كەشە باس پروكۋراتۋرادا «قوسشىداعى پٸكٸر الماسۋ» اتتى العاشقى كريمينولوگييالىق فورۋم بولىپ ٶتتٸ. شارانىڭ بۇلايشا اتالۋى باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەميياسىنىڭ «قوسشى» ەلدٸ مەكەنٸندە ورنالاسۋىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. الايدا, قازٸر وندا جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرٸپ جاتقاندىقتان, العاشقى وتىرىستار باس پروكۋراتۋرا عيماراتىندا ٶتەتٸن بولادى.
فورۋم جۇمىسىنا پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ, جوعارعى سوتتىڭ, كونستيتۋتسييالىق كەڭەستٸڭ ٶكٸلدەرٸ, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ورتالىق قۇقىق قورعاۋ جەنە مٷددەلٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ باسشىلارى, عالىمدار, ادۆوكاتتار القاسىنىڭ, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆ وتىرىستى اشىپ, باستى مٸندەت قىلمىستىق جەنە قىلمىستىق-پروتسەستٸك كودەكستەردٸ ادام مەن قوعامعا باعدارلانعان زاڭناما ەتٸپ شىعارۋ ەكەندٸگٸن باسا ايتتى. ٶيتكەنٸ, قوعامدا اتالعان كودەكستەردٸ مەملەكەتتٸك جازالاۋ قۇرالى رەتٸندە قابىلداۋ بەلەڭ العان. «قپك-دا ادۆوكاتتارعا بٸرقاتار ٶكٸلەتتٸكتەر بەرٸلگەن, بٸراق ولاردى ٸسكە اسىرۋ تەتٸكتەرٸ جازىلماعان. القابيلەر ينستيتۋتى ناشار دامىعان. پروكۋرورلاردا ەسكٸ تاپتاۋرىن – انىقتاۋ ٷكٸمدەرٸنەن قورقامىز. مۇنداي سۇراقتار ٶتە كٶپ. ولاردى قوعامدىق تالداۋ جەتٸسپەيدٸ. سول سەبەپتەن دە وسىنداي الاڭ قۇرىپ وتىرمىز», دەدٸ جاقىپ قاجمانۇلى. بۇل تۇرعىداعى ويىمەن بٶلٸسكەن كونستيتۋتسييالىق كەڭەس تٶراعاسى يگور روگوۆ 2000 جىلى قازاقستان كريمينولوگييالىق اسسوتسياتسيياسى قۇرىلىپ, شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرٸمەن تىعىز بايلانىستار ورناتقاندىعىن اتاپ ٶتتٸ.
اقش-تىڭ قىلمىسپەن كٷرەس تۋرالى تەجٸريبەسٸ قىزعىلىقتى ەكەندٸگٸن العا تارتقان ي.روگوۆ سوڭعى ون جىلدا وسى ەلدەگٸ قىلمىس 30 پايىزعا ازايعاندىعىن مىسال رەتٸندە كەلتٸردٸ. سونىڭ ٸشٸندە زورلىق-زومبىلىق قىلمىستارى 33,4 پايىزعا تٶمەندەپتٸ. قازٸرگٸ تاڭدا وسى ەلدە كريمينولوگتار ۇسىنعان «بارلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا نٶلدٸك تٶزبەستٸك تانىتۋ» باعدارلاماسى سەتتٸ ٸسكە اسۋدا كٶرٸنەدٸ. ەلباسى دا كەزٸندە وسىنداي يگٸ باستاما كٶتەرگەن-دٸ. سوندىقتان دا الدىڭعى قاتارلى كريمينولوگتار دايارلاعان امەريكالىق باعدارلامانى زەرتتەۋ ورىندى.
باس پروكۋروردىڭ سٶزٸنەن مەلٸم بولعانىنداي, قازