týǵan topyraqtyń qasieti barynsha kórinis tapqan. Solardyń biri Júsipbek Aimaýytovtyń «Qartqoja» romany týǵan jerge, halqyna degen ystyq lebizderge toly: «Týǵan jerdiń qadirin týǵaly túzge shyqpaǵan eldegi adam qaidan bilsin?..
Ystyq qoi, shirkin, týǵan jer! Týǵan jerge jetkenshe, qaitip dátiń shydaidy? Kim saǵynbas óz qaǵyn? Kim súimesin óz jerin? Súimese súimes, zerdesiz, shersiz júrek, tileýi bólek jetesiz… Týǵaly uzap shyqpaǵan, baýyrmal ájesiniń baýyrynda erkelep ósken úlbiregen balapan júrekti Qartqoja qaitip súimesin?»;
«Mine, Ertis. Sýy qara barqyndanyp, jaýyrynyn kújireitip, kók ala seń arqalap ezýiniń kóbigi burqyrap, ekpini úi jyqqandai doly Ertis. Áne bir seńder iin tiresip, úzeńgi qaǵysyp keledi. Onyń ar jaǵynda andaǵailaǵan jeke dara seńder tumsyǵyn juldyryp, kúrs-kúrs synyp, basy zeńip, úidei shombal kesek muz maidandaǵy dáýlesker batyrdai, joldaǵylardy keýdemen soǵyp, sońynan jol salady. Alyptyń aibaryna neǵyp shydasyn? Shoshalańdaǵan qaǵylez seńder tumsyǵyn syndyryp, kúrs-kúrs synyp, basy zeńip, shyr kóbelek ainaldy. Alystan burshaq teńdegen nóser kele jatkandai, áitpese qamys keship jolbarys júrgendei, seńge qaqalǵan Ertis býlyǵyp, keýdesi sar-sar etedi». Bul joldardy Lermontov jyrlap, Abai qazaqshalaǵan «Terektiń syiymen» ǵana salystyrýǵa bolar.
On toǵyzynshy ǵasyrdyń ortasynda Aiagóz mańynda ómir súrgen Dýlat Babataiuly:
«Aqjailaý men Sandyqtas
Atamnyń qonǵan qonysy.
Tún asa tutam túgi ósken
Basylmaityn sonysy.
Aqqan bulaq sai-salań
Shytyrman toǵai ainalań.
Jonyń jailaý, keń alań,
Atam qonǵan keń dalam.
Mendei seni qyzǵanar
Baýyryńda ósken qai balań?
Kól qoryǵan qyzǵyshtai
Sen dese, salam baibalam.
Jailaýyńdy kórgende,
Jadyraimyn, jailanam.
Óksigińdi oilasam,
Uiqy berip, qaiǵy alam.
Qily-qily zamandy
Zamanǵa sai adamdy
Salǵastyryp qarasam,
Sý múiiz bolǵan tanadai,
Shyr kóbelek ainalam.
Keshegi bir zamanda
Qairan qazaq qaiteiin,
Mynaý azǵan zamanda…
Ebi ketken el boldy,
Endi qaida men baram?» – dep, ah urǵan eken.
Dýlattyń ah uryp otyrǵany bul kez qazaqtyń osyndai keń jazira tamasha jerleriniń birtindep orystardyń qol astyna óte bastaýy edi. Qazaq jeriniń taryla bastaýy jergilikti halyqtyń tirshilik etý jaǵdaiyn nasharlata tústi. Halyq amal joq, jer úshin kóteriliske shyǵýǵa májbúr boldy. Aqyn-jyraýlar halqymen birge bolyp, qazaqtyń burynǵy kúiin, jerin joqtaǵan tutas bir ádebi aǵym paida boldy. «Zar zaman» ádebieti atanǵan bul baǵyttyń iri ókilderi Dýlat Babataiuly, Shortanbai Qanaiuly, Murat Móńkeuly bastaǵan aqyn-jyraýlar óz jyrlarynda qazaq jerlerin joqtap, jersiz eliniń erteńine alańdaýshylyq bildirdi.
Orys otarshyldaryna, olarǵa kómektesip otyrǵan qazaq jerindegi jergilikti bileýshilerine qarsy baǵyttalǵan Isatai-Mahambet kóterilisiniń basshylarynyń biri kúresker aqyn Mahambet Ótemisov:
«Edil úshin egestik,
Tepter úshin tebistik.
Jaiyq úshin jandastyq,
Qiǵash úshin qyryldyq», – dep tebirengen.
