Jazany aiyppulǵa aýystyrý – tiimdi tetik

Keshe Bas prokýratýrada «Qosshydaǵy pikir almasý» atty alǵashqy kriminologiialyq forým bolyp ótti. Sharanyń bulaisha atalýy Bas prokýratýra janyndaǵy Quqyq qorǵaý organdary akademiiasynyń «Qosshy» eldi mekeninde ornalasýymen tikelei bailanysty. Alaida, qazir onda jóndeý jumystary júrip jatqandyqtan, alǵashqy otyrystar Bas prokýratýra ǵimaratynda ótetin bolady.

Forým jumysyna Prezident Ákimshiliginiń, Joǵarǵy sottyń, Konstitýtsiialyq keńestiń ókil­deri, Parlament depýtattary, ortalyq quqyq qorǵaý jáne múd­deli memlekettik organdardyń basshylary, ǵalymdar, advokat­tar alqasynyń, halyqaralyq uiymdar men úkimettik emes uiymdardyń ókilderi qatysty. Bas prokýror Jaqyp Asanov otyrysty ashyp, basty mindet Qylmystyq jáne Qylmystyq-protsestik kodeksterdi adam men qoǵamǵa baǵdarlanǵan zańnama etip shyǵarý eken­di­gin basa aitty. Óitkeni, qoǵam­da atalǵan kodeksterdi mem­lekettik jazalaý quraly re­tinde qabyldaý beleń alǵan. «QPK-da advokattarǵa birqatar óki­lettikter berilgen, biraq olar­dy iske asyrý tetikteri jazylmaǵan. Alqabiler institýty nashar damyǵan. Pro­kýrorlarda eski taptaýryn – anyqtaý úkim­derinen qor­qamyz. Mun­dai suraqtar óte kóp. Olardy qoǵam­dyq taldaý je­tis­peidi. Sol sebepten de osyn­­dai alań quryp otyrmyz», dedi Ja­qyp Qajmanuly. Bul tur­ǵydaǵy oiymen bólisken Konstitýtsiia­lyq keńes tóraǵasy Igor Rogov 2000 jyly Qazaqstan kri­minologiialyq assotsia­tsiiasy qurylyp, sheteldik árip­tes­teri­men tyǵyz bailanystar ornat­qandyǵyn atap ótti.

AQSh-tyń qylmyspen kú­res týraly tájiribesi qyz­ǵylyqty ekendigin alǵa tartqan I.Rogov sońǵy on jylda osy eldegi qylmys 30 paiyzǵa azai­ǵandyǵyn mysal retinde kel­tirdi. Sonyń ishinde zorlyq-zom­bylyq qylmystary 33,4 paiyzǵa tómendepti. Qazirgi tańda osy elde kriminologtar usynǵan «Barlyq quqyq buzý­shylyqtarǵa nóldik tózbes­tik tanytý» baǵdarlamasy sátti iske asýda kórinedi. Elbasy da kezinde osyndai igi bastama kótergen-di. Sondyqtan da aldyńǵy qatarly kriminologtar daiarlaǵan ameri­kalyq baǵdarlamany zertteý oryndy.

Bas prokýrordyń sózinen má­lim bolǵanyndai, qazirgi tańda qyl­mystyq jazanyń balamasy retinde álemniń kóptegen elderinde aiyppul salý qol­danylyp keledi. Máselen, Angliia men Ýelste jazalaýdyń tiimdi tetigi retinde 90 paiyzdai qylmys  aiyppulǵa ulassa, Qazaqstanda bul kórsetkish bar-joǵy 5 paiyzdy ǵana qu­rai­dy eken. Taǵy bir belgili bol­ǵany, elimizde osyndai qyl­mystarǵa shyǵarylǵan 2 myń­nan astam úkimniń oryndalmaýy. Sondyqtan da qylmystyq aiyp­puldardy taǵaiyndaý máse­leleri boiynsha zańnamalyq túzetýler engizý kóz­delgen.

Bas prokýrordyń orynbasary Marat Ahmetjanovtyń sózi­ne qaraǵanda, kez kelgen jaza qisyn­dy jáne oryndalýǵa keletindei bolýy tiis. Eger 1997 jylǵy QK-de aiyppul 25 AEK-ten bastalsa, qazirgi kezde ol 500 AEK-ke ósip ketken. Sondyqtan da ony 200 AEK-ke tómendetý usynylyp otyr. Bul rette menshikke qaýipti emes qylmystyq áreketter boiy­nsha (usaq urlyq-qarlyq, tonaý, alaiaqtyq, talan-tarajǵa salý siiaqty) eselik aiyppuldar mól­sherin tómendetý de atalmai qalmady. Qazirgi tańda 10 myń teńge urlyq úshin millionnan astam aiyppul salý mysaldaryn kóptep keltirýge bolady. Onsha aýyr emes áreketter boiynsha aiyppuldar Túrkiia men Japoniiada burynnan qol­da­nylyp keledi. Sondai-aq, Eko­nomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymy elderiniń tá­ji­ribesi boiynsha jaza kesil­genderge bólip tóleýdi 1000 AEK-ke deiingi aiyppuldar boiynsha bir jylǵa deiin sozý, al eger mólsher odan kóp bolsa, eki jylǵa deiin uzar­tý máselesi de qoiylyp otyr. Eger aiyppul merziminde tólenbese, jaza kesilgen adam ony tóleýden jaltardy ma, jaltar­mady ma, oǵan qaramastan, aiyp­puldy ózge jazaǵa aýystyrý qa­jettigi umyt qalmaǵan.

Otyrysta aiyppuldar mólshe­rin túzetý men tómendetýge, eselik aiyp­puldardy engizýge, keiinge qaldyrý men merzimin uzartý jáne aiyppuldy bólip tóleýge qatysty naqty pikirler aitylyp, zańnamalyq sharalar qabyldaý qajettigi atap kórsetildi. Tal­qy­laý nátijesinde qylmystyq aiyppuldar júiesin jetildirý qajettigi týraly usynystar jobasy ázirlendi.

Asqar TURAPBAIULY,

«Egemen Qazaqstan»