«Adam ómiri, quqyǵy men bostandyǵy - memlekettiń eń qymbat qazynasy» dep táýelsiz elimizdiń basty qujaty Konstitýtsiiamyzda kórsetilgen. Zań – hanǵa da, qaraǵa da ortaq. Kinálisiń be, jazańdy óte. Biraq jalǵan jala men nalanyń qurbanyna ainalyp, naqaqtan-naqaq 10 jyldy arqalaǵan jazyqsyz jannyń taǵdyry qalai sheshiledi?
2019 jyldyń shilde aiynda Aqtóbe qalalyq «Aqbóbek-Vostok» balalar lagerinde bolǵan oqiǵa halyqty alańdatpai qoimady. Dál osy oqiǵada Aqtóbe oblystyq qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan soty qandai da bir jetkilikti dálel-dáieksiz Álibi Ótepbergendi QR qylmystyq Kodeksiniń 124-babynyń 3-tarmaǵy boiynsha aiypty dep tanyp, 10 jylǵa bas bostandyǵynan aiyrý týraly úkim shyǵardy. Alaida «jalǵan jala men bala oiynan qurylǵan qaqpanǵa túsken Álibidiń taǵdyryna ádil sheshim taǵaiyndalsa» deidi jas talanttyń jazyqsyz ekenine kózi jetken, ómiri men bolashaǵyna alańdaýly qanshama qazaqstandyq.
Álibidi Qazaqstannyń mádenieti men ónerinde ózindik orny bar QR eńbek sińirgen qairatkerleri, belgili jýrnalister, ónerdegi rýhani ustazdary qoldap otyr. Álibi ustazdarynyń senimindegi bala bolǵandyqtan, Merýert Ótekeshova, Bekbolat Qurmanǵojaev, Ashat Maemirov, Ainur Bermuhambetova, jýrnalist Bibigúl Dáýletbekqyzy, ónerdegi aǵa-apalary Asanáli Áshimov, Bibigúl Tólegenova, Sveta pen Qanat Aitbaevtar, Maira Iliasova, Núrken Óteýilov, Sáken Maiǵaziev, Dáýren Serǵazin, Merýert Túsipbaeva, Altynai Jorabaeva, Ádil Ahmetov, Ashat Sadyrbai, Móldir Muqanovalar jas órenniń taǵdyryna shyryldap arasha surap otyr. Óner álemine aiaq basyp, darynyn shyńdap, qanatyn keńge jaiyp kele jatqan Álibi Ótepbergenniń ustazy Ashat Maemirov «Daryny janartaýdai jarqyldaǵan jas jigit Álibidi 10 jylǵa sottaý – ádiletsizdik» deidi.
Búgingi kúni Álibidiń basyndaǵy mán-jaiǵa qanyq bolǵan soń halyq arasynda da qoldaýshylar sany kúnnen kúnge artyp, Álibi isine bailanysty úlken rezonans týýda. Áleýmettik jelilerde instagramdaǵy @alibige_adildik jáne feisbýktegi Alibide Adildik paraqshalary júrgizilýde. Halyq qyzý qoldap otyr. Halyqtyń jazǵan kommentariilerinde balasynyń bolashaǵy úshin alańdaityndar, mynadai soraqylyqty kórip otyrǵan soń ata-analary balalarynyń muǵalim bolýyna qarsylyq kórsetip otyrǵandar sany artýda. Munyń sońy jaqsylyqqa aparmaityny anyq. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen sany sheksiz qazaqstandyq Álibidi qoldaý maqsatynda videoúndeýler túsirýde. Arasha suraýda. «Estir qulaq, kórer kóz bolsa» degen halqynyń nieti zor.
Ótepbergen Álibi – Qazaq Ulttyq Óner Ýniversitetinde qazaqtyń Qyz Jibegi – Merýert Ótekeshova sheberhanasynyń stýdenti. Kópbalaly otbasynan shyqqan tárbieli, ónerli, jalyndaǵan jigerli 23 jastaǵy Álibi top starostasy boldy. Álibi basqarǵan top uiymshyldyǵymen, aýyzbirshiligimen, ónerge degen qulshynysymen erekshe kózge túsetin. Aralaryndaǵy kóshbasshysy, uiytqysy – Álibi bolatyn. Synaq kitapshasyndaǵy baǵalary da joǵary. Ýniversitet qabyrǵasynda qandai is-shara bolsa da aldyńǵy qatardan kórinetin. Joǵary oqý ornyna túskenshe de óner ortalyqtarynda tájiribe jinap, onyń ishinde balalarmen jumys isteýdi meńgergen, úlkenmen de, kishimen de ortaq til tabysa biletin kommýnikabeldi azamat.
