ەرەكشە ساياسي قۇبىلىس
كەڭەستٸك قازاقستاندا 80-جىلدارى سىرت كٶزگە ۇلتتار اراسىندا تٷسٸنٸستٸك قاتىناس قالىپتى, دوستىق پەن سىيلاستىق ٷيرەنشٸكتٸ جاعدايعا اينالعان, حالىقتىڭ پارتيياعا سەنٸمٸ بەرٸك, مازاسىزدانۋعا نەگٸز جوق سيياقتى ەدٸ. ۇلتتاردىڭ بٸرلٸگٸ, ارالاس نەكەلەر, ولاردىڭ بٸر-بٸرٸمەن سٸڭٸسكەنٸ سونشالىقتى, تٸپتٸ, بٶلٸنۋ, مەتروپوليياعا قارسىلىق تۋرالى ويلاۋدىڭ ٶزٸ مٷمكٸن ەمەس سيياقتى بولدى. مٸنە, وسى ۇلتتار دوستىعىنىڭ لابوراتوريياسىندا كٷتپەگەن جارىلىس بولدى. بۇل قارسىلىق سىرتتاي قازاقستاندى باسقارۋعا ورتالىقتىڭ ەلدٸڭ ەكونوميكاسىن, مەدەنيەتٸن, مەنتاليتەتٸن بٸلمەيتٸن ادامدى جٸبەرۋٸنە بايلانىستى بولدى. بٸراق, بۇل ونىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ ەمەس, سىلتاۋ عانا ەدٸ. سول زامانعى ساياسي جاعداي ٷشٸن بۇل كٷتپەگەن, تەك كەڭەس وداعىنداعى ەمەس, ەلەمدٸ دٷر سٸلكٸندٸرگەن, بارلىق دەموكراتييالىق كٷشتەردٸڭ نازارىن اۋدارعان ۋاقيعا بولدى. «جەلتوقسان ۋاقيعاسى», «الماتى ۋاقيعاسى» اتانىپ بۇل قارسىلىق تاريحقا, عىلىمي ەڭبەكتەرگە دە ەندٸ. «دەگەنمەن بۇل قانداي ۋاقيعا ەدٸ?» – دەگەن ساۋال تۋادى. فيلوسوفييادا تابيعات پەن قوعام ٸرٸلٸ-ۋاقتى فيزيكالىق, حيمييالىق, بيولوگييالىق, گەولوگييالىق, ەكولوگييالىق, ەلەۋمەتتٸك, ساياسي تاعى باسقا دا ۋاقيعالاردان تۇرادى. بولمىستىڭ ٶزٸ بٸر-بٸرٸمەن ىقپالداسىپ جاتىرعان ۋاقيعالار. ولار بٸر-بٸرٸمەن ٸشتەي بايلانىستا: بولاشاق بٷگٸنگٸ كٷننەن باستاۋ السا, بٷگٸن ٶتكەننٸڭ جالعاسى, قورىتىندىسى. بٸراق, تاريحي پروتسەسس تٷزۋ سىزىق ەمەس. بٷگٸنگٸ كٷن كەشەگٸنٸڭ جالعاسى عانا ەمەس, ساراپشىسى, بولاشاقتى ايقىنداۋشى.
ۋاقيعا كٶپ مەندٸ ۇعىم, ەسٸرەسە, تاريحي ۋاقيعانىڭ ورنى بٶلەك. ول كٷندەلٸكتٸ اعىمداعى ۋاقيعانىڭ بٸرٸ ەمەس. ۋاقيعا تاريح بارىسىنداعى بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتى, بەلەستەردٸ انىقتاۋشى شەكارا. تاريحي پروتسەستٸ ۋاقيعاعا دەيٸن, ۋاقيعادان كەيٸن دەپ اجىراتادى. سونداي-اق, قازاقستان تاريحىن دا جەلتوقسان-1986ج.ۋاقيعاسىنا دەيٸن, جەلتوقساننان كەيٸن دەپ كەزەڭگە بٶلۋگە تۇرارلىق. ورىس يتەلليگەنتسيياسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ 1941 جىلعى نەمٸس فاشيستەرٸنٸڭ كەڭەس ٷكٸمەتٸنە قارسى سوعىسى بٸزگە ورىس حالقىنىڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸمٸزدٸ سەزٸندٸردٸ, ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرى تۋرالى تەرەڭ ويلانۋعا يتەرمەلەدٸ دەپ ايتىپ, جازىپ جاتادى. ال, جەلتوقسان ۋاقيعاسى ميداي ۇلتتار ارالاسىپ, بٸر-بٸرٸنە سٸڭٸسٸپ, اسسيميلياتسيياعا ۇشىراعان, ونى يدەولوگييانىڭ كٷشٸمەن ينتەگراتسييا, حالىقتار دوستىعى دەپ قابىلداعان ورتادا ەلەۋمەتتٸك ەرتەكتٸلٸگٸنە قاراماستان قازاق جاستارىنىڭ باسىن قوستى, قازاق ۇلتىنىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ ۇلت تاعدىرى تٶڭٸرەگٸندە مۇڭىن, جاۋاپكەرشٸلٸگٸن سەزٸنەتٸندەرٸن بٸلدٸردٸ. قوعامداعى جاعدايعا بايلانىستى ساياسي قارسىلىقتار ەرتٷرلٸ كٶرٸنٸس الادى. ول ساياسي رەجيمگە بايلانىستى, بيلٸكتٸڭ رۇقساتىمەن ساياسي كٷشٸ بار قارسىلىقتار, مىسالى, سەمەي پوليگونىن جابۋ جەنە بيلٸكتٸڭ سانكتسيياسىن, رۇقساتىن الماعان قارسىلىقتار, ولار كەيدە رەۆوليۋتسيياعا ەكەلەدٸ. مىسالى, 2004 جىلعى ۋكرايناداعى سايلاۋ قورىتىندىسىن بۇرمالاۋعا بايلانىستى سارى قىزىل («ورانجەۆايا رەۆوليۋتسييا») ساياسي جاعدايدى ٶزگەرتٸپ, ساياسي باعىتتىڭ جاڭارۋىنا ەكەلدٸ. مازمۇنى جاعىنان قارسىلىقتار ساياسي, ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني بولىپ بٶلٸنەدٸ, امالى جاعىنان قارسىلىقتار قارۋلى جەنە بەيبٸت قارسىلىقتار بولىپ بٶلٸنسە, تٷرٸ جاعىنان ەر الۋان: كٶتەرٸلٸس, بٷلٸك, كٶشەدەگٸ ساياسي قارسىلىق اكتسييالارى, ميتينگ, ەرەۋٸلدەر, اشتىق جارييالاۋ. ولار قوعامنان قولداۋ تابۋى دا, تاپپاۋى دا, كەيدە ونىڭ تٶڭٸرەگٸندە قوعامدىق پٸكٸر ەكٸگە جارىلۋى دا مٷمكٸن.
