Jeltoqsan – 1986: saiasi qarsylyqtyń máni men sabaqtary

Erekshe saiasi qubylys

Keńestik Qazaqstanda 80-jyldary syrt kózge ulttar arasynda túsinistik qatynas qalypty, dostyq pen syilastyq úirenshikti jaǵdaiǵa ainalǵan,  halyqtyń partiiaǵa senimi berik, mazasyzdanýǵa negiz joq siiaqty edi. Ulttardyń birligi, aralas nekeler, olardyń bir-birimen sińiskeni sonshalyqty, tipti, bóliný, metropoliiaǵa qarsylyq týraly oilaýdyń ózi múmkin emes siiaqty boldy. Mine, osy ulttar dostyǵynyń laboratoriiasynda kútpegen jarylys boldy. Bul qarsylyq syrttai Qazaqstandy basqarýǵa ortalyqtyń eldiń ekonomikasyn, mádenietin, mentalitetin bilmeitin adamdy jiberýine bailanys­ty boldy. Biraq, bul onyń negizgi sebebi emes, syltaý ǵana edi. Sol zamanǵy saiasi jaǵdai  úshin bul kútpegen, tek Keńes Odaǵyndaǵy emes, álemdi dúr silkindirgen, barlyq demokratiialyq kúshterdiń nazaryn aýdarǵan Ýaqiǵa boldy.  «Jeltoqsan ýaqiǵasy», «Almaty ýaqiǵasy» atanyp bul qarsylyq tarihqa, ǵylymi eńbekterge de endi. «Degenmen bul qandai Ýaqiǵa edi?» – degen saýal týady. Filosofiiada tabiǵat pen qoǵam irili-ýaqty fizikalyq, himiialyq, biologiialyq, geologiialyq, ekologiialyq, áleýmettik, saiasi taǵy basqa da ýaqiǵalardan turady. Bolmystyń ózi bir-birimen yqpaldasyp jatyrǵan ýaqiǵalar. Olar bir-birimen ishtei bailanysta: bolashaq búgingi kúnnen bastaý alsa, búgin ótkenniń jalǵasy, qorytyndysy. Biraq, tarihi protsess túzý syzyq emes. Búgingi kún kesheginiń jalǵasy ǵana emes, sarapshysy, bolashaqty aiqyndaýshy. 

Ýaqiǵa kóp mándi uǵym, ásirese, tarihi ýaqiǵanyń orny bólek. Ol kúndelikti  aǵymdaǵy ýaqiǵanyń biri emes. Ýaqiǵa tarih barysyndaǵy belgili bir ýaqytty, belesterdi anyqtaýshy shekara. Tarihi protsesti ýaqiǵaǵa deiin, ýaqiǵadan keiin dep ajyratady. Sondai-aq, Qazaqstan tarihyn da Jeltoqsan-1986j.Ýaqiǵasyna deiin, Jeltoqsannan keiin dep kezeńge bólýge turarlyq. Orys itelligentsiiasynyń ókil­deri 1941 jylǵy nemis fashisteriniń keńes úkimetine qarsy soǵysy bizge orys halqynyń ókili ekenimizdi sezindirdi, ultymyzdyń taǵdyry týraly tereń oilanýǵa itermeledi dep aityp, jazyp jatady. Al, jeltoqsan Ýaqiǵasy midai ulttar aralasyp, bir-birine sińi­sip, assimiliatsiiaǵa ushyraǵan, ony ideo­logiianyń kúshimen integratsiia, halyqtar dostyǵy dep qabyldaǵan ortada áleýmettik ártektiligine qaramastan qa­zaq jastarynyń basyn qosty, qazaq ultynyń ul-qyzdarynyń ult taǵdyry tóńi­reginde muńyn, jaýapkershiligin sezinetinderin bildirdi. Qoǵamdaǵy jaǵ­daiǵa bailanysty saiasi qarsylyqtar ár­túrli kórinis alady. Ol saiasi rejimge  bai­lanysty, biliktiń ruqsatymen saiasi kúshi bar qarsylyqtar, mysaly, Semei poligonyn jabý jáne biliktiń sanktsiiasyn, ruq­satyn almaǵan qarsylyqtar, olar keide revoliýtsiiaǵa ákeledi. Mysaly, 2004 jyl­ǵy Ýkrainadaǵy sailaý qorytyndysyn burmalaýǵa bailanysty sary qyzyl («oranjevaia revoliýtsiia») saiasi jaǵdaidy ózgertip, saiasi baǵyttyń  jańarýyna ákeldi. Mazmuny jaǵynan qarsylyqtar saiasi, áleýmettik jáne mádeni bolyp bólinedi, amaly jaǵy­nan qarsylyqtar qarýly jáne beibit qarsylyqtar bolyp bólinse, túri jaǵynan ár alýan: kóterilis, búlik, kóshedegi saiasi qar­sylyq aktsiialary, miting, ereýilder, ashtyq jariialaý. Olar qoǵamnan qoldaý tabýy da, tappaýy da, keide onyń tóńireginde  qoǵamdyq pikir ekige jarylýy da múmkin. 

Sóz joq, jastardy qazaq ultynyń talai máseleleri oilandyrǵan. Nege men ana tilimde bilim ala almaimyn? Nege qazaq mektepteri az? Nege qazaq tili ómirdiń kóptegen salalarynda qoldanystan yǵys­­tyrylǵan? – degen siiaqty saýaldar ish­tei totalitarlyq bilikke qarsy kóńil kúi týǵyzyp kúndelikti turmyspen qatar júre bergen. Sondyqtan, Jeltoqsan  ýaqi­ǵasynyń shym-shytyryq kórinis­te­rinde totalitarizmge saiasi stihiialyq kóterilistiń de, ashý-yza, narazylyq, tol­qý, bilikti abyrjytqan, asyp-sas­tyrǵan biliktiń de, álemde sol zamanda da, búgin de keń taraǵan  kóshedegi saiasi qarsylyq aktsiia­larynyń  da, ortalyq biliktiń ústemdigine radikaldyq saiasi kelis­peýshilik te kórinis aldy. Qaita qurý, jańarý, sóz bostandyǵy, jinalystarǵa erkindikti demokratiialyq qundylyq dep eseptegen negizinen stýdenttik jastar bilikke narazylyq bildirdi. Jeltoqsan ýaqiǵasy, sondyqtan, beibit sipattaǵy kóterilis.

Kóterilis, búlik, ártúrli shielenis pen qaqtyǵystardyń saldaryn salystyrý úshin batystyq ǵalymdar qantógistiń koeffi­tsientin (koeffitsient krovoprolitnosti) engizdi. Osy ólshemmen kelgende Jeltoqsan qarsylyǵy negizinen beibit narazylyq boldy. Kóshedegi  saiasi aktsiiaǵa shyǵýǵa jón siltegen, yqpal jasaǵan intelligentsiia ókilderi bolǵan bolar. Bul uiymdasqan kóterilis deýge negiz joq, saiasi kóte­riliske shyqqandar baǵdarlamalar, petitsiia usynylmady. Bul saiasi kelis­peýshilik, biliktiń sheshimine jaýap, biraq, saiasi qurylymdy aýystyrý maq­saty, tipti, bolǵan joq, radikaldy ózgertýdi kózdeitin saiasi áreketterge barmady. Oǵan qatysýshylar negizinen stýdent jastar, kóterilistiń saiasi temperatýrasy, qarqyny, óte joǵary boldy. Ideologiialyq jáne psihologiialyq jaǵynan Keńes elinde ártúrli qarama-qarsy pikirler de týǵyzdy. Biliktiń  kóterilis ádeii uiymdastyrylǵan, ol Qonaev tusynda joǵary mansapqa ie bolyp, endi, jyly ornynan ketetinderdiń áreketi degen saiasi boljamdary naqty dáleldenbedi. Narazylyq kórsetip kóshege shyqqan azamattardyń huqyn syilaý, barynsha tózimdilik tanytý, tipti, dóreki qylyqtar baiqalyp, til tiip jatsa da shydamdylyq kórsetý, bilikti asyra paidalanbaý HHǵ. 80-jyldarynda da, búgin de bizde qalyptaspaǵan mádeniet. Kóterilis kúshpen basyldy.