Qazaq Ulttyq Ýniversitetiniń 2 kýrsyn aiaqtaǵan Álibi Ótepbergen aqyly bólimde oqityn bolǵan soń jazǵy demalys kezinde oqýyna qosymsha qarajat tabý maqsatynda 2019 shilde aiynda óziniń týyp-ósken Aqtóbe oblysyndaǵy «Vostok-Aqbóbek» jazǵy lagerine tálimger bolyp ornalasyp, qyzmetine kiriskennen keiin 4-aq kúnnen soń «jasóspirim balalarǵa azǵyndyq jasady» dep aiyptalyp, biylǵy jyldyń 26 naýryzdaǵy sot Úkimimen joǵarydaǵydai jazaǵa kesildi. Álibi Ótepbergenniń qorǵaýshylary tarapynan Aqtóbe oblystyq sotyna apelliatsiialyq shaǵym jasaldy. Apelliatsiialyq sotta 4 ata-ananyń 3-eýi balalarynyń birlese oilastyrǵan ótirigi ekenin aitty. Apelliatsiialyq sotta is 6 otyrysqa sozyldy. Tergeý kezinde jiberilgen óreskel qatelikter men bastapqyda aryzdanǵan ata-analardyń «balamyz ótirik aitypty» degen sózderi sot tergeýin qaita júrgizýge sebep boldy. Barlyǵyna naqty dálelder bar. Eń bastysy, sot meditsinalyq saraptamasy qorytyndysyna sai Ótepbergen Álibi Qanybekuly buryn, iaǵni «qylmys jasady» degen kezde jáne qazirgi ýaqytta (zertteý sátinde) qandai da bir psihikalyq aýytqýshylyqqa shaldyqpaǵan, sonymen qatar jynystyq basymdylyǵynyń pedofiliia túrinde buzylý belgileri joq ekenin anyqtaǵan. Alaida, eshteńege qaramastan, 8 maýsym 2020 jyly Aqtóbe oblystyq soty barlyq dálelge kóz juma qarap, Álibi Ótepbergen isiniń apelliatsiialyq shaǵymyn qanaǵattandyrýsyz, QR qylmystyq Kodeksiniń 124-babynyń 3-tarmaǵy boiynsha 10 jylǵa bas bostandyǵynan aiyrý týraly úkimin ózgerissiz qaldyrdy. Is boiynsha budan basqa da zańsyzdyqtar jeterlik deidi sarapshy mamandar.
Osy oraida, Álibi Ótepbergenniń ákesi Qanybek Tabyshov áleýmettik jelilerde balasyna taǵylǵan úkimmen kelispeitini jáne de barlyq sotqa qoǵamdyq qorǵaýshysy retinde qatysyp, tergeý kezinde jiberilgen óreskel qatelikter týraly jazba qaldyrǵan edi:
«Balam Álibidiń ústinen qylmystyq is qozǵalǵannan beri men qoǵamdyq qorǵaýshysy retinde barlyq sotqa qatysyp keldim. Aqtóbe oblystyq qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan sot úkimine narazylyq bildirip, Aqtóbe oblystyq sotyna apelliatsiialyq shaǵym túsirdik. Apelliatsiialyq sottyń 6 otyrysy boldy. Tergeý kezinde tómendegidei óreskel qatelikter jiberildi:
– 26 shilde 2019 jyly qalai №4 qalalyq politsiia inspektory baianat jasady, sodan bastap bári zań buzǵan. Sol kúnniń ózinde olar qylmystyń bolǵan, bolmaǵandyǵyn teksermegen. Ol túsken aryzda da «qyz balalarǵa tiisti» delingen. Qazirgi iste, qarap tursańyz, aryzdanǵan birde-bir qyz balanyń ata-anasy joq. Bul jalǵan aryz bolsa da baianat toltyrylǵan.