سٶز جوق, جاستاردى قازاق ۇلتىنىڭ تالاي مەسەلەلەرٸ ويلاندىرعان. نەگە مەن انا تٸلٸمدە بٸلٸم الا المايمىن? نەگە قازاق مەكتەپتەرٸ از? نەگە قازاق تٸلٸ ٶمٸردٸڭ كٶپتەگەن سالالارىندا قولدانىستان ىعىستىرىلعان? – دەگەن سيياقتى ساۋالدار ٸشتەي توتاليتارلىق بيلٸككە قارسى كٶڭٸل كٷي تۋعىزىپ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىسپەن قاتار جٷرە بەرگەن. سوندىقتان, جەلتوقسان ۋاقيعاسىنىڭ شىم-شىتىرىق كٶرٸنٸستەرٸندە توتاليتاريزمگە ساياسي ستيحييالىق كٶتەرٸلٸستٸڭ دە, اشۋ-ىزا, نارازىلىق, تولقۋ, بيلٸكتٸ ابىرجىتقان, اسىپ-ساستىرعان بيلٸكتٸڭ دە, ەلەمدە سول زاماندا دا, بٷگٸن دە كەڭ تاراعان كٶشەدەگٸ ساياسي قارسىلىق اكتسييالارىنىڭ دا, ورتالىق بيلٸكتٸڭ ٷستەمدٸگٸنە راديكالدىق ساياسي كەلٸسپەۋشٸلٸك تە كٶرٸنٸس الدى. قايتا قۇرۋ, جاڭارۋ, سٶز بوستاندىعى, جينالىستارعا ەركٸندٸكتٸ دەموكراتييالىق قۇندىلىق دەپ ەسەپتەگەن نەگٸزٸنەن ستۋدەنتتٸك جاستار بيلٸككە نارازىلىق بٸلدٸردٸ. جەلتوقسان ۋاقيعاسى, سوندىقتان, بەيبٸت سيپاتتاعى كٶتەرٸلٸس.
كٶتەرٸلٸس, بٷلٸك, ەرتٷرلٸ شيەلەنٸس پەن قاقتىعىستاردىڭ سالدارىن سالىستىرۋ ٷشٸن باتىستىق عالىمدار قانتٶگٸستٸڭ كوەففيتسيەنتٸن (كوەففيتسيەنت كروۆوپروليتنوستي) ەنگٸزدٸ. وسى ٶلشەممەن كەلگەندە جەلتوقسان قارسىلىعى نەگٸزٸنەن بەيبٸت نارازىلىق بولدى. كٶشەدەگٸ ساياسي اكتسيياعا شىعۋعا جٶن سٸلتەگەن, ىقپال جاساعان ينتەلليگەنتسييا ٶكٸلدەرٸ بولعان بولار. بۇل ۇيىمداسقان كٶتەرٸلٸس دەۋگە نەگٸز جوق, ساياسي كٶتەرٸلٸسكە شىققاندار باعدارلامالار, پەتيتسييا ۇسىنىلمادى. بۇل ساياسي كەلٸسپەۋشٸلٸك, بيلٸكتٸڭ شەشٸمٸنە جاۋاپ, بٸراق, ساياسي قۇرىلىمدى اۋىستىرۋ ماقساتى, تٸپتٸ, بولعان جوق, راديكالدى ٶزگەرتۋدٸ كٶزدەيتٸن ساياسي ەرەكەتتەرگە بارمادى. وعان قاتىسۋشىلار نەگٸزٸنەن ستۋدەنت جاستار, كٶتەرٸلٸستٸڭ ساياسي تەمپەراتۋراسى, قارقىنى, ٶتە جوعارى بولدى. يدەولوگييالىق جەنە پسيحولوگييالىق جاعىنان كەڭەس ەلٸندە ەرتٷرلٸ قاراما-قارسى پٸكٸرلەر دە تۋعىزدى. بيلٸكتٸڭ كٶتەرٸلٸس ەدەيٸ ۇيىمداستىرىلعان, ول قوناەۆ تۇسىندا جوعارى مانساپقا يە بولىپ, ەندٸ, جىلى ورنىنان كەتەتٸندەردٸڭ ەرەكەتٸ دەگەن ساياسي بولجامدارى ناقتى دەلەلدەنبەدٸ. نارازىلىق كٶرسەتٸپ كٶشەگە شىققان ازاماتتاردىڭ حۇقىن سىيلاۋ, بارىنشا تٶزٸمدٸلٸك تانىتۋ, تٸپتٸ, دٶرەكٸ قىلىقتار بايقالىپ, تٸل تيٸپ جاتسا دا شىدامدىلىق كٶرسەتۋ, بيلٸكتٸ اسىرا پايدالانباۋ ححع. 80-جىلدارىندا دا, بٷگٸن دە بٸزدە قالىپتاسپاعان مەدەنيەت. كٶتەرٸلٸس كٷشپەن باسىلدى.