Bizdiń jyl sanaýymyzdan 200 jyl buryn jasaǵan ǵundardyń hany Móde qytailar eki eldiń arasynda bos jatqan jerdi surap kelgende, aitqan myna bir sózderi bizge ańyz bop jetken:
«Jer – eldiń asyraýshysy. Asyraýshysynan airylǵan óledi. Jerdi berý – búgingi toqtyǵyna tasyǵan, biraq erteńgi kúni qarny qaita asharyn oilamaǵan toǵyshardyń isi. Jerdi berem deý – eldi asyraýshysynan aiyrý degen sóz. Ondailar – eldiń jaýy.
Jer – urpaqqa qaldyrar jalǵyz murań. Jerdi berý – urpaǵyńdy sol muradan aiyryp, erteń bireýge táýeldi etý, quldyqqa berý. Jerden airylý – eldigińnen, erligińnen, erkińnen airylý. Jerdi bereiik deý – urpaqtyń jaýy. Jaýǵa aiaýshylyq joq. Ólim!
Qasietti Jer-anany el dushpanyna bereiik degenderdiń báriniń basy alynsyn!
Qasietti Jer-ana úshin ólim – aq ólim. Jer berilmeidi, dýnhýmen soǵysamyz!»
Han sheshimi elshilerge jariialandy. Solardyń kóz aldynda jerdi bereiik degendi aldymen aitqan aqsúiekterdiń báriniń basy alyndy. Olardyń ishinde Móde hannyń óziniń et-baýyr jaqyndary da ketti» (Q.Salǵarin. «Altyn tamyr». Almaty, 1986; 82-84 better).
Túrki halyqtarynyń alǵashqy jazba eskertkishteriniń biri sanalatyn Orhon-Enisei jazbalarynda Kúlteginniń «Jerińdi jat baspaǵai», «Túrkiniń qasietti jer-sýynyń qarǵysyna qalma!» degen sózderi tasqa qashalyp, jazylǵan.
Ótken myńjyldyqtaǵy álemniń eń ataqty adamy atalǵan Shyńǵys han urpaqtaryna «Men sender úshin ulanǵaiyr jerdi, ulaǵatty tórdi (memleketti) qurdym. Ulysymnyń (memleketimniń) túp kindiginen tórt baǵytqa attanǵanda, arǵy shegine jyl júrip, jetetin jer. Eger sender muny qaltqysyz qorǵap, qalai da bólip, bólshektemeýge talpynyp, kúsh biriktirip, jaýyńa qarsy turyp, shyn nietterińmen adamzattyń baq-nesibesin arttyrýǵa umtylǵanda ǵana el yrysyna máńgi ie bolasyńdar. … bizdiń ata-babamyzdyń damyp mazdaǵan, órkendep ósken mekeni bolǵandyqtan máńgi baqi qorǵap, nyǵaityńdar. Qalai da jat balasy qonystanbasyn (jýytpańdar)», – dep ósiet qaldyrǵan eken.
Bul jerde «Shyńǵys hannyń bizge qajeti qansha, ol mońǵol ǵoi» deýshiler de tabylyp qalýy múmkin. Desek te sońǵy zertteýler uly qaǵannyń túrkilerge, onyń ishinde qazaqqa da jat emestigin dáleldep keledi. Sondai bir derekte naǵashy jurty, qaiyn jurty qońyrat Shyńǵys hannyń DNK-sy basqalarǵa qaraǵanda, qazaqqa 60 paiyzdai, al mońǵoldarǵa 40 paiyzdai jaqyndyǵy keltirilgen. Qazaq degen halyqtyń HV ǵasyrda jeke handyq quryp, tarihtyń sahnasyna shyǵyp, ult retinde qalyptasýyna tikelei Shyńǵys hannyń urpaqtary sebep bolǵandyǵyn, onyń táýelsizdigi úshin kúrese bilgendigin jáne de qazaqtyń quramynda sol hannan taraǵan tóre rýynyń da bar ekendigin eskeretin bolsaq, bul pikirdiń de biz úshin mańyzy zor.
HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ádebieti negizinen ult-azattyq baǵytta boldy. Qazaq aqyn-jazýshylary jerinen airylǵan eldiń aianyshty jai-kúiin shyǵarmalaryna arqaý etip, halyqtyń otanshyldyq sezimin oiata túsýge qyzmet etti. Ultynyń sózin sóilep, muńyn muńdaǵany úshin de alashshyl, azatshyl qalamgerler túgelge jýyq qýǵynǵa ushyrap, jazyqsyz jazalandy.
Jońǵarlarǵa qarsy qazaqtardyń kúresi jyrlanatyn Maǵjannyń «Batyr Baian» poemasy mynadai kóp maǵynaly óleń joldarymen aiaktalǵan:
«Erlerdi umytsa da el, sel
umytpas,
Erlerdi umytsa da el, jel
umytpas.
El úshin jannan keship,
jaýdy qýǵan,
Erlerdi umytsa da el, shól
umytpas.
El úshin tókken erler qanyn
jutqan,
Erlerdi umytsa da el, jer
umytpas.
Arqanyń seli, jeli, shóli, beli
Erlerdi umytpasa, el de
umytpas!»
Sýdyratyp, kóz júgirtip oqyǵanda, bul joldardyń maǵynasy buldyrap, onsha baiqala bermeidi. Baiyppen oqysań, ózekti oilardyń óńirine ala jóneledi. Munda, eń aldymen baiqalatyn nárse adam ómiri men jer birtutas; jer de óz betinde ómir súrip, oǵan ielik jasap, ony mápelegen, kútken adamdardy, jat-jurttyqtardan qorǵaǵan erlerdi umytpaidy; olardyń esimderin, erlikterin óshirmei, keiingi urpaqtarǵa jetkizip otyrady degen oi aitylyp otyr. Sonymen birge ótken tarihty bilý, ony qurmetteý máselesi kóteriledi. Árbir halyqtyń tarih kóshinde júrip ótken joldary bar. Tarihtyń tar jol, taiǵaq keshýli joldarynan aman-esen ótip, búgingi kúnge jetý ońai bolǵan joq. Nebir qiyn-qystaý kúnderde, el basyn qara tuman tumshalaǵan shaqtarda el-jurty úshin otqa da kúiip, sýǵa da túsken, sol jolda ózderin qurban da etken er-azamattar qanshama?! Jer beti – tarihi eskertkish; jer betinde keshegi «elim», «jerim» dep ótken erlerdiń izderi sairap jatyr. Olardy jerin, elin súigender, ómirin soǵan arnaǵandar ǵana kóre alady; ózine úlgi tutady. Jer betinde eskertkish bolyp qalǵan ulttyń rýhani eskertkishterin umytý – ózińdi umytý, ultyńdy umytý, bolashaǵyńdy umytý. Osy bir árbir ulttyń ulttyq bolmysyn, sapasyn anyqtaityn qasietterge Maǵjan oqyrman nazaryn aýdarǵan.
Bul oqyrmandy óz ultynyń ótken joldaryn bilýge, ony qurmetteýge shaqyrý-tuǵyn. Qazaq dalasynyń jelinen bastap, jerine deiin eli úshin alysqandardyń izi sairap jatyr, sondyqtan da olar umytpaidy degendi aityp otyr.
Qazaqtyń dalasy – qazaqtyń tarihy. Ol – bir kezde qazaqtyń arystary «elim, jerim» dep, kún, tún qatyp, jolbarystai jortqan sar dalasy. Sol dalada ómir súrip jatqan búgingi urpaq keshegi ata-babalardyń halqynyń bolashaǵy úshin jasap ketken izgi isterin bilip, odan ary jalǵastyrýy kerek. Sonda ǵana ol halyq tolyqqandy ómir súrip, erteńgi kúnge nyq senimmen aiaq basa alady… Ultynyń erteńin oilap, jarqyn bolashaq úshin eńbek etip, baqytty ǵumyr keshedi.
«Batyr Baianda» kóterilgen taǵy da bir mańyzdy másele – jer-sý ataýlaryna bailanysty. Kóshpeli ǵumyr keshken qazaq halqynyń ǵasyrlar kóshindegi izi qasietti dalamyzdyń tósinde sairap jatyr. Túsine bilgen adamǵa qazaqtyń dalasy ata-babalarymyzdyń saharaǵa jazyp ketken shejiresindei. Tilin tapsań, jer-sý ataýlarynan bastap, árbir tasyna deiin elimizdiń ótkeni jaily shejire-syr shertedi. At ústinde, túie qomynda júrip, keń saharada sairan salyp, erkin ómir súrgen ata-babalarymyz ózderiniń ne istep, ne qoiǵandary, arman-ósietteri, ómirden túigenderi jaily oilaryn keiingi urpaqtarǵa amanat etip, dalamyzdyń betine úlgergeninshe aiqysh-uiqysh shimailap jazyp-syzyp kete bergen siiaqty. Sondyqtan da qazaqtyń dalasy – túsine bilgen adamǵa tunyp turǵan tarih. Ony oqyp, úirenip, ata-baba isterin ári qarai jalǵastyrý – keiingi urpaqtardyń qasietti paryzy.
Tarihyn bilip, sodan ónege, rýhani qýat alǵan halyq – kúshti halyq. Sol sebepti de otarshyldar eń aldymen, bodan eldi tarihi jadynan aiyrýǵa tyrysady. Patsha ókimeti kezinde bastalyp, keńes ókimeti tusynda jańa qarqynmen óris alǵan jer-sý ataýlaryn jappai ózgertýden halqymyz kúni búginge deiin rýhani zardap shegýde. Qazaqstannyń keibir qalalary men kóptegen jer-sý, eldi meken ataýlary qazirgi kezde de ultymyzǵa jat esimderimen atalyp keledi. Jan-jaǵymyzǵa qarasaq, álemdik tájiribede halyqtar turyp jatqan jeriniń ataýlaryn ózgertpeidi. Óitkeni jer ataýlary tarihtyń kózge kórinetin syrtqy bederleri de, úńile túsken, bilgisi kelgenge sol halyqtyń tunyp jatqan tarihy. Qazir tipti barynsha damyǵan degen Amerika, Qytai siiaqty memleketterdiń ózi de jer ataýlaryna tiispeidi; olardy tarihi eskertkish retinde saqtaidy.
Syrt kózge jai ánsheiin kóringenimen de, halyqtyń sana-sezimine baiqatpai áser etip, ulttyq týra joldan taidyratyn osy bir qaterli máselege Maǵjan da kezinde nazar aýdarypty. «Arqanyń seli, jeli, shóli, beli // Erlerdi umytpasa, el de umytpas», – dep, iaǵni sol topyraqtan jaralyp, týylǵan, sol jerdi jat jurttyqtardan qorǵaimyn dep, qany tógilgen erlerdi solardyń qanymen sýǵarylǵan jeri de umytpaidy dep, jyrlaidy. Maǵjan sol kezdegi saiasatqa bailanysty bilim berý júiesiniń eýropotsentrizmge orai júrgizilýiniń jergilikti ulttardy máńgúrttikke aparyp soqtyratynyn bilgeni sózsiz. Sondyqtan da tasyna deiin shejire bolyp sairap turǵan qazaq dalasyna oily kózben qaraýǵa shaqyrady. Bul da – bir este júrer Maǵjan taǵlymy.
Qazaqtyń uly jazýshysy M.Áýezov «Bizdiń qazaq – jer aty, taý atyn ámanda sol ortanyń syr-sipatyna qarai qoia bilgen jurt. Qaida, qandai bir ólkege barsań da jer, sý, japan dúzde kezdesken kishkene bulaq atynyń ózinde qanshama mán-maǵyna, sheshilmegen qupiia syr jatady», – deidi.
«Kez kelgen jer-sý ataýlary – halyqtyń erte zamannan bastap, myńdaǵan jyldar aralyǵyndaǵy ujymdyq shyǵarmashylyǵynyń jemisi. Etnologiialyq keńistikte qalyptasqan halyqtyq ataýlar urpaqtan urpaqqa jalǵasyp, onyń ulttyq dúnietanymynyń, rýhani bolmysynyń, qundylyqtar júiesiniń ajyramas quramdas bóligi, tarihi jádigeri, mádeni murasy bolyp tabylady.
… halqymyzdyń jer-sý ataýlar júiesi ulttyq biregeiliktiń, sol ataýlar órnektegen tól etnikalyq-aýmaqtyq biregeiliktiń birden-bir kórsetkishi bolyp tabylady». (Jer-sý ataýlarynyń anyqtamalyǵy. A., 2009, 3-bet).
Shyndyǵynda da qazaqtyń dalasy qazirgi jeke basyn, qaltasyn ǵana oilaityn keibireýlerdiń uǵymyndaǵy igerilmei, bos jatqan jai ǵana jer emes. Qazaqtyń dalasy – qazaq úshin qazaqtyń qanymen, sol qanmen birge ata-babalar rýhymen sýǵarylǵan qasietti jer. Qazaqtyń boiyndaǵy bar qasiet bizge osy jerden daryǵan. Qazaq pen qazaqtyń qara jeri – birtutas. Bul tutastyq joiylsa, qazaq ta joiylady.
Sonymen, qazaq úshin ómiriniń máni de, sáni bolǵan darhan dalasynyń taǵdyry kúni búginge deiin daýly bolyp, túpkilikti sheshilmei keledi. Belgili aqyn Serik Turǵynbekuly «Jer jylap jatyr» dep kúńirenip, onyń taǵdyryn bylaisha jyrǵa qosypty:
« – Bar bailyǵym buiyryp bótenge – dep,
Jer jylaidy:
– Satylyp ketem be?! – dep. Er jylaidy:
– Qol jinap,
Bas kótersem, Baiaǵydai atylyp ketem be ?! – dep.
Aqtalmady…
Aqyry aqtalmady!
(Qairan qazaq janbaǵan taqtan baǵy)
Babalardyń baiaǵy tókken teri,
Atalardyń baiaǵy aqqan qany.
Shekpenine qaramai, qalpaǵyna,
Kónbeýshi edi eshkimniń
taltańyna.
Hanǵa sálem bermeitin
Qairan qazaq
Qalai kónip tur qaltalyǵa.
Ornaǵandai bir sumdyq
basqa kelip,
Kirpigimdi kilkigen jasqa kómip…
Talai ǵasyr qorǵaǵan
Qara jerdi –
Qalai satyp almaqshy
aqsha berip?!
Osylaisha
Ornasa ýaiym basqa,
Aqyn jigit bel býdy taiynbasqa!
Salystyryp qarashy,
Aqsha men jer…
Qalai ǵana túsedi aiyrbasqa?!..
Ras bolsa, túbinde
Shyndyq bary,
Shyryldamai,
Shydai tur, muńlyqtarym!
Atameken – týǵan jer
Satylmaidy –
Tamǵan jeri qazaqtyń
kindik qany…
Qairan Elim!
Erlikpen tanylarsyń.
Turar kókte
Rýhyń janyp ár kún…
Máńgilikke
Tamyryn tereń tartyp.
Qara jerde –
qazaqtyń táni qalsyn!
…Jer jylap jatyr» («Dat», 07.07.2016).
Iá, qazaq jeriniń baǵy ashylmai jatyr. Jer taǵdyryna el – eleńdeýli. Jer halyqtyń ortaq bailyǵy, ol jekeshelenbeýi, satylmaýy kerek degen aksioma oi buryndary da, qazir de aitylýdaiyn aitylyp jatyr. Biraq ta túrli jaǵdailardyń yqpalymen bilik osy bir ult úshin asa mańyzdy máseleni túpkilikti sheshýge dármensizdik tanytyp keledi. Bilik ultqa, halyqqa qyzmet etýi tiis. Sol ult kóshbasshylarynyń ishinen Á. Bókeihanov pen A. Baitursynovtyń osy máselege qatysty osydan bir ǵasyr buryn aityp ketken ulaǵatty oilaryn taǵy da eske sala ketýdi jón kórdik.
Álihan Bókeihanov:
«Bizdiń qazaq jerdi menshikti qylyp alsa – bashqurtsha kórshi mujyqqa satyp, biraz jylda sypyrylyp jalańash shyǵa keledi»;
«Jer daýy – bes million qazaqtyń daýy;
«Jer dese, dirildemei bolmaidy: jer máselesi – negizgi ómir máselesiniń eń zory».
Ahmet Baitursynov:
«Jer máselesi – qazaqtyń tiri ia óli bolýynyń máselesi».
«Qazaq jeri qazaqtan ketpes edi – qazaq jeri qazaqtan ketpesine is qylsaq»;
«Jerdi jaldaýdan tartynbaǵandar – satýdan da tartynbaidy»;
«Qazaqtyń áli kúnge jerden qol úzbei otyrǵany – jer qazynalyq bolǵandyqtan: áitpese, búgin toiǵanyna máz bolyp, erteńgisin umytqan qazaq búgin jerin satyp toiyp, erteń tentirep keter edi»;
«Alashqa aty shyqqan adamdar! Kósemdikterińdi adaspai túzý isteńder! Sender adassańdar, arttaryńnan alash adasady: arttaryńnan ergenderdiń obal-saýabyna sizder qalasyzdar».
Sonymen, biz «Máńgilik el» bolamyz desek, qazaqsha oilap, qazaqsha sóilep, qazaqtyń dástúrimen ómir súretin qazaqtyń qanymen, janymen, rýhymen sýǵarylǵan jerge ielik etýi kerek. Óitkeni óz tilinsiz, óz jerinsiz ult jasai almaidy. Qazaqty jerinen, tilinen aiyrý – ultqa jasalǵan qastandyqpen birdei; ulttyń bolashaǵyna balta shabý degen sóz. Sondyqtan jer máselesin durys sheshý – búgingi tańda tarihtyń qazaq qaýymynyń aldyna qoiyp otyrǵan bir múmkindigi. Bul másele qazir sheshilmese, erteń kesh bolyp qalady. Munymyzdy keiingi urpaq, tarih keshpeitin bolady.
Dandai YSQAQULY,