– Tergeýge zańsyz qosylǵandar da bar. Qalalyq politsiia bóliminiń basshysy laýazymdyq ókilettigin asyra paidalanyp, oblystyq politsiia Departamentiniń tergeý basqarmasynyń aǵa tergeýshisin tergeý tobyna qosady. Biraq aǵa tergeýshini tergeý tobyna qosý - qalalyq politsiia basshysy quzyrettiliginde emes. Demek, aǵa tergeýshi bul iske zańsyz qosylyp tur. Al, tergeý amaldary kezindegi barlyq qujattarda osy tergeýshiniń qoly qoiylǵan.
– Kámeletke tolmaǵan balalardan jaýap alǵanda mindetti túrde ókili, zańdy ókili, pedagog-psiholog qatystyrylýy tiis. Biraq jábirlenýshi balalardy tergeý kezinde tek ata-anasy, bala jáne tergeýshi bolǵan. Bul - úlken zańbuzýshylyq. Tergeýge pedagog-psihologtyń, advokattyń qatystyrylmaǵanyn sotta jaýap alý kezinde jábirlenýshi jaqtyń ata-analary da rastap otyr.
– Qujattarda pedagog-psihologtyń da, advokattyń da tergeýge qatysty degen qoly bar. Biraq bul mamandar tergeý kúni politsiia bólimine múlde kelmegen, iaǵni KPP-da kelgendigi jóninde tirkelmegen. Osy tusta mamandardyń, advokattyń qolyn keiin qoidyrǵany anyqtalyp otyr.
– Tergeýshi 26 shilde kúni, bir ýaqytta úsh jábirlenýshiden jaýap alǵan. Tergeýge psiholog retinde qatystyryldy dep bir ǵana adam kórsetilgen, qol qoiǵan. Sonda bir psiholog úsh baladan birdei bir ýaqytta jaýap alǵanda úsh kabinetke júgirip júrgen be?» deidi.
Halyq pen bilik arasyndaǵy altyn kópir sanalatyn elimizdiń buqaralyq aqparat quraldary da halyqtyń nazaryndaǵy Álibidiń taǵdyryna alańdap, jarysa jazdy, arnaiy habarlar da shyǵardy. Respýblikalyq Eýraziia birinshi arnasynyń Álibi isine arnalǵan tikelei efir túrinde bolǵan «Basty Prime» baǵdarlamasyna aryzdanǵan ata-analar stýdenttiń kinásiz ekenin málimdedi.
«Álibidiń isine bailanysty aryz jazǵan ata-ananyń bireýi - menmin. Jazyqsyz balany shyryldatyp qoimai, ózimizdiń oiymyzdy, adaldyǵymyzdy, adamgershiligimizdi bildireiik, balany sottatpaýdyń amalyn jasap, ózimniń pikirimdi bildirgim keledi. Eń basynda, qatelikke urynyp, balalardyń sózine senip, aryzymyzdy jazdyq» dedi ana. Áieldiń aitýynsha, balasymen sóileskende psihologiialyq kúiinen onyń birnárseni jasyryp júrgenin baiqaǵan. «Balamyzben ákesi ekeýmiz sóilese kele mundai jaǵdaidyń bolmaǵanyn bilip, sodan keiin obalyna qalarmyz dep aryzymyzdy qaitaryp aldyq» dedi áiel. Lagerdegi tárbieshisin aiyptaǵan bala ata-anasymen sóilesken kezinde ózderi aitqan jaǵdaidyń bolmaǵynyn moiyndaǵyn. Tipti, ol Álibidiń óte jaqsy tárbieshi ekenin, balalarǵa jaqsy qaraǵanyn aitqan. ««Bizdiń dýshqa kirdi degen de, balalardyń ana jerinen, myna jerinen ustady» degen de, bári jalǵan. Munyń bárin uiymdastyrǵan syrttan kelgen, sary shashty irileý kelgen bala» dep aitty. Olar ózderi uiymdastyrǵan. «Biz Álibi aǵaidy sottatamyz, suhbatta akter bolamyz», degen áńgimelerin basqa tárbieshiler men balalar estigen. Balamyzben sóilese kelip biz osy jaǵdaidy anyqtadyq» dedi ana. Sonymen qatar, ol jala jabylǵan Álibidiń sottalýyna qarsy ekenin atap ótti. «Sotta da boldyq. Osynyń bárin aittyq» dep qorytyndylady áiel.