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كەڭەستٸك وتارشىلدىق ساياساتقا قارسى العاشقى كٶتەرٸلٸس ەدٸ. بۇدان 30 جىل بۇرىن ول ٷلكەن تاريحي سٸلكٸنٸس بولدى. ونى سول زاماندا وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋ وڭاي ەمەس-تٸ. البىرت جاستاردىڭ وتارشىلدىق ساياساتقا, توتاليتارلىق جٷيەگە قارسى شىعۋىنىڭ, سول كەزدەگٸ جارييالىلىق, دەموكراتييالىق يدەياعا سەنگەن ستۋدەنتتەر مەن قارا كٷش يەسٸ ارمييانىڭ اراسىنداعى كٷرەستٸڭ استارىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسى جاتتى. بۇل كٶتەرٸلٸس – كەڭەس وداعىن قۇردىمعا كەتٸرۋگە باستاۋ بولعان جەنە قۇرامىنداعى بودان حالىقتاردىڭ ازاتتىق كوزعالىستارىنا دەم بەرگەن تاريحي كۇبىلىس.
ساياسي-تاريحي جەنە يدەولوگييالىق العى-شارتتار
ەيگٸلٸ جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە كەنەتتەن پايدا بولعان ستيحييالى كوزعالىس رەتٸندە ەمەس, قوعامنىڭ دامۋ بارىسىندا ٶمٸرگە كەلگەن تابيعي, زاڭدى قۇبىلىس رەتٸندە قاراۋىمىز كەرەك. حح عاسىردىڭ 50-جىلدارى مەن 60-جىلداردىڭ باسىندا كەڭەس ۇلت ساياساتى قايشىلىققا تولى ەدٸ, ەڭ باستىسى ورتالىققا قارسىلىق كٷشەيدٸ. بۇل «جىلىمىق» ي. ستاليننٸڭ جەكە باسىنا تابىنۋشىلىقتى سىناۋ, «ۇلتشىلدار» دەپ ايىپ تاعىلعانداردى اقتاۋ زامانى ەدٸ. وسى كەزدە وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ قۇقىن كەڭەيتۋ, ٶز مەسەلەلەرٸن ٶزدەرٸ شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋ دە, ەسٸرەسە, ەكونوميكا, بٸلٸم, مەدەنيەت سالالارىندا قولعا الىنعان. سونىمەن بٸرگە, ورتالىق حالىقتاردىڭ ەركٸندٸككە ۇمتىلۋىنان قورىقتى, دەربەستٸككە قۇلشىنىس ٷرەي تۋعىزدى. رەسمي ساياساتپەن كەلٸسپەيتٸن, قارسى پٸكٸر ايتاتىنداردى ديسسيدەنت دەپ ايتا باستادى. ٶزگەشە ويلايتىنداردى, باسقا ويدى ۇستانۋشىلاردى يناكومىسلياششيە دەپ تە اتادى.
ورتالىققا قارسىلىق الۋان تٷرلٸ بولدى: ليستوۆكالار تاراتۋ, جاسىرىن ۇيىمدار قۇرۋ, بٷلٸك شىعارۋ, ورىستارعا قارسى ەلٸنە ورالعان شەشەندەردٸڭ كٶتەرٸلٸستەرٸ, شەشەندەرگە قارسى ورىس شوۆينيزمٸ. كەڭەس ۇلت ساياساتىنا قارسىلىق تۋرالى ەندٸ-ەندٸ ايتىلىپ, جازىلىپ جٷر. 50-جىلداردىڭ اياعى مەن 60-جىلداردىڭ باسىندا ٷستەمدٸك ساياساتقا قارسىلىق بٸلدٸرگەن 8124 ادام سوتتالعان, پارتييادان, كومسومولدان شىعارىلعانداردى ەسەپتەمەگەندە. ن. حرۋششەۆتٸ ليبەرال, دەموكرات دەگەن جالعان ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولدى. اتتارىن جاسىرىپ, قولدارى قويىلماعان ورتالىققا جازىلعان انونيم حاتتاردىڭ 27,2 پايىزى ۇلت ساياساتىنا نارازىلىق بٸلدٸرگەن. ۋكراينا مەن بەلورۋسسييادان حاتتار وداقتان بٶلٸنۋ مەسەلەسٸن اشىق قويعان. 20 ۋكرايندىقتىڭ سوتتالعانى تۋرالى اقپارات قازٸر جارييالانىپ جاتىر.
قازاقستاندا دا ەر تٷرلٸ ۇيىمدار ٶمٸرگە كەلدٸ. 1963 جىلى قاراشا ايىندا مەسكەۋ قالاسىندا قازاق ستۋدەنت جاستارىنىڭ «جاس تۇلپار» ۇيىمى قۇرىلدى. جاستار «قازاق قاشان ەڭسەلٸ ەل بولىپ, ٶردەگٸ ٶركەنيەتتٸ جۇرتتىڭ قاتارىنا قوسىلادى? ادامزات كٶش-كەرۋەنٸنە قايتسەك ەڭسەسٸن كٶتەرٸپ ەرە الادى» دەگەن وي قازاق جاستارىن مازالادى [1]. جاس تۇلپارلىقتار الاش يدەيالارىنىڭ مۇراگەرٸ, جالعاستىرۋشى رەتٸندە سوتسياليستٸك زاڭنامالىق شەڭبەرٸندە مەدەني-اعارتۋشىلىق جۇمىس جاسادى. كەڭەس وداعىنداعى ۇلتتىق مەسەلەلەردٸ ورتاعا سالدى. ۇلت, تٸل, مەدەنيەت مەسەلەلەرٸ جٶنٸندە قازاق جاستارىنىڭ كٶزٸن اشتى.