Jeltoqsan kóterilisi keńestik otar­shyldyq saiasatqa qarsy alǵashqy kóterilis edi. Budan 30 jyl buryn ol úlken tarihi silkinis boldy. Ony sol zamanda oi eleginen ótkizý ońai emes-ti. Albyrt jastardyń otarshyldyq saiasatqa, totalitarlyq júiege qarsy shyǵýynyń, sol kezdegi jariialylyq, demokratiialyq ideiaǵa sengen stýdentter men qara kúsh iesi armiianyń arasyndaǵy kúrestiń astarynda qazaqtyń ulttyq ideiasy jatty. Bul kóterilis – Keńes Odaǵyn qurdymǵa ketirýge bastaý bolǵan jáne quramyndaǵy bodan halyqtardyń  azattyq kozǵalystaryna dem bergen tarihi kubylys.

Saiasi-tarihi jáne ideologiialyq alǵy-sharttar

Áigili Jeltoqsan kóterilisine kenetten paida bolǵan stihiialy kozǵalys retinde emes, qoǵamnyń  damý barysynda ómirge kelgen tabiǵi, zańdy qubylys retinde qaraýymyz  kerek. HH ǵasyrdyń 50-jyldary men 60-jyldardyń basynda keńes ult saiasaty qaishylyqqa toly edi, eń bastysy ortalyqqa qarsylyq kúsheidi. Bul «jylymyq» I. Stalinniń jeke basyna tabynýshylyqty synaý, «ultshyldar» dep aiyp taǵylǵandardy aqtaý zamany edi. Osy kezde odaqtas respýblikalardyń quqyn keńeitý, óz máselelerin ózderi sheshýge múm­kindik berý de, ásirese, ekonomika, bilim, mádeniet salalarynda qolǵa alynǵan. Sonymen birge, Ortalyq halyqtardyń erkindikke umtylýynan qoryqty, derbestikke qulshy­nys úrei týǵyzdy. Resmi saiasatpen kelis­peitin, qarsy pikir aitatyndardy dissident dep aita bastady. Ózgeshe oilaityndardy, basqa oidy ustanýshylardy inakomysliashie dep te atady.

Ortalyqqa qarsylyq alýan túrli boldy: listovkalar taratý, jasyryn uiymdar qurý, búlik shyǵarý, orystarǵa qarsy eline oralǵan sheshenderdiń kóte­rilisteri, sheshenderge qarsy orys shovi­nizmi.  Keńes ult saiasatyna qarsylyq týraly endi-endi aitylyp, jazylyp júr. 50-jyldardyń aiaǵy men 60-jyldardyń basynda ústemdik saiasatqa qarsylyq bildirgen 8124 adam sottalǵan, partiiadan, komsomoldan shyǵarylǵandardy eseptemegende. N. Hrýshevti liberal, demokrat degen jalǵan ekeni belgili boldy. Attaryn jasyryp, qoldary qoiylmaǵan ortalyqqa jazylǵan anonim hattardyń 27,2 paiyzy ult saiasatyna narazylyq bildirgen. Ýkraina men Belorýssiiadan hattar Odaqtan bóliný máselesin ashyq qoiǵan. 20 ýkraindyqtyń sottalǵany týraly aqparat qazir jariialanyp jatyr.

Qazaqstanda da ár túrli uiymdar ómirge keldi. 1963 jyly qarasha aiynda Máskeý qalasynda qazaq stýdent jas­tarynyń «Jas tulpar» uiymy quryldy. Jastar «Qazaq qashan eńseli el bolyp, órdegi órkenietti jurttyń qataryna qosylady? Adamzat kósh-kerýenine qait­­sek eńsesin kóterip ere alady» degen oi qazaq jastaryn mazalady [1]. Jas tul­parlyqtar Alash ideialarynyń murageri, jalǵastyrýshy retinde sotsia­listik zańnamalyq sheńberinde mádeni-aǵartýshylyq jumys jasady. Keńes Odaǵyndaǵy ulttyq máselelerdi ortaǵa saldy. Ult, til, mádeniet máseleleri jó­ninde qazaq jastarynyń kózin ashty.

