ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ماعجان جۇماباەۆ جالپى ۇلتىمىزدىڭ, ونىڭ ٸشٸندە ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ دامۋىندا ەكٸ تٷرلٸ جول تۇر: ونىڭ بٸرٸ ۇلتتىق دەستٷر جولى دا, ەكٸنشٸسٸ, باتىستىق باعىت دەپ كٶرسەتٸپ, بٸزدٸڭ بولاشاعىمىز ۇلتتىق دامۋ جولىندا دەپ, «القانىڭ» باعدارلاماسىن جازعان ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸز باتىستىق جولعا تٷسٸپ, بوداندىق ساياساتتىڭ سالدارىنان ۇلتتىق بٸرتەكتٸلٸكتەن ايرىلا جازدادىق.
ٶكٸنٸشكە قاراي, تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزعا شيرەك عاسىرداي ۋاقىت ٶتكەنٸنە قاراماستان, وسىدان جٷز جىل بۇرىن ۇلت كٶشباسشىلارى كٶتەرگەن ۇلتتىعىمىزدى قامتاماسىز ەتەتٸن نەگٸزگٸ مەسەلەلەر كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن شەشٸلگەن جوق. قازٸرگٸ قازاق قاۋىمى ەلٸ كٷنگە ۇلتتىق دامۋ جولىن جانۇشىرىپ ٸزدەستٸرۋدە. كٷن تەرتٸبٸنە بولاشاقتا ۇلت بولىپ قالۋ, قالماۋ مەسەلەسٸ ٶتكٸر قويىلىپ وتىر. ەلٸمٸزدە قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان تٸل مەن جەر مەسەلەسٸ – وسى ويىمىزدىڭ نەگٸزگٸ دەلەلٸ.
ۇلتىمىزدىڭ مۇنداي جاعدايدا قالۋىنىڭ سەبەپتەرٸن ايتساق, بٸر جاعىنان, بٸزدٸڭ ەلٸگە دەيٸن وتارشىلدىقتىڭ جويىلا قويماعان قۇرساۋىنان شىعا الماي, ەكٸنشٸ جاعىنان, ٷستٸمٸزدەگٸ عاسىردىڭ باسىندا باتىستا باس كٶتەرٸپ, كٷن ٶتكەن سايىن كٷشەيٸپ كەلە جاتقان جاھاندانۋعا تٶتەپ بەرٸپ, قارسى تۇرا الماي جاتقاندىعىمىز بولسا كەرەك.
جالپى, بەلگٸلٸ بٸر ۇلتتىڭ نەمەسە ۇلىستىڭ ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن ونىڭ بەلگٸلٸ جەرٸ بولۋى كەرەك. ٷيسٸز, كٷيسٸز ادامنىڭ تٸرشٸلٸك ەتٸپ, ٶسٸپ-ٶنۋٸ قانداي قيىن بولسا, سول ادامداردان تۇراتىن ۇلتتىڭ دا ٷيسٸز, ياعني جەرسٸز ٶمٸر سٷرۋٸ دە سونداي قيىن. جەرٸنەن ايرىلعان ۇلتتاردىڭ بولاشاعى جوق: ولار باسقا ۇلتتارعا سٸڭٸپ, تٷپتٸڭ تٷبٸندە جويىلادى. ٶتكەنگە كٶز جٸبەرسەك, ادامزات تاريحى ۇلتتى, ۇلتتى عانا ەمەس, جالپى ادامداردى ساقتاپ قالاتىن بٸر جاپىراق جەر ٷشٸن بولعان قىرعىن سوعىستاردان تۇرادى. اسىرايتىن, ۇلت قىلىپ ۇيىستىراتىن, ٶسٸپ-ٶنەتٸن جەرٸن ساقتاپ, قورعاي بٸلگەن, كەڭەيتە بٸلگەن ۇلتتار عانا ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق دامۋىن قامتاماسىز ەتٸپ قانا قويماي, سونىمەن بٸرگە ەلەمدٸك بەسەكەلەستٸكتە تاماشا تابىستارعا جەتكەن. قازٸر ەلەمدە 6-7 مىڭداي تٸل, ۇلت, ۇلىس بار بولسا, سونىڭ 200-دەيٸنٸڭ عانا مەملەكەتتٸگٸ, ياعني جەرٸ بار. قالعان ۇلتتاردىڭ بارلىعى ەيتەۋٸر ٶلمەستٸڭ كٷنٸن كٶرۋدە.
بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز دا جەردٸڭ تٸرشٸلٸك ٷشٸن قادٸر-قاسيەتٸن, مەن-ماڭىزىن بارىنشا ۇعىنىپ, ونى كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بٸلۋگە شاقىرىپ وتىرعان. تۋعان جەردٸ سٷيٸپ, ونى قورعاۋ ەربٸر ازاماتتىڭ ەل الدىنداعى ۇلتتىق پارىزى سانالعان. قازاق حالقىنىڭ بٷكٸل ەلەۋمەتتٸك, رۋحاني ٶمٸرٸ ۇلتقا, حالىققا, وتانعا ادال قىزمەت ەتۋگە قۇرىلعان. قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ەڭ ٷزدٸك ٷلگٸلەرٸنٸڭ التىن ارقاۋى دا وسى – تۋعان جەردٸ سٷيە, قاجەت بولعان جاعدايدا ونى قورعاي بٸلۋگە ٷندەيتٸن وتانشىلدىق سارىنى. قازاق حالقىنىڭ اۋىز ەدەبيەتٸندە «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تٸك», «تۋعان جەردەي جەر بولماس», «تۋعان ەلدەي ەل بولماس», «تۋعان جەردٸڭ جۋاسى دا تەتتٸ», «تۋعان جەردٸڭ اۋاسى دا – شيپا», «ەركٸمنٸڭ ٶز جەرٸ – ٶزٸنە جۇماق» دەگەن سيياقتى ماقال-مەتەلدەردٸڭ كٶپ كەزدەسەتٸندٸگٸ وسىنداي سەبەپتەردەن بولسا كەرەك. حالىق ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ مازمۇنى وتان قورعاۋ, ەلگە ادال قىزمەت ەتۋدەن تۇرادى. «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى», «الپامىس باتىر», «قوبىلاندى باتىر», «كەنەسارى-ناۋرىزباي» سيياقتى تولىپ جاتقان باتىرلار جىرىنىڭ, تاريحي جىرلاردىڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبى – وتان, ەل قورعاۋ.
قازاقتار ەۋرازييانىڭ قاق ورتاسىندا مال باعىپ, كٶشپەلٸ ٶمٸر سٷرٸپ, ەلەمدە تەڭدەسٸ جوق كٶشپەلٸلەر مەدەنيەتٸن جاساعاندىعى بەلگٸلٸ. ولاردىڭ تٸرشٸلٸگٸ تٸكەلەي جايىلىممەن بايلانىستى بولعاندىقتان مال باعىپ, كٶشٸپ-قونىپ جٷرەتٸن جەرلەرٸنٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن, تابيعاتىن بەس ساۋساقتاي بٸلٸپ, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە سوعان ىڭعايلاندى. ەلەمدە جەردٸڭ, تابيعاتتىڭ قىر-سىرىن, قاسيەتتەرٸن قازاقتاي بٸلەتٸن حالىق كەم دە كەم شىعار. وعان تٶمەندەگٸ جولداردى وقىعاندا, كٶزٸڭٸز انىق جەتەدٸ.
حV عاسىرداعى دالا دانىشپانى اسان قايعى جەلماياسىمەن قازاق جەرٸن ارالاپ جٷرٸپ, ولاردىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ جايلى مىناداي سىپاتتامالار بەرٸپتٸ:
«ۇزىن ەرتٸستٸ كٶرگەندە:
– مىنا شٸركٸننٸڭ بالاسى تويدىم دەپ قاراپ وتىرماس, قارنىم اشتى دەپ جىلاپ وتىرماس, سيىردىڭ مٷيٸزٸ, كەۋٸردٸڭ قۇلاعى شىعىپ تۇرعان جەر ەكەن. كٷنٸندە بالاسى كەۋٸردەن جىلايدى-اۋ! – دەپتٸ.
شىڭعىس تاۋىن, سەمەي تاۋلارىن كٶرگەندە:
– مىنا شٸركٸننٸڭ توپىراعى قۇتىرعان ەكەن. وعان شىققان شٶپ قۇتىرادى, ونى جەپ سەمٸرگەن مال قۇتىرادى, ونىڭ ەتٸن جەپ, سٷتٸن ٸشكەن ادام قۇتىرادى. قان ٷزٸلمەيتٸن, كٸسٸ ٶلتٸرۋ, ۇرىس-تٶبەلەس كٶپ بولاتۇعىن جەر ەكەن! – دەپتٸ.
شٸدەرتٸ ٶزەنٸن كٶرگەن كەزدە:
– مىنا شٸركٸننٸڭ توپىراعى اسىل ەكەن. التى اي ارىقتاتىپ مٸنگەن ات بٸر ايدا مايعا بٸتەتٸن جەر ەكەن! بوس جىلقى شٸدەرلەپ قويعانداي توقتايتۇعىن جىلقىنىڭ قونىسى ەكەن! – دەپتٸ.
ٶلەڭتٸ ٶزەنٸن كٶرگەندە, توقتاپ ەشنەرسە ايتپاي, ٶلەڭدەتە بەرگەن ەكەن.
– نەگە ٷندەمەيسٸز? – دەگەندە, از تۇرىپ:
– مىنا شٸركٸننٸڭ شٶبٸ كٶپ, قونىس قىلعان ەلدٸڭ ۋايىمى جوق. مالى سەمٸز, تايىنشاسى قىسىر قالمايتۇعىن, اق ايرانى ەرتە شىعىپ, تۋعان بالا كەۋتاماق بولىپ, تاماقتان باسقانى ويلامايتۇعىن, توقتى-تورىم ۇرلىعى ٷزٸلمەيتۇعىن, ٶتٸرٸك-ٶسەگٸ كٶپ بولاتۇعىن جەر ەكەن! ٶلەڭتٸنٸڭ – سۋى ماي, شٸدەرتٸنٸڭ شٶبٸ – ماي! – دەپتٸ.
ەرەيمەن تاۋىن كٶرگەندە:
– جەلدٸڭ جەتٸ ەسٸگٸ بار ەكەن. قىس بولسا, جىلقى تۇرماس, جىلقى تۇرسا ٸشٸندە قۇلىن تۇرماس. ورازدىنىڭ جايلاۋى, شيىرلىنىڭ قىستاۋى ەكەن. ەكٸ جاعىنداعى ەل باي بولار دا, تاپ ورتاسىندا – مۇنى قونىس قىلعان ەل كەدەي بولار. بٸتٸسٸ جامان ەكەن. بٸرٸمەن بٸرٸ ەدٸرەيٸسٸپ – تٶبەلەسەتۇعىن كٸسٸدەي ەدٸرەيۋٸن, پاناسى جوق, دالا سىقىلدى تاۋ ەكەن! – دەپتٸ.
ەسٸل ٶزەنٸن كٶرگەندە:
– جارى مەنەن سۋى, جارلىسى مەن بايى تەڭ بولاتۇعىن جەر ەكەن, — دەپتٸ.
نۇرانىڭ بويىن كٶرگەندە:
– التى كٷندە ات سەمٸرتٸپ مٸنەتۇعىن جەر ەكەن, — دەپتٸ.
تورعاي ٶزەنٸن:
– اعار سۋى بال تاتىعان, اق شاباعى ماي تاتىعان جەر ەكەن! – دەپتٸ.
شۋ دەگەن ٶزەندٸ كٶرگەندە:
– مىنا شٸركٸننٸڭ ەكٸ جاعى بورباس ەكەن, ٶنە بويى نار قامىس ەكەن, ٸشٸ تولعان جولبارىس ەكەن. بالانىڭ ٸشٸ قۋىرىلمايتۇعىن, پىشاعى سۋىرىلمايتۇعىن, ەركەگٸ ات بولاتۇعىن, ۇرعاشىسى جات بولاتۇعىن جەر ەكەن! – دەپتٸ.
ۇزىن اققان سىر بويىن كٶرگەندە:
– باسى بايپاق, اياعى قايقاق: ەكٸ-اق اۋىلعا قونىس ەكەن, ٶن بويى كەدەيلٸككە بٸتكەن جەر ەكەن. قاراتاۋدى جايلاسا, سىردىڭ بويىن قىستاسا, قونىس بولۋعا سوندا دۇرىس ەكەن! – دەپتٸ.
سۋلى كەلەس, قۇرى كەلەستٸ كٶرگەندە:
– مٶڭٸرەۋٸن, سيىر بولىپ مٶڭٸرەۋٸن! سيىر تۇقىمى ٷزٸلمەيتۇعىن جەر ەكەن, – دەپتٸ.
ودان ەرٸ جيدەلٸبايسىنعا دەيٸن بارىپ, «سارىارقانى ورىس الادى, كٷندەردٸڭ كٷنٸندە مولام ورىستىڭ اتىنىڭ اياعىنىڭ استىندا قالادى, ورىس بارمايتۇعىن جەرگە بارامىن» دەپ, قويعا قوشقار قويماي, جىلقىعا ايعىر سالماي, تٷيەگە بۋرا شٶگەرمەي, سيىردى بۇقاسىز ساقتاپ, مالدى ٷش جىل تۋ قىلىپ الىپ, اۋعان ەكەن».
قازاقتىڭ كٶزٸمەن قاراعاندا, قازاقتىڭ جەرٸندەي قاسيەتتٸ جەر جوق. اسان قايعى مال باققان قازاق قاي جەردٸڭ قانداي جاعدايى بارلىعىن بٸلٸپ جٷرسٸن دەپ, ونىڭ جاقسى دا, جامان جاقتارىن جاسىرماي ايتسا, ودان كەيٸنگٸ اقىن-جىراۋلاردىڭ جىرلارىنان تۋعان توپىراققا دەگەن ىستىق سەزٸمدٸ, سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸ كٶرەمٸز.
قارعا بويلى قازتۋعان:
«جاباعىلى جاس تايلاق
جارداي اتان بولعان جەر.
جاتىپ قالعان بٸر توقتى
جايىلىپ مىڭ قوي بولعان جەر», – دەپ جىرلايدى.
قازاق ٷشٸن قازاقتىڭ دالاسىنان ارتىق جەر جوق. قازاق ٷشٸن:
«اينالا بۇلاق, باسى تەڭ,
ازاۋلىنىڭ ستامبۋلدان نەسٸ كەم» (دوسپامبەت جىراۋ);
«مىڭ پاريج, جٷز مەسكەۋدٸڭ كەرەگٸ جوق,
باسىمدا تۇرار بولسا وسى قالىپ.
دالامنىڭ كەڭشٸلدٸگٸن, بەيقامدىعىن,
جانىم ٸزدەپ, جٷرەگٸم سٷيەدٸ انىق» (ماعجان).
مۇنداعى دوسپامبەت جىراۋدىڭ ازاۋلى دەپ وتىرعانى – بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ رەسەيگە قارايتىن شاعىن قالا – ازوۆسك.
قازاق ەدەبيەتٸندە تۋعان توپىراقتىڭ قاسيەتٸ بارىنشا كٶرٸنٸس تاپقان. سولاردىڭ بٸرٸ جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «قارتقوجا» رومانى تۋعان جەرگە, حالقىنا دەگەن ىستىق لەبٸزدەرگە تولى: «تۋعان جەردٸڭ قادٸرٸن تۋعالى تٷزگە شىقپاعان ەلدەگٸ ادام قايدان بٸلسٸن?..
ىستىق قوي, شٸركٸن, تۋعان جەر! تۋعان جەرگە جەتكەنشە, قايتٸپ دەتٸڭ شىدايدى? كٸم ساعىنباس ٶز قاعىن? كٸم سٷيمەسٸن ٶز جەرٸن? سٷيمەسە سٷيمەس, زەردەسٸز, شەرسٸز جٷرەك, تٸلەۋٸ بٶلەك جەتەسٸز… تۋعالى ۇزاپ شىقپاعان, باۋىرمال ەجەسٸنٸڭ باۋىرىندا ەركەلەپ ٶسكەن ٷلبٸرەگەن بالاپان جٷرەكتٸ قارتقوجا قايتٸپ سٷيمەسٸن?»;
«مٸنە, ەرتٸس. سۋى قارا بارقىندانىپ, جاۋىرىنىن كٷجٸرەيتٸپ, كٶك الا سەڭ ارقالاپ ەزۋٸنٸڭ كٶبٸگٸ بۇرقىراپ, ەكپٸنٸ ٷي جىققانداي دولى ەرتٸس. ەنە بٸر سەڭدەر يٸن تٸرەسٸپ, ٷزەڭگٸ قاعىسىپ كەلەدٸ. ونىڭ ار جاعىندا انداعايلاعان جەكە دارا سەڭدەر تۇمسىعىن جۇلدىرىپ, كٷرس-كٷرس سىنىپ, باسى زەڭٸپ, ٷيدەي شومبال كەسەك مۇز مايدانداعى دەۋلەسكەر باتىرداي, جولداعىلاردى كەۋدەمەن سوعىپ, سوڭىنان جول سالادى. الىپتىڭ ايبارىنا نەعىپ شىداسىن? شوشالاڭداعان قاعىلەز سەڭدەر تۇمسىعىن سىندىرىپ, كٷرس-كٷرس سىنىپ, باسى زەڭٸپ, شىر كٶبەلەك اينالدى. الىستان بۇرشاق تەڭدەگەن نٶسەر كەلە جاتكانداي, ەيتپەسە قامىس كەشٸپ جولبارىس جٷرگەندەي, سەڭگە قاقالعان ەرتٸس بۋلىعىپ, كەۋدەسٸ سار-سار ەتەدٸ». بۇل جولداردى لەرمونتوۆ جىرلاپ, اباي قازاقشالاعان «تەرەكتٸڭ سىيىمەن» عانا سالىستىرۋعا بولار.
ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىندا اياگٶز ماڭىندا ٶمٸر سٷرگەن دۋلات باباتايۇلى:
«اقجايلاۋ مەن ساندىقتاس
اتامنىڭ قونعان قونىسى.
تٷن اسا تۇتام تٷگٸ ٶسكەن
باسىلمايتىن سونىسى.
اققان بۇلاق ساي-سالاڭ
شىتىرمان توعاي اينالاڭ.
جونىڭ جايلاۋ, كەڭ الاڭ,
اتام قونعان كەڭ دالام.
مەندەي سەنٸ قىزعانار
باۋىرىڭدا ٶسكەن قاي بالاڭ?
كٶل قورىعان قىزعىشتاي
سەن دەسە, سالام بايبالام.
جايلاۋىڭدى كٶرگەندە,
جادىرايمىن, جايلانام.
ٶكسٸگٸڭدٸ ويلاسام,
ۇيقى بەرٸپ, قايعى الام.
قيلى-قيلى زاماندى
زامانعا ساي ادامدى
سالعاستىرىپ قاراسام,
سۋ مٷيٸز بولعان تاناداي,
شىر كٶبەلەك اينالام.
كەشەگٸ بٸر زاماندا
قايران قازاق قايتەيٸن,
مىناۋ ازعان زاماندا…
ەبٸ كەتكەن ەل بولدى,
ەندٸ قايدا مەن بارام?» – دەپ, اھ ۇرعان ەكەن.
دۋلاتتىڭ اھ ۇرىپ وتىرعانى بۇل كەز قازاقتىڭ وسىنداي كەڭ جازيرا تاماشا جەرلەرٸنٸڭ بٸرتٸندەپ ورىستاردىڭ قول استىنا ٶتە باستاۋى ەدٸ. قازاق جەرٸنٸڭ تارىلا باستاۋى جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ تٸرشٸلٸك ەتۋ جاعدايىن ناشارلاتا تٷستٸ. حالىق امال جوق, جەر ٷشٸن كٶتەرٸلٸسكە شىعۋعا مەجبٷر بولدى. اقىن-جىراۋلار حالقىمەن بٸرگە بولىپ, قازاقتىڭ بۇرىنعى كٷيٸن, جەرٸن جوقتاعان تۇتاس بٸر ەدەبي اعىم پايدا بولدى. «زار زامان» ەدەبيەتٸ اتانعان بۇل باعىتتىڭ ٸرٸ ٶكٸلدەرٸ دۋلات باباتايۇلى, شورتانباي قانايۇلى, مۇرات مٶڭكەۇلى باستاعان اقىن-جىراۋلار ٶز جىرلارىندا قازاق جەرلەرٸن جوقتاپ, جەرسٸز ەلٸنٸڭ ەرتەڭٸنە الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ.
ورىس وتارشىلدارىنا, ولارعا كٶمەكتەسٸپ وتىرعان قازاق جەرٸندەگٸ جەرگٸلٸكتٸ بيلەۋشٸلەرٸنە قارسى باعىتتالعان يساتاي-ماحامبەت كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باسشىلارىنىڭ بٸرٸ كٷرەسكەر اقىن ماحامبەت ٶتەمٸسوۆ:
«ەدٸل ٷشٸن ەگەستٸك,
تەپتەر ٷشٸن تەبٸستٸك.
جايىق ٷشٸن جانداستىق,
قيعاش ٷشٸن قىرىلدىق», – دەپ تەبٸرەنگەن.
بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزدان 200 جىل بۇرىن جاساعان عۇنداردىڭ حانى مٶدە قىتايلار ەكٸ ەلدٸڭ اراسىندا بوس جاتقان جەردٸ سۇراپ كەلگەندە, ايتقان مىنا بٸر سٶزدەرٸ بٸزگە اڭىز بوپ جەتكەن:
«جەر – ەلدٸڭ اسىراۋشىسى. اسىراۋشىسىنان ايرىلعان ٶلەدٸ. جەردٸ بەرۋ – بٷگٸنگٸ توقتىعىنا تاسىعان, بٸراق ەرتەڭگٸ كٷنٸ قارنى قايتا اشارىن ويلاماعان توعىشاردىڭ ٸسٸ. جەردٸ بەرەم دەۋ – ەلدٸ اسىراۋشىسىنان ايىرۋ دەگەن سٶز. وندايلار – ەلدٸڭ جاۋى.
جەر – ۇرپاققا قالدىرار جالعىز مۇراڭ. جەردٸ بەرۋ – ۇرپاعىڭدى سول مۇرادان ايىرىپ, ەرتەڭ بٸرەۋگە تەۋەلدٸ ەتۋ, قۇلدىققا بەرۋ. جەردەن ايرىلۋ – ەلدٸگٸڭنەن, ەرلٸگٸڭنەن, ەركٸڭنەن ايرىلۋ. جەردٸ بەرەيٸك دەۋ – ۇرپاقتىڭ جاۋى. جاۋعا اياۋشىلىق جوق. ٶلٸم!
قاسيەتتٸ جەر-انانى ەل دۇشپانىنا بەرەيٸك دەگەندەردٸڭ بەرٸنٸڭ باسى الىنسىن!
قاسيەتتٸ جەر-انا ٷشٸن ٶلٸم – اق ٶلٸم. جەر بەرٸلمەيدٸ, دۋنحۋمەن سوعىسامىز!»
حان شەشٸمٸ ەلشٸلەرگە جارييالاندى. سولاردىڭ كٶز الدىندا جەردٸ بەرەيٸك دەگەندٸ الدىمەن ايتقان اقسٷيەكتەردٸڭ بەرٸنٸڭ باسى الىندى. ولاردىڭ ٸشٸندە مٶدە حاننىڭ ٶزٸنٸڭ ەت-باۋىر جاقىندارى دا كەتتٸ» (ق.سالعارين. «التىن تامىر». الماتى, 1986; 82-84 بەتتەر).
تٷركٸ حالىقتارىنىڭ العاشقى جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ سانالاتىن ورحون-ەنيسەي جازبالارىندا كٷلتەگٸننٸڭ «جەرٸڭدٸ جات باسپاعاي», «تٷركٸنٸڭ قاسيەتتٸ جەر-سۋىنىڭ قارعىسىنا قالما!» دەگەن سٶزدەرٸ تاسقا قاشالىپ, جازىلعان.
ٶتكەن مىڭجىلدىقتاعى ەلەمنٸڭ ەڭ اتاقتى ادامى اتالعان شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنا «مەن سەندەر ٷشٸن ۇلانعايىر جەردٸ, ۇلاعاتتى تٶردٸ (مەملەكەتتٸ) قۇردىم. ۇلىسىمنىڭ (مەملەكەتٸمنٸڭ) تٷپ كٸندٸگٸنەن تٶرت باعىتقا اتتانعاندا, ارعى شەگٸنە جىل جٷرٸپ, جەتەتٸن جەر. ەگەر سەندەر مۇنى قالتقىسىز قورعاپ, قالاي دا بٶلٸپ, بٶلشەكتەمەۋگە تالپىنىپ, كٷش بٸرٸكتٸرٸپ, جاۋىڭا قارسى تۇرىپ, شىن نيەتتەرٸڭمەن ادامزاتتىڭ باق-نەسٸبەسٸن ارتتىرۋعا ۇمتىلعاندا عانا ەل ىرىسىنا مەڭگٸ يە بولاسىڭدار. … بٸزدٸڭ اتا-بابامىزدىڭ دامىپ مازداعان, ٶركەندەپ ٶسكەن مەكەنٸ بولعاندىقتان مەڭگٸ باقي قورعاپ, نىعايتىڭدار. قالاي دا جات بالاسى قونىستانباسىن (جۋىتپاڭدار)», – دەپ ٶسيەت قالدىرعان ەكەن.
بۇل جەردە «شىڭعىس حاننىڭ بٸزگە قاجەتٸ قانشا, ول موڭعول عوي» دەۋشٸلەر دە تابىلىپ قالۋى مٷمكٸن. دەسەك تە سوڭعى زەرتتەۋلەر ۇلى قاعاننىڭ تٷركٸلەرگە, ونىڭ ٸشٸندە قازاققا دا جات ەمەستٸگٸن دەلەلدەپ كەلەدٸ. سونداي بٸر دەرەكتە ناعاشى جۇرتى, قايىن جۇرتى قوڭىرات شىڭعىس حاننىڭ دنك-سى باسقالارعا قاراعاندا, قازاققا 60 پايىزداي, ال موڭعولدارعا 40 پايىزداي جاقىندىعى كەلتٸرٸلگەن. قازاق دەگەن حالىقتىڭ حV عاسىردا جەكە حاندىق قۇرىپ, تاريحتىڭ ساحناسىنا شىعىپ, ۇلت رەتٸندە قالىپتاسۋىنا تٸكەلەي شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى سەبەپ بولعاندىعىن, ونىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسە بٸلگەندٸگٸن جەنە دە قازاقتىڭ قۇرامىندا سول حاننان تاراعان تٶرە رۋىنىڭ دا بار ەكەندٸگٸن ەسكەرەتٸن بولساق, بۇل پٸكٸردٸڭ دە بٸز ٷشٸن ماڭىزى زور.
حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ەدەبيەتٸ نەگٸزٸنەن ۇلت-ازاتتىق باعىتتا بولدى. قازاق اقىن-جازۋشىلارى جەرٸنەن ايرىلعان ەلدٸڭ ايانىشتى جاي-كٷيٸن شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتٸپ, حالىقتىڭ وتانشىلدىق سەزٸمٸن وياتا تٷسۋگە قىزمەت ەتتٸ. ۇلتىنىڭ سٶزٸن سٶيلەپ, مۇڭىن مۇڭداعانى ٷشٸن دە الاششىل, ازاتشىل قالامگەرلەر تٷگەلگە جۋىق قۋعىنعا ۇشىراپ, جازىقسىز جازالاندى.
جوڭعارلارعا قارسى قازاقتاردىڭ كٷرەسٸ جىرلاناتىن ماعجاننىڭ «باتىر بايان» پوەماسى مىناداي كٶپ ماعىنالى ٶلەڭ جولدارىمەن اياكتالعان:
«ەرلەردٸ ۇمىتسا دا ەل, سەل
ۇمىتپاس,
ەرلەردٸ ۇمىتسا دا ەل, جەل
ۇمىتپاس.
ەل ٷشٸن جاننان كەشٸپ,
جاۋدى قۋعان,
ەرلەردٸ ۇمىتسا دا ەل, شٶل
ۇمىتپاس.
ەل ٷشٸن تٶككەن ەرلەر قانىن
جۇتقان,
ەرلەردٸ ۇمىتسا دا ەل, جەر
ۇمىتپاس.
ارقانىڭ سەلٸ, جەلٸ, شٶلٸ, بەلٸ
ەرلەردٸ ۇمىتپاسا, ەل دە
ۇمىتپاس!»
سۋدىراتىپ, كٶز جٷگٸرتٸپ وقىعاندا, بۇل جولداردىڭ ماعىناسى بۇلدىراپ, ونشا بايقالا بەرمەيدٸ. بايىپپەن وقىساڭ, ٶزەكتٸ ويلاردىڭ ٶڭٸرٸنە الا جٶنەلەدٸ. مۇندا, ەڭ الدىمەن بايقالاتىن نەرسە ادام ٶمٸرٸ مەن جەر بٸرتۇتاس; جەر دە ٶز بەتٸندە ٶمٸر سٷرٸپ, وعان يەلٸك جاساپ, ونى مەپەلەگەن, كٷتكەن ادامداردى, جات-جۇرتتىقتاردان قورعاعان ەرلەردٸ ۇمىتپايدى; ولاردىڭ ەسٸمدەرٸن, ەرلٸكتەرٸن ٶشٸرمەي, كەيٸنگٸ ۇرپاقتارعا جەتكٸزٸپ وتىرادى دەگەن وي ايتىلىپ وتىر. سونىمەن بٸرگە ٶتكەن تاريحتى بٸلۋ, ونى قۇرمەتتەۋ مەسەلەسٸ كٶتەرٸلەدٸ. ەربٸر حالىقتىڭ تاريح كٶشٸندە جٷرٸپ ٶتكەن جولدارى بار. تاريحتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋلٸ جولدارىنان امان-ەسەن ٶتٸپ, بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتۋ وڭاي بولعان جوق. نەبٸر قيىن-قىستاۋ كٷندەردە, ەل باسىن قارا تۇمان تۇمشالاعان شاقتاردا ەل-جۇرتى ٷشٸن وتقا دا كٷيٸپ, سۋعا دا تٷسكەن, سول جولدا ٶزدەرٸن قۇربان دا ەتكەن ەر-ازاماتتار قانشاما?! جەر بەتٸ – تاريحي ەسكەرتكٸش; جەر بەتٸندە كەشەگٸ «ەلٸم», «جەرٸم» دەپ ٶتكەن ەرلەردٸڭ ٸزدەرٸ سايراپ جاتىر. ولاردى جەرٸن, ەلٸن سٷيگەندەر, ٶمٸرٸن سوعان ارناعاندار عانا كٶرە الادى; ٶزٸنە ٷلگٸ تۇتادى. جەر بەتٸندە ەسكەرتكٸش بولىپ قالعان ۇلتتىڭ رۋحاني ەسكەرتكٸشتەرٸن ۇمىتۋ – ٶزٸڭدٸ ۇمىتۋ, ۇلتىڭدى ۇمىتۋ, بولاشاعىڭدى ۇمىتۋ. وسى بٸر ەربٸر ۇلتتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن, ساپاسىن انىقتايتىن قاسيەتتەرگە ماعجان وقىرمان نازارىن اۋدارعان.
بۇل وقىرماندى ٶز ۇلتىنىڭ ٶتكەن جولدارىن بٸلۋگە, ونى قۇرمەتتەۋگە شاقىرۋ-تۇعىن. قازاق دالاسىنىڭ جەلٸنەن باستاپ, جەرٸنە دەيٸن ەلٸ ٷشٸن الىسقانداردىڭ ٸزٸ سايراپ جاتىر, سوندىقتان دا ولار ۇمىتپايدى دەگەندٸ ايتىپ وتىر.
قازاقتىڭ دالاسى – قازاقتىڭ تاريحى. ول – بٸر كەزدە قازاقتىڭ ارىستارى «ەلٸم, جەرٸم» دەپ, كٷن, تٷن قاتىپ, جولبارىستاي جورتقان سار دالاسى. سول دالادا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان بٷگٸنگٸ ۇرپاق كەشەگٸ اتا-بابالاردىڭ حالقىنىڭ بولاشاعى ٷشٸن جاساپ كەتكەن ٸزگٸ ٸستەرٸن بٸلٸپ, ودان ارى جالعاستىرۋى كەرەك. سوندا عانا ول حالىق تولىققاندى ٶمٸر سٷرٸپ, ەرتەڭگٸ كٷنگە نىق سەنٸممەن اياق باسا الادى… ۇلتىنىڭ ەرتەڭٸن ويلاپ, جارقىن بولاشاق ٷشٸن ەڭبەك ەتٸپ, باقىتتى عۇمىر كەشەدٸ.
«باتىر باياندا» كٶتەرٸلگەن تاعى دا بٸر ماڭىزدى مەسەلە – جەر-سۋ اتاۋلارىنا بايلانىستى. كٶشپەلٸ عۇمىر كەشكەن قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار كٶشٸندەگٸ ٸزٸ قاسيەتتٸ دالامىزدىڭ تٶسٸندە سايراپ جاتىر. تٷسٸنە بٸلگەن ادامعا قازاقتىڭ دالاسى اتا-بابالارىمىزدىڭ ساحاراعا جازىپ كەتكەن شەجٸرەسٸندەي. تٸلٸن تاپساڭ, جەر-سۋ اتاۋلارىنان باستاپ, ەربٸر تاسىنا دەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ ٶتكەنٸ جايلى شەجٸرە-سىر شەرتەدٸ. ات ٷستٸندە, تٷيە قومىندا جٷرٸپ, كەڭ ساحارادا سايران سالىپ, ەركٸن ٶمٸر سٷرگەن اتا-بابالارىمىز ٶزدەرٸنٸڭ نە ٸستەپ, نە قويعاندارى, ارمان-ٶسيەتتەرٸ, ٶمٸردەن تٷيگەندەرٸ جايلى ويلارىن كەيٸنگٸ ۇرپاقتارعا امانات ەتٸپ, دالامىزدىڭ بەتٸنە ٷلگەرگەنٸنشە ايقىش-ۇيقىش شيمايلاپ جازىپ-سىزىپ كەتە بەرگەن سيياقتى. سوندىقتان دا قازاقتىڭ دالاسى – تٷسٸنە بٸلگەن ادامعا تۇنىپ تۇرعان تاريح. ونى وقىپ, ٷيرەنٸپ, اتا-بابا ٸستەرٸن ەرٸ قاراي جالعاستىرۋ – كەيٸنگٸ ۇرپاقتاردىڭ قاسيەتتٸ پارىزى.
تاريحىن بٸلٸپ, سودان ٶنەگە, رۋحاني قۋات العان حالىق – كٷشتٸ حالىق. سول سەبەپتٸ دە وتارشىلدار ەڭ الدىمەن, بودان ەلدٸ تاريحي جادىنان ايىرۋعا تىرىسادى. پاتشا ٶكٸمەتٸ كەزٸندە باستالىپ, كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇسىندا جاڭا قارقىنمەن ٶرٸس العان جەر-سۋ اتاۋلارىن جاپپاي ٶزگەرتۋدەن حالقىمىز كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن رۋحاني زارداپ شەگۋدە. قازاقستاننىڭ كەيبٸر قالالارى مەن كٶپتەگەن جەر-سۋ, ەلدٸ مەكەن اتاۋلارى قازٸرگٸ كەزدە دە ۇلتىمىزعا جات ەسٸمدەرٸمەن اتالىپ كەلەدٸ. جان-جاعىمىزعا قاراساق, ەلەمدٸك تەجٸريبەدە حالىقتار تۇرىپ جاتقان جەرٸنٸڭ اتاۋلارىن ٶزگەرتپەيدٸ. ٶيتكەنٸ جەر اتاۋلارى تاريحتىڭ كٶزگە كٶرٸنەتٸن سىرتقى بەدەرلەرٸ دە, ٷڭٸلە تٷسكەن, بٸلگٸسٸ كەلگەنگە سول حالىقتىڭ تۇنىپ جاتقان تاريحى. قازٸر تٸپتٸ بارىنشا دامىعان دەگەن امەريكا, قىتاي سيياقتى مەملەكەتتەردٸڭ ٶزٸ دە جەر اتاۋلارىنا تيٸسپەيدٸ; ولاردى تاريحي ەسكەرتكٸش رەتٸندە ساقتايدى.
سىرت كٶزگە جاي ەنشەيٸن كٶرٸنگەنٸمەن دە, حالىقتىڭ سانا-سەزٸمٸنە بايقاتپاي ەسەر ەتٸپ, ۇلتتىق تۋرا جولدان تايدىراتىن وسى بٸر قاتەرلٸ مەسەلەگە ماعجان دا كەزٸندە نازار اۋدارىپتى. «ارقانىڭ سەلٸ, جەلٸ, شٶلٸ, بەلٸ // ەرلەردٸ ۇمىتپاسا, ەل دە ۇمىتپاس», – دەپ, ياعني سول توپىراقتان جارالىپ, تۋىلعان, سول جەردٸ جات جۇرتتىقتاردان قورعايمىن دەپ, قانى تٶگٸلگەن ەرلەردٸ سولاردىڭ قانىمەن سۋعارىلعان جەرٸ دە ۇمىتپايدى دەپ, جىرلايدى. ماعجان سول كەزدەگٸ ساياساتقا بايلانىستى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ ەۋروپوتسەنتريزمگە وراي جٷرگٸزٸلۋٸنٸڭ جەرگٸلٸكتٸ ۇلتتاردى مەڭگٷرتتٸككە اپارىپ سوقتىراتىنىن بٸلگەنٸ سٶزسٸز. سوندىقتان دا تاسىنا دەيٸن شەجٸرە بولىپ سايراپ تۇرعان قازاق دالاسىنا ويلى كٶزبەن قاراۋعا شاقىرادى. بۇل دا – بٸر ەستە جٷرەر ماعجان تاعلىمى.
قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى م.ەۋەزوۆ «بٸزدٸڭ قازاق – جەر اتى, تاۋ اتىن ەماندا سول ورتانىڭ سىر-سيپاتىنا قاراي قويا بٸلگەن جۇرت. قايدا, قانداي بٸر ٶلكەگە بارساڭ دا جەر, سۋ, جاپان دٷزدە كەزدەسكەن كٸشكەنە بۇلاق اتىنىڭ ٶزٸندە قانشاما مەن-ماعىنا, شەشٸلمەگەن قۇپييا سىر جاتادى», – دەيدٸ.
«كەز كەلگەن جەر-سۋ اتاۋلارى – حالىقتىڭ ەرتە زاماننان باستاپ, مىڭداعان جىلدار ارالىعىنداعى ۇجىمدىق شىعارماشىلىعىنىڭ جەمٸسٸ. ەتنولوگييالىق كەڭٸستٸكتە قالىپتاسقان حالىقتىق اتاۋلار ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ, ونىڭ ۇلتتىق دٷنيەتانىمىنىڭ, رۋحاني بولمىسىنىڭ, قۇندىلىقتار جٷيەسٸنٸڭ اجىراماس قۇرامداس بٶلٸگٸ, تاريحي جەدٸگەرٸ, مەدەني مۇراسى بولىپ تابىلادى.
… حالقىمىزدىڭ جەر-سۋ اتاۋلار جٷيەسٸ ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ, سول اتاۋلار ٶرنەكتەگەن تٶل ەتنيكالىق-اۋماقتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ بٸردەن-بٸر كٶرسەتكٸشٸ بولىپ تابىلادى». (جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ انىقتامالىعى. ا., 2009, 3-بەت).
شىندىعىندا دا قازاقتىڭ دالاسى قازٸرگٸ جەكە باسىن, قالتاسىن عانا ويلايتىن كەيبٸرەۋلەردٸڭ ۇعىمىنداعى يگەرٸلمەي, بوس جاتقان جاي عانا جەر ەمەس. قازاقتىڭ دالاسى – قازاق ٷشٸن قازاقتىڭ قانىمەن, سول قانمەن بٸرگە اتا-بابالار رۋحىمەن سۋعارىلعان قاسيەتتٸ جەر. قازاقتىڭ بويىنداعى بار قاسيەت بٸزگە وسى جەردەن دارىعان. قازاق پەن قازاقتىڭ قارا جەرٸ – بٸرتۇتاس. بۇل تۇتاستىق جويىلسا, قازاق تا جويىلادى.
سونىمەن, قازاق ٷشٸن ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸ دە, سەنٸ بولعان دارحان دالاسىنىڭ تاعدىرى كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن داۋلى بولىپ, تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸلمەي كەلەدٸ. بەلگٸلٸ اقىن سەرٸك تۇرعىنبەكۇلى «جەر جىلاپ جاتىر» دەپ كٷڭٸرەنٸپ, ونىڭ تاعدىرىن بىلايشا جىرعا قوسىپتى:
« – بار بايلىعىم بۇيىرىپ بٶتەنگە – دەپ,
جەر جىلايدى:
– ساتىلىپ كەتەم بە?! – دەپ. ەر جىلايدى:
– قول جيناپ,
باس كٶتەرسەم, باياعىداي اتىلىپ كەتەم بە ?! – دەپ.
اقتالمادى…
اقىرى اقتالمادى!
(قايران قازاق جانباعان تاقتان باعى)
بابالاردىڭ باياعى تٶككەن تەرٸ,
اتالاردىڭ باياعى اققان قانى.