ن. حرۋششەۆتٸڭ قازاقستانعا كٶزقاراسى تٷزۋ بولمادى, ەلدٸ بٶلشەكتەۋ ساياساتىن ايلامەن دە, كٷشپەن دە جٷرگٸزۋگە تىرىستى. قازاقستاننىڭ جەر اۋماعىنىڭ كەڭدٸگٸن, جەر استى بايلىعىنىڭ مولدىعىن, ٶندٸرٸس سالالارىنىڭ كٶپتٸگٸن سىلتاۋ ەتٸپ, قازاقستاندى بٶلشەكتەۋ ساياساتى قولعا الىندى, ال, ونىڭ قاي جەرٸن كٸمگە بەرۋدٸ تەك ورتالىق شەشەدٸ دەپ ٷيرەنگەن مەسكەۋ شەنەۋنٸكتەرٸ قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇتاستىعىنا قاۋٸپ تٶندٸردٸ. قازاقستاننىڭ بٸرقاتار اۋداندارىن, ەسٸرەسە, ناعىز جەرۇيىق دەپ اتالعان بوستاندىق اۋدانىن ٶزبەك سسر-نا بەرۋگە, اقمولا, كٶكشەتاۋ, كوستاناي, پاۆلودار, سولتٷستٸك قازاقستان وبلىستارى (ونىڭ ٸشٸندە تسەلينوگراد, قازٸرگٸ استانا قالاسى دا بار) رەسەيگە بەرٸلۋٸنە ج. تاشەنوۆتىڭ قارسىلىعى, وسى جولداعى قايسارلىعى, ەلدٸ جٸگەرلەندٸردٸ, وي سالدى. ج. تاشەنوۆتىڭ ارتىندا نە ەلدٸڭ ٸشٸندە, نە سىرتتا ونى قولدايتىن ۇيىم بولعان جوق, ول ەشقانداي ماتەريال تاراتپادى. ول تەك بٸلٸمدٸلٸگٸمەن, پاراساتتىلىعىمەن, ۇلتجاندىلىعىمەن ورتالىقتىڭ بەتٸن قايتاردى. ج. تاشەنوۆ فەنومەنٸ قازاق ەدەبيەتشٸلەرٸن قاناتتاندىردى, شابىت بەردٸ. ٶمٸرگە ج. نەجٸمەدەنوۆ پەن ش. كالداياقوۆتىڭ كەيٸن گيمنگە اينالعان «مەنٸڭ قازاقستانىم» ەنٸ, ج. مولداعاليەۆتٸڭ «مەن قازاقپىن» پوەماسى, ي. ەسەنبەرلين مەن ە. كەكٸلباەۆتىڭ روماندارى, باسقا دا شىعارمالار ۇلتتىق پاتريوتيزم يدەياسىن ەل ساناسىنا سٸڭٸردٸ. ج. تاشەنوۆ فەنومەنٸ, ۇلتتىق يدەيانىڭ ەدەبيەتتە, ۇلت ساناسىنا تەرەڭ ۇيالاۋى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە رۋحاني دايىندىق بولدى.
قازاقستانداعى ۇلتتىق پاتريوتيزمنٸڭ ٶسۋٸ, سوڭعى كەزدە بەلگٸلٸ بولعانداي, 60-70 جىلداردان باستاپ استىرتىن, قۇپييا تٷردە ورىس ۇلتشىلدىعىنىڭ باس كٶتەرۋٸنە دە تٷرتكٸ بولدى. سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ ساياساتىنا نارازىلىق ورىستاردىڭ دا كوممۋنيستٸك پارتيياعا قارسى شىعۋىنا نەگٸز بولدى. پارتييانى «ورىسشىل» ەمەس دەپ كٸنەلەدٸ. ورىس ۇلتشىلدىعىمەن كٷرەسۋ مەسكەۋگە دە وڭاي بولمادى. «ورىسشىلدار» كاپيتاليزمدٸ ماداقتاعان جوق, ورىس پاتريوتيزمٸن العا تارتىپ, ورىس ۇلتىنىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ, ورىستىڭ «قاسيەتتٸ رۋحىن» ساقتاۋ ٷشٸن كٷرەستٸ. ال, ورىس يدەياسى ورىستارعا ۇنادى. ەلدەگٸ جاعدايدىڭ قيىنداۋى مەملەكەت باسشىلىعىندا ەۆرەيلەردٸڭ دە كٶپشٸلٸگٸمەن تٷسٸندٸرٸلدٸ. كەيدە پارتييا مەن ٷكٸمەت اپپاراتىنداعى ەۆرەيلەر تۋرالى ستاتيستيكا قولدان-كولعا تارادى. ورتالىق كوميتەتتٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ دە رەسمي ەمەس جاعدايدا ورىس يدەياسىن قولدايتىندارىن جاسىرماعان. مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى ۆ. چەبريكوۆتىڭ 28. 03. 1981 جىلعى ورتالىق كوميتەتكە جازعان ەسەبٸندە بىلاي دەلٸنگەن: «ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا ۆ موسكۆە ي ريادە درۋگيح گورودوۆ سترانى پوياۆيلاس نوۆايا تەندەنتسييا ۆ ناستروەنيياح نەكوتوروي چاستي ناۋچنوي ي تۆورچەسكوي ينتەلليگەنتسيي, يمەنۋيۋششەي سەبيا رۋسيستامي». بۇل يدەيانى شەتەلدٸك ورىس ەميگرانتتارى مەن ساياسي ورتالىقتار قولداپ, حالىقتار اراسىندا ٸرٸتكٸ سالۋعا تىرىستى. سوۆەت وداعىنداعى اقش, باتىس گەرمانييا, يتالييا ەلشٸلەرٸ دە بەلسەندٸلٸك تانىتىپ, رۋسيستەرمەن بايلانىس جاساپ, مەلٸمەتتەر جيناي باستادى. ولار رۋسيستەردٸ سوۆەت ٷكٸمەتٸنە, باسقا كەڭەس حالىقتارىنا قارسى قويۋدىڭ جولدارىن ٸزدەدٸ. ديسسيدەنتتەرمەن سالىستىرعاندا, رۋسسيستەرمەن بايلانىس جاساۋ وڭاي ەدٸ جەنە ولار سان جاعىنان كٶپ بولدى. ورىس مەدەنيەتٸن, ەسكەرتكٸشتەرٸن قورعاپ, ورىس ۇلتىن امان ساقتاپ قالۋ مەسەلەسٸ سوۆەت ٷكٸمەتٸن قۇلاتپاي ٸسكە اسپايدى دەگەن ويعا تٸرەلدٸ.
ۆ. چەبريكوۆتىڭ ايتۋىنشا, تٸپتٸ, 60-جىلدارى رۋسيستەر وگۋرتسوۆ, ۆاگين, تاعى باسقالار كٷشپەن سوۆەت ٷكٸمەتٸن قۇلاتۋعا دايىندالعان. ال, رۋسيستەر وسيپوۆ پەن يۆانوۆ جاسىرىن جۋرنال شىعارىپ تۇرعان. يۆانوۆ «لوگيكا كوشمارا» ي «رىتسار نەياسنوگو وبرازا» اتتى رومانداردىڭ اۆتورى. بۇل شىعارمالاردا كەڭەس ٷكٸمەتٸن ورىس ۇلتىنا قارسى مەملەكەت رەتٸندە, ال مەملەكەت باسشىلارى قارا باستارىنىڭ قامى ٷشٸن تالاي قىلمىستارعا, تٶڭكەرٸستەرگە, دٶرەكٸلٸككە بارعان ادامدار رەتٸندە سۋرەتتەلگەن. بۇل تاريحي شىندىق بولعانمەن كەڭەس ٷكٸمەتٸ باسقا ۇلتتاردى ودان دا ارتىق قۋدالاعانىن ولار كٶرمەدٸ دە, نازارىنا ٸلمەدٸ دە. يۆانوۆ پەن وسيپوۆكە ورىس زييالىلارىنىڭ ەسٸگٸ اشىق بولعان. ەسٸرەسە يليا گلازۋنوۆ ولاردى قولداپ وتىرعان. رۋسيستەردٸڭ وي-پٸكٸرٸ سايىپ كەلگەندە ورىس شوۆينيزمٸمەن ۇلاسىپ جاتتى. ولار ورىس ۇلتىن قورعاي المايتىن كەڭەس ٷكٸمەتٸ قوعامدى باسقارۋعا قابٸلەتسٸز دەپ باعالادى. سٶز جوق, ورىس شوۆينيزمٸ ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردا قارسىلىق تۋعىزدى, ۇلتتىق پاتريوتيزمنٸڭ ٶسۋٸنە ەكەلدٸ. وسىلاي, بٸر جاعىنان, ج. تاشەنوۆ سيياقتى ۇلت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ورتالىقپەن كٷرەسٸ, ەكٸنشٸ جاعىنان, ورىس شوۆينيزمٸ كەڭەس وداعىنىڭ ٸشتەي ىدىراۋىنا ەكەلدٸ [2]. 80-جىلدارداعى قازاق جاستارى 60-جىلدارداعى قازاق جاستارى ەمەس ەدٸ. وسى ەكٸ اراداعى ساياسي, مەدەني ٶزگەرٸستەر, ولاردىڭ سانا-سەزٸمٸنە ٷلكەن ىقپال ەتتٸ.
ساياسي پسيحولوگييالىق تالداۋ
وتارلانعان ەلدەردە ساياسي پسيحولوگييالىق تۇرعىدان ٶتە كٷردەلٸ احۋال قالىپتاسادى. ونى «ەكٸ جاقتى سانا» دەپ اتايدى. وتارلاۋشىلار تەۋەلدٸ ەلدەردە جارتىلاي قۇداي, ٶز ايتقاندارىن ٸستەتەدٸ, ٶز تٸلٸن, دٸنٸن تاڭادى. وتارلانعان, باعىنىشتى ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸ ايتقاندارىن ەكٸ ەتپەيدٸ, تٸلٸن, مەدەنيەتٸن, كٶزقاراسىن, تەرتٸبٸن قابىلداپ, ٶز مٷمكٸندٸكتەرٸن دەلەلدەپ كٷن كٶرەدٸ. وسىلاي وتارلانعان ۇلت وتارلاۋشىنىڭ ماسكاسىن كيەدٸ. وتارلاۋشى ەليتا استامشىلىقتى رەسمي ساياساتقا اينالدىرىپ, وعان كيەلٸ ماعىنا بەرەدٸ, سول ارقىلى ٷستەمدٸگٸن دەرٸپتەيدٸ, ەسٸرەسە, تەۋەلدٸ حالىقتىڭ تٸلٸن قۇرتۋ ارقىلى ەلٸن قۇرتۋعا كٸرٸسەدٸ. ٶزٸن كەمسٸتۋ, مەنسٸنبەۋ, تٶمەن ساناۋمەن بەتپە-بەت كەلٸپ, كەمسٸتۋدٸڭ ازابىن تارتقان وتارلانعان ۇلتتا قارسىلىق تۋادى, كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ جٷيكەسٸ توزادى, ٶز قۇندىلىقتارىنان ايىرىلىپ قالماۋدى ويلايدى. بۇل پسيحولوگييا جەلتوقساندىقتارعا جەنە كٶشەگە شىقپاسا دا ولارمەن تٸلەكتەس, نيەتتەس قازاق پاتريوتتارىنا تەن. بۇل ۇلتتىق ساياسي پسيحولوگييانىڭ بٸر جاعى. ەكٸنشٸ قىرى – ول ۇلتتىق كونفورميزم, وتارلاۋشى ۇلتتىڭ قىسىمىنا كٶنگٸش, يكەمدٸ, تٸلٸن, دەستٷرٸن قابىلداعىش, بٸرتە-بٸرتە ونىڭ سويىلىن سوعىپ, ٶز ۇلتتىق مٷددەسٸنەن الىستاعاندار. ۇلتتىق كونفورميزم, پارتييانىڭ سويىل سوققاندار قازاقتار اراسىندا باسىم كٶپشٸلٸك بولدى.
ورىس بيلٸگٸ قازاقتار اراسىنان ولاردىڭ سٶزٸن سٶيلەيتٸن, تاپسىرماسىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن, وتارشىل ساياساتتى جاقتايتىن ينتەلليگەنتسييا ٶكٸلدەرٸن تەربيەلەدٸ. بٸرقاتار بٸز سيياقتى قوعامتانۋشىلار دا ورتالىققا قارسىلىقتى جينالىستاردا اشىق سىنادى. كوللابوراتسيوناليستٸك پسيحولوگييا جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ تۇسىندا ەرتٷرلٸ كٶرٸنٸس الدى. ٷستەم حالىقتىڭ بيۋروكراتيياسى الدىندا جاعىمپازدىق تانىتىپ, وتارلاۋ ساياساتىن كٶتەرٸلٸسشٸلدەردٸ ايىپتايتىن حاتتار جازىپ, جارىلقاۋشى, ورىس ۇلتى تەك وزىق مەدەنيەت پەن تۇرمىستىڭ عانا ٷلگٸسٸ دەپ جارييالادى. ٶز حالقىن كەمسٸتۋ, ٶز مەدەنيەتٸن, ٶز تٸلٸن قورسىنۋعا دەيٸن بارعاندار بولدى. حالىقتاردىڭ ٶزارا سىيلاستىعىن ارالاس نەكەلەر سانىمەن ٶلشەۋ دە ورىن الدى. ٶزارا قىرقىسىپ, رۋعا, جٷزگە بٶلٸنٸپ جٷرگەن قازاق ەليتاسى بٸر-بٸرٸن سىناپ-مٸنەپ, بەسەكەلەس رۋ, جٷز ٶكٸلدەرٸنە قىر كٶرسەتٸپ, ەسٸرەسە, د.قوناەۆتى سىناۋ ەتەك الدى. بۇل الاۋىزدىق ورتالىققا جاقتى, ول ينتەرناتسيوناليزم, تاپتىق باۋىرلاستىق دەپ باعالاندى.
ۇلتتىق پاتريوتيزم مەن ۇلتتىق كونفورميزم («تەك جٷرسەڭ, توق جٷرەسٸڭ») پسيحولوگييالىق ۇستانىمدار اراسىندا ەكٸ ويدا بولىپ, نە ەرٸ, نە بەرٸ ەمەس, سولقىلداق بٸلدٸرۋشٸ قازاقتار دا از بولمادى. ال وتارلاۋشى ورىس, سلاۆيان تەكتٸلەر قازاق ەلٸنە بەيٸمدەلمەدٸ. ولاردا دا ەكٸ جاقتى سانا قالىپتاستى. ولاردىڭ بۇرىن دا ٶزدەرٸن بەلگٸلٸ بٸر ديستانتسييادا ۇستاپ, مەنسٸنبەي, مٷسٸركەپ قاراپ, قازاقتاردىڭ تٸلٸ, مەدەنيەتٸ, دەستٷرٸنەن وقشاۋلانىپ, قازاقستانعا تابىس, پايدا كٶزٸمەن قاراعاندارى بەلگٸلٸ. وسىلاي, قازاقستاندا اۆتوريتارلىق شوۆينيستٸك استامشىل تۇلعا قالىپتاستى. بۇل ەلٸمٸزدەگٸ ٷستەم ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ پسيحولوگيياسىنىڭ بٸر جاعى. جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ تۇسىندا ولار, ەرينە, وعان نەگٸزٸنەن قارسى بولدى, قورىقتى, ساقتاندى, بٸرەۋلەرٸ ەرتٷرلٸ قاۋەسەتتەر تاراتىپ, ەكٸنشٸلەرٸ وعان سەندٸ. ونىڭ سەبەپتەرٸ دە بارشىلىق. قازاقستانداعى ورىستار, جالپى سلاۆياندار كەڭەس زامانىندا ەكونوميكالىق, مەدەني, ەلەۋمەتتٸك جاعىنان جايلى ٶمٸر سٷردٸ. نەگٸزٸنەن قالادا, قولايلى پەتەرلەردە, ينجەنەرلٸك-تەحنيكالىق سالادا جۇمىس جاسادى. مەملەكەتتٸڭ تٸلٸ, مەدەنيەتٸ, مەملەكەتتٸك يدەولوگييا, قۇندىلىقتار نەگٸزٸنەن ورىس حالقىنىڭ ۇلتتىق مٷددەسٸمەن ٷيلەسٸپ جاتتى. ناۋرىز مەرەكەسٸنە تىيىم سالىنىپ, پراۆوسلاۆ سلاۆيانداردىڭ كٷنتٸزبەسٸمەن جاڭا جىلدار تويلاندى, كەڭەس ادامىنىڭ مٸنەز-قۇلقىمەن ٶلشەندٸ («رۋسسكيي حاراكتەر»), جىل مەزگٸلدەرٸ دە ورىس حالقىنىڭ دەستٷرٸنە بەيٸمدەلدٸ («رۋسسكايا زيما»). كەڭەستٸك مەرەكەلەر ورىس تٸلٸندە اتالىپ ٶتٸلدٸ. ٶزدەرٸن جوعارى باعالاپ, وتارلانعان ۇلتقا استامشىلىقپەن قاراۋعا بەيٸمدەلگەندەر ەندٸ ٶزدەرٸ مەنسٸنبەگەن, تٸپتٸ, قۋدالاعان قازاقتاردىڭ باس كٶتەرۋٸن, مەسكەۋ شەشٸمٸمەن كەلٸسپەۋٸن ورىس حالقىنا قارسىلىق, ونى سىيلاماۋ, قىرسىق, قىڭىرلىق دەپ قابىلدادى, مەڭگٸردٸ. سوندىقتان, كٶتەرٸلٸستٸ كٷشپەن باسۋدى, ٶكتەمدٸك ساياساتتى قولدادى. ٷستەم ۇلتتىڭ بۇل تۇستا پسيحولوگييالىق تۇرعىدان ەكٸنشٸ جاعى دا كٶرٸندٸ: اسىپ ساسۋ, ابىرجۋ, زورلىق, ٶكتەمدٸكتٸ قولداۋ, باعىنىشتى حالىقتى ىرىققا كٶندٸرۋ جەنە حالىقتى سوعان سەندٸرۋ. ال, باستارىنا قيىندىق تۋعاندا قازاقتار ىعىسىپ ٷيلەرٸنەن ورىن بەرگەن, داستارحانداعى ناندارىمەن بٶلٸسكەن دياسپورا ٶكٸلدەرٸنٸڭ كٶبٸ قازاق حالقىنا كٶڭٸلدەرٸنٸڭ دۇرىستىعىن ايتىپ, كٶتەرٸلٸستٸ اشىق سىنامادى, ٶكٸنٸشتەرٸن بٸلدٸرگەندەرٸ كٶپ بولدى.
م. شاحانوۆ باسقارعان بەدەلدٸ كوميسسييانىڭ قورىتىندىسى: «…قازاق جاستارىنىڭ بوي كٶتەرۋٸندە ەشقانداي ۇلتشىلدىق جوق, بۇل ولاردىڭ ازاماتتىق جەنە ساياسي كٶزقاراسىن ەمٸن-ەركٸن بٸلدٸرۋ حۇقى» – دەگەن تۇجىرىم كەيٸن جاسالدى. كٶتەرٸلٸسكە ورتالىقتىڭ استامشىلىق, مەنمەندٸك ساياساتىمەن ونى قولداعان بيلٸكتەگٸ قازاق جەنە ورىس ەليتاسى قارسى بولىپ ەدٸ. بۇل نارازىلىق كەڭەس وداعىندا ۇلت مەسەلەسٸ شەشٸلدٸ دەگەن پارتييا تۇجىرىمىن جوققا شىعاردى.
جەلتوقسان ساباقتارى
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باستى سەبەبٸنٸڭ بٸرٸ مەملەكەتتٸڭ ۇلت ساياساتىنىڭ ەكٸجٷزدٸلٸگٸندە ەدٸ. مەملەكەت دەڭگەيٸندەگٸ رەسمي, سٶز جٷزٸندەگٸ ستراتەگييالىق ساياسات حالىقتار دوستىعىن ۇلتتىق مٷددە مەن جالپىوداقتىق مٷددەنٸ ٷيلەستٸرۋ, ۇلتتىق مەدەنيەتتەر مەن تٸلدەردٸ دامىتۋ نەگٸزٸندە كەڭەس وداعىن نىعايتۋ بولسا, ٸس جٷزٸندە كٷندەلٸكتٸ ساياسات ول مٷددەمەن ٷيلەسە بەرمەيتٸن. ورىستاندىرۋ, اسسيميلياتسييا ٷدەرٸسٸ قارقىنداپ, ورىس تٸلٸ, مەدەنيەتٸ ٷستەم بولا بەردٸ, كٶزبوياۋشىلىق پەن تسينيزم قارقىن الدى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ كٷنٸ ٶتٸپ بارادى دەۋشٸلەر كٶبەيدٸ. ۇلتتىق مٷددەگە قۇرمەتپەن قارايتىنداردان سەسكەنٸپ, بيلٸك ولارعا ەرتٷرلٸ جاعىمسىز ساياسي ايدار تاقتى, تٸپتٸ, ايىپتادى, سوتتادى.
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ سەبەپتەرٸن تالداعان قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ Vٸٸٸ پلەنۋمىندا جالپى ٸس پەن سٶزدٸڭ الشاقتىعى, ساياسي سەنٸمنٸڭ تٶمەندٸگٸ, ساياسي تەكەپپارلىق, مەنمەندٸك, قۇر ماداق بيلٸكتٸڭ بەدەلٸن تٷسٸرگەندٸگٸن مويىندادى. گ. كولبين: «ادامنىڭ ەستيتٸنٸ بٸر باسقا دا, ٶمٸردە كٶرەتٸنٸ بٸر باسقا بولسا, وعان ٸس جاقسى جٷرٸپ جاتىر دەپ ايتىلعانمەن, ٸس جٷزٸندە ول كٶپتەگەن كەمشٸلٸكتەردٸ بايقامايتىن بولسا, مٸنە, سوندا ول ايتىلىپ جٷرگەندەرگە كٷمەنمەن قاراي باستايتىن بولادى» [3].
بەلگٸلٸ ەكونوميست ەگور گايدار كەزٸندە اۆتوريتارلىق رەجيمدەردٸڭ ٶمٸرٸ قىسقا, ولاردىڭ ورتا جاسى 1990 جىلداردىڭ ٶلشەمٸ بويىنشا 9,3 جىل دەيدٸ. ونىڭ بولجاۋىنشا, پوستكولونياليستٸك ەلدەردە ەكونوميكالىق دامۋ ٷشٸن اۆتوريتارلىق بيلٸك تيٸمدٸ. سەبەبٸ, بٸرٸنشٸدەن, پوستكولونياليستٸك ەلدەردە ەل باسقارۋدىڭ بايىرعى دەموكراتييالىق دەستٷرٸ ۇمىتىلعان, ال وتارلاۋشى جٷيە تۇسىندا بيلٸك كٷشكە عانا نەگٸزدەلگەن. ەكٸنشٸدەن, وسىدان كەلٸپ ەكونوميكالىق جەنە ساياسي ٶزگەرٸستەردٸ قاتار, قوسارلاپ جٷرگٸزۋ تۇيىققا تٸرەيدٸ, ساياسي تۇراقسىزدىققا اپارادى. سىرتقى فاكتوردىڭ دا ىقپالىن ەسكەرۋ جٶن [4]. بٸراق, ساياسي بيلٸكتٸ شەكتەۋدٸڭ شەگٸ بارلىعى بەلگٸلٸ. اۆتوريتارلىق جٷيە وپپوزيتسييانى باسىپ, ٶزدەرٸنٸڭ ساياسي كونكۋرەنتتەرٸن ىعىستىرىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن باقىلاۋدا ۇستاپ, ٶز بيلٸگٸن مەڭگٸلٸك دەپ ەسەپتەيدٸ. ولار مەجبٷرلەۋشٸ كٷشتەر كٷشتٸك قۇرىلىمىن, بيلٸك پارتيياسى, باق, ولاردىڭ بيلٸكتٸ ولاردىڭ قولىندا تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدٸ. ەلٸمٸزدە كەڭەس زامانىنان جالعاسىپ كەلە جاتىرعان حالىقتىڭ قانداي دا بولماسىن بەلسەندٸلٸگٸنە جاعىمسىز ساياسي باعا بەرۋ داعدىسى جالعاسۋدا. بيلٸك قولدان كەلگەنشە قۋعىن-سٷرگٸنگە دايىن تۇرادى. كەز كەلگەن دەموكراتييالىق ساياسي امال-ەرەكەتكە, ەگەر وعان جوعارىدان سانكتسييا الىنباسا, بٸزدٸڭ بيلٸك تىيىم سالادى. سوندىقتان, دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردىڭ بٸردەن قالىپتاسا المايتىنى بەلگٸلٸ. ٷستەمدٸك جاساپ كەلگەن كٷشتٸك قۇرىلىمدار, مەملەكەت اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرلەر, بيلٸك پارتيياسىنىڭ جاڭا دەموكراتييالىق بيلٸككە بەيٸمدەلە الۋى ٶتە قيىن.