N. Hrýshevtiń Qazaqstanǵa kózqarasy túzý bolmady, eldi bólshekteý saiasatyn ailamen de, kúshpen de júrgizýge tyrysty. Qazaqstannyń jer aýmaǵynyń keńdigin, jer asty bailyǵynyń moldy­ǵyn, óndiris salalarynyń kóptigin syltaý etip, Qazaqstandy bólshekteý saiasaty qolǵa alyndy, al, onyń qai jerin kimge berýdi tek ortalyq sheshedi dep úirengen Máskeý sheneýnikteri Qazaq Respýblikasynyń tutastyǵyna qaýip tón­dirdi. Qazaqstannyń birqatar aýdandaryn, ásirese, naǵyz jeruiyq dep atalǵan Bostandyq aýdanyn Ózbek SSR-na berýge, Aqmola, Kókshetaý, Kostanai, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblystary (onyń ishinde Tselinograd, qazirgi Astana qalasy da bar) Reseige berilýine J. Tashenovtyń qarsylyǵy, osy joldaǵy qaisarlyǵy, eldi jigerlendirdi, oi saldy. J. Tashe­novtyń artynda ne eldiń ishinde, ne syrtta ony qoldaityn uiym bolǵan joq,  ol eshqandai material taratpady. Ol tek bilimdiligimen, parasattylyǵymen, ultjandylyǵymen ortalyqtyń betin qaitardy. J. Tashenov fenomeni qazaq ádebietshilerin qanattandyrdy, shabyt berdi. Ómirge J. Nájimedenov pen Sh. Kaldaiaqovtyń keiin gimnge ainal­ǵan «Meniń Qazaqstanym» áni, J. Mol­daǵalievtiń «Men qazaqpyn» poemasy, I. Esenberlin men Á. Kekilbaevtyń romandary, basqa da shyǵarmalar ulttyq patriotizm ideiasyn el sanasyna sińirdi. J. Tashenov fenomeni, ulttyq ideianyń ádebiette, ult sanasyna tereń uialaýy Jeltoqsan kóterilisine rýhani daiyndyq boldy.

Qazaqstandaǵy ulttyq patriotizmniń ósýi, sońǵy kezde belgili bolǵandai, 60-70 jyldardan bastap astyrtyn, qupiia túrde orys ultshyldyǵynyń bas kóterýine de túrtki boldy. Sovet úkimetiniń saiasatyna narazylyq orystardyń da Kommýnistik par­tiiaǵa qarsy shyǵýyna negiz boldy. Partiiany «orysshyl» emes dep kináládi. Orys ultshyldyǵymen kúresý Máskeýge de ońai bolmady. «Orysshyldar» kapitalizmdi madaqtaǵan joq, orys patriotizmin alǵa tartyp, orys ultynyń mártebesin kóterý, orystyń «qasietti rýhyn» saqtaý úshin kúresti. Al, orys ideiasy orystarǵa unady. Eldegi jaǵdaidyń qiyndaýy memleket basshylyǵynda evreilerdiń de kópshiligimen túsindirildi. Keide partiia men úkimet apparatyndaǵy evreiler týraly statistika qoldan-kolǵa tarady. Ortalyq komitettiń qyzmetkerleri de resmi emes jaǵdaida orys ideiasyn qoldaityndaryn jasyrmaǵan. Mem­lekettik Qaýipsizdik Komitetiniń tór­aǵasy V. Chebrikovtyń 28. 03. 1981 jylǵy Ortalyq komitetke jazǵan esebinde bylai delingen: «V poslednee vremia v Moskve i riade drýgih gorodov strany poiavilas novaia tendentsiia v nastroeniiah nekotoroi chasti naýchnoi i tvorcheskoi intelligentsii, imenýiýshei sebia rýsistami». Bul ideiany sheteldik orys emigranttary men saiasi ortalyqtar qoldap, halyqtar arasynda iritki salýǵa tyrysty. Sovet Odaǵyndaǵy AQSh, Batys Germaniia, Italiia elshileri de belsendilik tanytyp, rýsistermen bailanys jasap, málimetter jinai bastady. Olar rýsisterdi Sovet úkimetine, basqa keńes halyqtaryna qarsy qoiýdyń joldaryn izdedi. Dissidenttermen salystyrǵanda, rýssistermen bailanys jasaý ońai edi jáne olar san jaǵynan kóp boldy. Orys mádenietin, eskertkishterin qorǵap, orys ultyn aman saqtap qalý máselesi sovet úkimetin qulatpai iske aspaidy degen oiǵa tireldi.