شەكپەنٸنە قاراماي, قالپاعىنا,
كٶنبەۋشٸ ەدٸ ەشكٸمنٸڭ
تالتاڭىنا.
حانعا سەلەم بەرمەيتٸن
قايران قازاق
قالاي كٶنٸپ تۇر قالتالىعا.
ورناعانداي بٸر سۇمدىق
باسقا كەلٸپ,
كٸرپٸگٸمدٸ كٸلكٸگەن جاسقا كٶمٸپ…
تالاي عاسىر قورعاعان
قارا جەردٸ –
قالاي ساتىپ الماقشى
اقشا بەرٸپ?!
وسىلايشا
ورناسا ۋايىم باسقا,
اقىن جٸگٸت بەل بۋدى تايىنباسقا!
سالىستىرىپ قاراشى,
اقشا مەن جەر…
قالاي عانا تٷسەدٸ ايىرباسقا?!..
راس بولسا, تٷبٸندە
شىندىق بارى,
شىرىلداماي,
شىداي تۇر, مۇڭلىقتارىم!
اتامەكەن – تۋعان جەر
ساتىلمايدى –
تامعان جەرٸ قازاقتىڭ
كٸندٸك قانى…
قايران ەلٸم!
ەرلٸكپەن تانىلارسىڭ.
تۇرار كٶكتە
رۋحىڭ جانىپ ەر كٷن…
مەڭگٸلٸككە
تامىرىن تەرەڭ تارتىپ.
قارا جەردە –
قازاقتىڭ تەنٸ قالسىن!
…جەر جىلاپ جاتىر» («دات», 07.07.2016).
يە, قازاق جەرٸنٸڭ باعى اشىلماي جاتىر. جەر تاعدىرىنا ەل – ەلەڭدەۋلٸ. جەر حالىقتىڭ ورتاق بايلىعى, ول جەكەشەلەنبەۋٸ, ساتىلماۋى كەرەك دەگەن اكسيوما وي بۇرىندارى دا, قازٸر دە ايتىلۋدايىن ايتىلىپ جاتىر. بٸراق تا تٷرلٸ جاعدايلاردىڭ ىقپالىمەن بيلٸك وسى بٸر ۇلت ٷشٸن اسا ماڭىزدى مەسەلەنٸ تٷپكٸلٸكتٸ شەشۋگە دەرمەنسٸزدٸك تانىتىپ كەلەدٸ. بيلٸك ۇلتقا, حالىققا قىزمەت ەتۋٸ تيٸس. سول ۇلت كٶشباسشىلارىنىڭ ٸشٸنەن ە. بٶكەيحانوۆ پەن ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ وسى مەسەلەگە قاتىستى وسىدان بٸر عاسىر بۇرىن ايتىپ كەتكەن ۇلاعاتتى ويلارىن تاعى دا ەسكە سالا كەتۋدٸ جٶن كٶردٸك.
ەليحان بٶكەيحانوۆ:
«بٸزدٸڭ قازاق جەردٸ مەنشٸكتٸ قىلىپ السا – باشقۇرتشا كٶرشٸ مۇجىققا ساتىپ, بٸراز جىلدا سىپىرىلىپ جالاڭاش شىعا كەلەدٸ»;
«جەر داۋى – بەس ميلليون قازاقتىڭ داۋى;
«جەر دەسە, دٸرٸلدەمەي بولمايدى: جەر مەسەلەسٸ – نەگٸزگٸ ٶمٸر مەسەلەسٸنٸڭ ەڭ زورى».
احمەت بايتۇرسىنوۆ:
«جەر مەسەلەسٸ – قازاقتىڭ تٸرٸ يا ٶلٸ بولۋىنىڭ مەسەلەسٸ».
«قازاق جەرٸ قازاقتان كەتپەس ەدٸ – قازاق جەرٸ قازاقتان كەتپەسٸنە ٸس قىلساق»;
«جەردٸ جالداۋدان تارتىنباعاندار – ساتۋدان دا تارتىنبايدى»;
«قازاقتىڭ ەلٸ كٷنگە جەردەن قول ٷزبەي وتىرعانى – جەر قازىنالىق بولعاندىقتان: ەيتپەسە, بٷگٸن تويعانىنا مەز بولىپ, ەرتەڭگٸسٸن ۇمىتقان قازاق بٷگٸن جەرٸن ساتىپ تويىپ, ەرتەڭ تەنتٸرەپ كەتەر ەدٸ»;
«الاشقا اتى شىققان ادامدار! كٶسەمدٸكتەرٸڭدٸ اداسپاي تٷزۋ ٸستەڭدەر! سەندەر اداسساڭدار, ارتتارىڭنان الاش اداسادى: ارتتارىڭنان ەرگەندەردٸڭ وبال-ساۋابىنا سٸزدەر قالاسىزدار».
سونىمەن, بٸز «مەڭگٸلٸك ەل» بولامىز دەسەك, قازاقشا ويلاپ, قازاقشا سٶيلەپ, قازاقتىڭ دەستٷرٸمەن ٶمٸر سٷرەتٸن قازاقتىڭ قانىمەن, جانىمەن, رۋحىمەن سۋعارىلعان جەرگە يەلٸك ەتۋٸ كەرەك. ٶيتكەنٸ ٶز تٸلٸنسٸز, ٶز جەرٸنسٸز ۇلت جاساي المايدى. قازاقتى جەرٸنەن, تٸلٸنەن ايىرۋ – ۇلتقا جاسالعان قاستاندىقپەن بٸردەي; ۇلتتىڭ بولاشاعىنا بالتا شابۋ دەگەن سٶز. سوندىقتان جەر مەسەلەسٸن دۇرىس شەشۋ – بٷگٸنگٸ تاڭدا تاريحتىڭ قازاق قاۋىمىنىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان بٸر مٷمكٸندٸگٸ. بۇل مەسەلە قازٸر شەشٸلمەسە, ەرتەڭ كەش بولىپ قالادى. مۇنىمىزدى كەيٸنگٸ ۇرپاق, تاريح كەشپەيتٸن بولادى.
دانداي ىسقاقۇلى,