«Balanyń isi shala» degen sóz bar qazaqta. Oiyn balasynyń da bar nazardy ózine aýdarý úshin oidan shyǵaryp, bar ótirigin qurastyratyn kezderi de bolady. Osy tusta basa nazar aýdarýdy qajet etetin jaǵdai, Álibiden buryn dál osy topqa jetekshilik etken Dáýren esimdi azamatty da jumysqa kiriskenine eki kún bolmai jatyp, osy balalar ústinen aryzdanyp, sol sebepti lager basshylyǵy jumystan shyǵaryp tastaǵan. Bul jaǵdai týraly Dáýren «Astana» telearnasynan kórsetiletin «Aitarym bar» áleýmettik jobasynyń Álibi isine arnalǵan baǵdarlamasynda aitqan bolatyn.
Balanyń oiynynan qurylǵan qaqpanyna túsken Álibige ádil sheshim taǵaiyndasa degen tilek bar. Istiń jaiy boiynsha Álibidiń kinásizdigine qanshama dálelder keltirilip otyrsa da, estir qulaq, kórer kóz bolmai otyrǵany ras. Eldiń bolashaǵy – jastar. Jastarymyzdyń barlyǵyn ótiriktiń qurbandyǵyna shalyp, temir torǵa qamai beretin bolsaq, el bolashaǵyn kimge senip tapsyramyz?
Álibidiń jazyqsyz ekenin rastaityn qanshama dálel men aiǵaq bola tura, aq-qarasyn anyqtamai, birjaqty tergeý jumystaryn júrgizgen Aqtóbe oblysynyń sot júiesin jiti tekserý qajet degen oi da keledi. Sot, sot tóraǵasy, sýdia adamnyń taǵdyryn sheshetin jaýapty qyzmetti tańdaǵanyn umytpasa etti. Elimizdiń sot qyzmetkerleri quzyrettilikterin ádil oryndasa degen halyqtyń basty tilegi bar.
Álibidiń qorǵaýshylary Qazaqstan Respýblikasy Joǵarǵy Sotynyń Qylmystyq ister jónindegi sot alqasyna Aqtóbe oblystyq qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń 2020 jylǵy 8 maýsym kúni kúshine engen qaýlysyn kassatsiialyq tártipte qaita qaraý týraly ótinishhat joldady. Jaýap kútýde. Sońǵy úmit shamshyraǵy elimizdiń Joǵarǵy Soty Álibidiń isin qaita qarap, ádil sheshim shyǵarady, jas jigitke jańa tynys, bostandyq syilaidy degen úmittemiz.
Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev jastarǵa «Sizder eń úlken armandaryńyzdy iske asyrýlaryńyz qajet. Bul – meniń basty mindetim. Bizdiń jastarymyz eńbekqor, kreativti, óz maqsatyna jetýdi biledi. Sondyqtan Qazaqstannyń bolashaǵy senimdi qolda» degen edi.
Eger asqaq armany, aiqyn maqsaty bar kóshbasshy jastar osylai jazyqsyz japa shegetin bolsa, arman-maqsatyna qalai jetpek?!
Prezidentimiz sailaýaldy baǵdarlamasynda úsh ustanymynyń biri retinde «ádildik» printsipin biik qoiyp edi. Qazaqstandyqtar Álibi Ótepbergenniń isinde de ádildik tanytatyndyǵyna senim bildiredi. «Bi – túzý, bilik – ádil» bolady dep úmittenedi. «Ákesiz jetim – qur jetim, anasyz jetim – tul jetim» deitin, jetimin jylatpaǵan halyqpyz. Álibi óz elinde ádildik tabatynyna, elimizdiń mádenieti men ónerine áli talai zor úlesin qosatynyna kámil senemiz! Jas órenniń taǵdyryna balta shabylmasa degen janaiqai júrekterge jetedi degen oidamyz.