V. Chebrikovtyń aitýynsha, tipti, 60-jyldary rýsister Ogýrtsov, Vagin, taǵy basqalar kúshpen sovet úkimetin qulatýǵa daiyndalǵan. Al, rýsister Osipov pen Ivanov jasyryn jýrnal shyǵaryp turǵan. Ivanov «Logika koshmara» i «Rytsar neiasnogo obraza» atty romandardyń avtory. Bul shyǵarmalarda keńes úkimetin orys ultyna qarsy memleket retinde, al memleket basshylary qara bastarynyń qamy úshin talai qylmystarǵa, tóńkeristerge, dórekilikke barǵan adamdar retinde sýrettelgen. Bul tarihi shyndyq bolǵanmen Keńes úkimeti basqa ulttardy odan da artyq qýdalaǵanyn olar kórmedi de, nazaryna ilmedi de. Ivanov pen Osipovke orys ziialylarynyń esigi ashyq bolǵan. Ásirese Ilia Glazýnov olardy qoldap otyrǵan. Rýsisterdiń oi-pikiri saiyp kelgende orys shovinizmimen ulasyp jatty. Olar orys ultyn qorǵai almaityn Keńes úkimeti qoǵamdy basqarýǵa qabiletsiz dep baǵalady. Sóz joq, orys shovinizmi ulttyq respýblikalarda qarsylyq týǵyzdy, ulttyq patriotizmniń ósýine ákeldi. Osylai, bir jaǵynan, J. Tashenov siiaqty ult qairatkerleriniń ortalyqpen kúresi, ekinshi jaǵynan, orys shovinizmi Keńes Odaǵynyń ishtei ydyraýyna ákeldi [2]. 80-jyldardaǵy qazaq jastary 60-jyldardaǵy qazaq jastary emes edi. Osy eki aradaǵy saiasi, mádeni ózgerister, olardyń sana-sezimine úlken yqpal etti. 

Saiasi psihologiialyq taldaý

Otarlanǵan elderde saiasi psihologiialyq turǵydan óte kúrdeli ahýal qalyptasady. Ony «eki jaqty sana» dep ataidy. Otarlaýshylar táýeldi elderde jartylai qudai, óz aitqandaryn istetedi, óz tilin, dinin tańady. Otarlanǵan, baǵynyshty ulttyń ókilderi aitqandaryn eki etpeidi, tilin, mádenietin, kózqarasyn, tártibin qabyldap, óz múmkindikterin dáleldep kún kóredi. Osylai otarlanǵan ult otarlaýshynyń maskasyn kiedi. Otarlaýshy elita astamshylyqty resmi saiasatqa ainaldyryp, oǵan kieli maǵyna beredi, sol arqyly ústemdigin dáripteidi, ásirese, táýeldi halyqtyń tilin qurtý arqyly elin qurtýǵa kirisedi. Ózin kemsitý, mensinbeý, tómen sanaýmen betpe-bet kelip, kemsitýdiń azabyn tartqan otarlanǵan ultta qarsylyq týady, keibireýleriniń júikesi tozady, óz qundylyqtarynan aiyrylyp qalmaýdy oilaidy. Bul psihologiia jeltoqsandyqtarǵa jáne kóshege shyqpasa da olarmen tilektes, niettes qazaq patriottaryna tán. Bul ulttyq saiasi psihologiianyń bir jaǵy. Ekinshi qyry – ol ulttyq konformizm, otarlaýshy ulttyń qysymyna kóngish, ikemdi, tilin, dástúrin qabyldaǵysh, birte-birte onyń soiylyn soǵyp, óz ulttyq múd­­desinen alystaǵandar. Ulttyq konformizm, partiianyń soiyl soqqandar  qa­zaqtar arasynda basym kópshilik boldy.

Orys biligi qazaqtar arasynan olardyń sózin sóileitin, tapsyrmasyn buljytpai oryndaityn, otarshyl saiasatty jaqtaityn intelligentsiia ókilderin tárbieledi. Bir­qatar biz siiaqty qoǵamtanýshylar da orta­lyqqa qarsylyqty jinalystarda ashyq synady. Kollaboratsionalistik psihologiia jeltoqsan kóterilisi tusynda ártúrli kórinis aldy. Ústem halyqtyń biýrokratiiasy aldynda jaǵympazdyq tanytyp, otarlaý saiasatyn kóterilisshilderdi aiyptaityn hattar jazyp, jarylqaýshy, orys ulty tek ozyq mádeniet pen turmystyń ǵana úlgisi dep jariialady. Óz halqyn kemsitý, óz mádenietin, óz tilin qorsynýǵa deiin barǵandar boldy. Halyqtardyń ózara syilastyǵyn aralas nekeler sanymen ólsheý de oryn aldy. Ózara qyrqysyp, rýǵa, júzge bólinip júrgen qazaq elitasy bir-birin synap-minep, básekeles rý, júz ókilderine qyr kórsetip, ásirese, D.Qonaevty synaý etek aldy. Bul alaýyzdyq ortalyqqa jaqty, ol internatsionalizm, taptyq baýyrlastyq dep baǵalandy. 

Ulttyq patriotizm men ulttyq konformizm («tek júrseń, toq júresiń») psihologiialyq ustanymdar arasynda eki oida bolyp, ne ári, ne beri emes, solqyldaq bildirýshi qazaqtar da az bolmady. Al otarlaýshy orys, slavian tektiler qazaq eline beiimdelmedi. Olarda da eki jaqty sana qalyptasty. Olardyń buryn da ózderin belgili bir distantsiiada ustap, mensinbei, músirkep qarap, qazaqtardyń tili, mádenieti, dástúrinen oqshaýlanyp, Qazaqstanǵa tabys, paida kózi­men qaraǵandary  belgili.  Osylai, Qazaqstanda avtoritarlyq shovinistik astamshyl tulǵa qalyptasty. Bul elimizdegi ústem ult ókilderiniń psiho­logiiasynyń bir jaǵy. Jeltoqsan   kóte­rilisi tusynda olar, árine, oǵan negizinen qarsy boldy, qo­ryqty, saqtandy, bireýleri ártúrli qaýe­setter taratyp, ekin­shileri oǵan sendi. Onyń sebepteri de barshylyq. Qazaqstandaǵy orystar, jalpy slaviandar keńes zamanynda ekonomikalyq, mádeni, áleýmettik jaǵynan jaily ómir súrdi. Negizinen qalada, qolaily páterlerde, injenerlik-tehnikalyq sala­da jumys jasady.  Memlekettiń tili, mádenieti, memlekettik ideologiia, qundy­lyqtar negizinen orys halqynyń ulttyq múddesimen úilesip jatty. Naýryz merekesine tyiym salynyp, pravoslav slaviandardyń kúntizbesimen jańa jyldar toilandy, keńes adamynyń minez-qulqymen ólshendi («rýsskii harakter»), jyl mezgilderi de orys hal­qynyń dástúrine beiimdeldi («rýsskaia zima»). Keńestik merekeler  orys tilinde  atalyp ótildi. Ózderin joǵary baǵalap, otarlanǵan ultqa astamshylyqpen qa­raý­ǵa beiimdelgender endi ózderi mensin­begen, tipti, qýdalaǵan qazaqtardyń bas kóterýin, Máskeý sheshimimen kelispeýin orys halqyna qarsylyq, ony syilamaý, qyrsyq, qyńyrlyq dep qabyldady, máńgirdi. Sondyqtan, kóterilisti kúshpen basý­dy, óktemdik saiasatty qoldady. Ústem ulttyń bul tusta psihologiialyq turǵydan ekinshi jaǵy da kórindi: asyp sasý, abyrjý, zorlyq, óktemdikti qoldaý, baǵynyshty halyqty yryqqa kóndirý jáne halyqty soǵan sendirý. Al, bastaryna qiyndyq týǵanda qazaqtar yǵysyp úilerinen oryn bergen, dastarhandaǵy nandarymen bólisken diaspora ókilderiniń kóbi qazaq halqyna kóńilderiniń durystyǵyn aityp, kóterilisti ashyq synamady, ókinishterin bildirgenderi kóp boldy.

M. Shahanov basqarǵan bedeldi komis­siianyń qorytyndysy: «…Qazaq jasta­rynyń boi kóterýinde eshqandai ult­shyldyq joq, bul olardyń azamattyq jáne saiasi kózqarasyn emin-erkin bil­dirý huqy» – degen tujyrym keiin jasaldy. Kóteriliske ortalyqtyń astamshylyq, menmendik saiasatymen ony qoldaǵan bilik­tegi qazaq jáne orys elitasy qarsy bolyp edi. Bul narazylyq Keńes Odaǵynda ult máselesi sheshildi degen partiia tujyrymyn joqqa shyǵardy.  

Jeltoqsan sabaqtary

Jeltoqsan kóterilisiniń  basty sebebi­niń biri memlekettiń ult saiasatynyń ekijúzdiliginde edi. Memleket deńgeiindegi resmi, sóz júzindegi strategiialyq saiasat halyqtar dostyǵyn ulttyq múdde men jalpyodaqtyq múddeni úilestirý, ulttyq mádenietter men tilderdi damytý negizinde  Keńes Odaǵyn nyǵaitý bolsa, is júzinde kúndelikti saiasat ol múddemen úilese bermeitin. Orystandyrý, assimiliatsiia úderisi qarqyndap, orys tili, mádenieti ústem bola berdi, kózboiaýshylyq pen tsinizm qarqyn aldy, ulttyq qundylyqtardyń kúni ótip barady deýshiler kóbeidi. Ulttyq múddege qurmetpen qaraityndardan seskenip, bilik olarǵa ártúrli jaǵymsyz saiasi aidar taqty, tipti, aiyptady, sottady.

Jeltoqsan kóterilisiniń sebepterin tal­daǵan Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq komitetiniń VIII Plenýmynda jalpy is pen sózdiń alshaqtyǵy, saiasi senimniń tómendigi, saiasi tákápparlyq, menmendik, qur madaq biliktiń bedelin túsirgendigin moiyndady. G. Kolbin: «Adamnyń estitini bir basqa da, ómirde kóretini bir basqa bolsa, oǵan is jaqsy júrip jatyr dep aitylǵanmen, is júzinde ol kóptegen kemshilikterdi  baiqamaityn bolsa, mine, sonda ol aitylyp júrgenderge kúmánmen qarai bastaityn bolady» [3].

Belgili ekonomist Egor Gaidar kezinde avtoritarlyq rejimderdiń ómiri qysqa, olardyń orta jasy 1990 jyldardyń ólshemi boiynsha 9,3 jyl deidi. Onyń boljaýynsha, postkolonialistik elderde ekonomikalyq damý úshin avtoritarlyq bilik tiimdi. Sebebi, birinshiden, postkolonialistik elderde el basqarýdyń baiyrǵy demokratiialyq dástúri umytylǵan, al otarlaýshy júie tusynda bilik kúshke ǵana negizdelgen. Ekinshiden, osydan kelip ekonomikalyq jáne saiasi ózgeristerdi qatar, qosarlap júrgizý tuiyqqa tireidi, saiasi turaqsyzdyqqa aparady. Syrtqy faktordyń da yqpalyn eskerý jón [4]. Biraq, saiasi bilikti shekteýdiń shegi barlyǵy belgili. Avtoritarlyq júie oppozitsiiany basyp, ózderiniń saiasi konkýrentterin yǵystyryp, buqaralyq aqparat quraldaryn baqylaýda ustap, óz biligin máńgilik dep esepteidi. Olar májbúrleýshi kúshter kúsh­tik qurylymyn, bilik partiiasy, BAQ, olardyń bilikti olardyń qolynda turaqty ustap turýǵa bolady dep esepteidi. Elimizde keńes zamanynan jalǵasyp kele jatyrǵan halyqtyń qandai da bolmasyn belsendiligine jaǵymsyz  saiasi baǵa berý daǵdysy jalǵasýda. Bilik qoldan kelgenshe qýǵyn-súrginge daiyn turady. Kez kelgen demokratiialyq saiasi amal-áreketke, eger oǵan joǵarydan sanktsiia alynbasa, bizdiń bilik tyiym salady. Sondyqtan, demokratiialyq institýttardyń birden qalyptasa almaityny belgili. Ús­temdik jasap kelgen kúshtik qurylymdar, memleket apparatynyń qyzmetkerler, bilik partiiasynyń jańa demokratiialyq bilikke beiimdele alýy óte qiyn.

Synaǵannyń jóni osy eken dep, aýyzdy qý shóppen súrtip, qazaqtyń jaǵ­daiyn tym súmireitýdiń de reti kelmes. Ult úshin, til úshin biraz sharýalar istelinip  jatyr, ásirese, qazaq mektep­teriniń sanynyń ósýi qýantady. Degenmen, qazaq qarnynyń ashqanynan góri, memleketquraýshy ult retinde qady­ry­nyń qashqanyna renjidi. Eger, qazaq memleketindegi ótkir ult máselesin aitatyn bolsaq, qazaq memlekettiligi jónin­de problema týyndaidy. Otandyq jáne halyqaralyq qúqyqtyq turǵydan Qa­zaq­stan Respýblikasyn ulttyq memleket deýge, qazaqtardy memleketquraýshy ult deýge negiz bar. 1966 jylǵy qabyl­danǵan azamattyq saiasi quqyqtar jónin­degi Halyqaralyq pakttyń 1-baby bar­lyq halyqtardyń ózin-ózi bileýge quqy bar dep ulttyq memleketti álemdik qurylymnyń irgeli kategoriiasy retinde qarastyrady. Frantsiiada ult saiasaty frantsýzdardyń, Germaniiada nemisterdiń, Reseide – orystardyń múddelerinen shyǵatyny belgili. Birinshiden, azamattyq qoǵamda buqaralyq aqparat quraldar salasynda memlekettik til mindetti túrde basym­dyqqa ie. Ekinshiden, azamattyq alý úshin memlekettik tildi meńgerýdi mindet­teidi, bilmeitinderdi azamattyqqa qabyl­damaidy. Úshinshiden, memlekettik qyzmette memlekettik tildi meńgergenderdi ǵana qabyldaidy, is-qaǵaz tek memlekettik tilde júredi. Tórtinshiden, sot júiesi, quqyq qorǵaý organdary ashyq ta, astarlap ta baiyrǵy ulttyń tilin, dástúrin qorǵaidy. Besinshiden, ekonomikalyq salada jerdiń, jer bailyǵynyń iesi memlekettiń tiregi bolatyn baiyrǵy ultqa tiedi. Qazaq ultynyń frantsýzdar, nemister, orystar, basqa da damyǵan ulttarmen salystyrǵanda olqylyǵy, kemshiligi kózge uryp tur. Búgin mem­leket basqarýdy demokratiialandyrý máselesi ótkir qoiylyp otyr. Syrttai memleket barlyǵyn basqarady, óz yrqyna  ikemdeidi, barlyǵyn qadaǵalaidy degenmen, jeltoqsan ýaqiǵasy kúndelikti tur­mystyq deńgeide jasyryn, kózge kórin­beitin qarsylyq, ásirese, jastar arasynda barlyǵyn, narazylyq aiaq astynan bir syl­taýǵa bailanysty avtoritarlyq qoǵamda burq ete túsetinin dáleldedi. Ásirese, ǵa­syrlar boiy urpaqtan urpaqqa berilip kele jatyrǵan ulttyq sanany tunshyqtyrý múmkin emes.  

Amangeldi Aitaly, professor

Paidalanylǵan ádebietter:

1. Ámirjan Álpeiisov. «Jas tulpar» dúbiri. Almaty.2013j. 
2. A. Kozlov. Kramola; inakomyslie v SSSR vo vremena N. Hrýshiova i L. Brejneva. (Po materialam Verhovnogo sýda i Prokýratýry SSSR). «Obshestvennye naýki i sovremennost», 2002 j., № 3,4, nomerler.
3. «Sotsialistik Qazaqstan», 15 mart, 1987 jyl. 
4. E. Gaidar. «Avtoritarnye rejimy: prichiny ih nestabilnosti». «Obshestvennye naýki i sovremennost», 2006, №5.

"Aqiqat" jýrnaly