سىناعاننىڭ جٶنٸ وسى ەكەن دەپ, اۋىزدى قۋ شٶپپەن سٷرتٸپ, قازاقتىڭ جاعدايىن تىم سٷمٸرەيتۋدٸڭ دە رەتٸ كەلمەس. ۇلت ٷشٸن, تٸل ٷشٸن بٸراز شارۋالار ٸستەلٸنٸپ جاتىر, ەسٸرەسە, قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ سانىنىڭ ٶسۋٸ قۋانتادى. دەگەنمەن, قازاق قارنىنىڭ اشقانىنان گٶرٸ, مەملەكەتقۇراۋشى ۇلت رەتٸندە قادىرىنىڭ قاشقانىنا رەنجيدٸ. ەگەر, قازاق مەملەكەتٸندەگٸ ٶتكٸر ۇلت مەسەلەسٸن ايتاتىن بولساق, قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸ جٶنٸندە پروبلەما تۋىندايدى. وتاندىق جەنە حالىقارالىق قٷقىقتىق تۇرعىدان قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ۇلتتىق مەملەكەت دەۋگە, قازاقتاردى مەملەكەتقۇراۋشى ۇلت دەۋگە نەگٸز بار. 1966 جىلعى قابىلدانعان ازاماتتىق ساياسي قۇقىقتار جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق پاكتتىڭ 1-بابى بارلىق حالىقتاردىڭ ٶزٸن-ٶزٸ بيلەۋگە قۇقى بار دەپ ۇلتتىق مەملەكەتتٸ ەلەمدٸك قۇرىلىمنىڭ ٸرگەلٸ كاتەگوريياسى رەتٸندە قاراستىرادى. فرانتسييادا ۇلت ساياساتى فرانتسۋزداردىڭ, گەرمانييادا نەمٸستەردٸڭ, رەسەيدە – ورىستاردىڭ مٷددەلەرٸنەن شىعاتىنى بەلگٸلٸ. بٸرٸنشٸدەن, ازاماتتىق قوعامدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدار سالاسىندا مەملەكەتتٸك تٸل مٸندەتتٸ تٷردە باسىمدىققا يە. ەكٸنشٸدەن, ازاماتتىق الۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋدٸ مٸندەتتەيدٸ, بٸلمەيتٸندەردٸ ازاماتتىققا قابىلدامايدى. ٷشٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸك قىزمەتتە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرگەندەردٸ عانا قابىلدايدى, ٸس-قاعاز تەك مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرەدٸ. تٶرتٸنشٸدەن, سوت جٷيەسٸ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اشىق تا, استارلاپ تا بايىرعى ۇلتتىڭ تٸلٸن, دەستٷرٸن قورعايدى. بەسٸنشٸدەن, ەكونوميكالىق سالادا جەردٸڭ, جەر بايلىعىنىڭ يەسٸ مەملەكەتتٸڭ تٸرەگٸ بولاتىن بايىرعى ۇلتقا تيەدٸ. قازاق ۇلتىنىڭ فرانتسۋزدار, نەمٸستەر, ورىستار, باسقا دا دامىعان ۇلتتارمەن سالىستىرعاندا ولقىلىعى, كەمشٸلٸگٸ كٶزگە ۇرىپ تۇر. بٷگٸن مەملەكەت باسقارۋدى دەموكراتييالاندىرۋ مەسەلەسٸ ٶتكٸر قويىلىپ وتىر. سىرتتاي مەملەكەت بارلىعىن باسقارادى, ٶز ىرقىنا يكەمدەيدٸ, بارلىعىن قاداعالايدى دەگەنمەن, جەلتوقسان ۋاقيعاسى كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستىق دەڭگەيدە جاسىرىن, كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن قارسىلىق, ەسٸرەسە, جاستار اراسىندا بارلىعىن, نارازىلىق اياق استىنان بٸر سىلتاۋعا بايلانىستى اۆتوريتارلىق قوعامدا بۇرق ەتە تٷسەتٸنٸن دەلەلدەدٸ. ەسٸرەسە, عاسىرلار بويى ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرٸلٸپ كەلە جاتىرعان ۇلتتىق سانانى تۇنشىقتىرۋ مٷمكٸن ەمەس.
امانگەلدٸ ايتالى, پروفەسسور
پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر:
1. ەمٸرجان ەلپەيٸسوۆ. «جاس تۇلپار» دٷبٸرٸ. الماتى.2013ج.
2. ا. كوزلوۆ. كرامولا; يناكومىسليە ۆ سسسر ۆو ۆرەمەنا ن. حرۋششيوۆا ي ل. برەجنەۆا. (پو ماتەريالام ۆەرحوۆنوگو سۋدا ي پروكۋراتۋرى سسسر). «وبششەستۆەننىە ناۋكي ي سوۆرەمەننوست», 2002 ج., № 3,4, نومەرلەر.
3. «سوتسياليستٸك قازاقستان», 15 مارت, 1987 جىل.
4. ە. گايدار. «اۆتوريتارنىە رەجيمى: پريچينى يح نەستابيلنوستي». «وبششەستۆەننىە ناۋكي ي سوۆرەمەننوست», 2006, №5.
.jpg)
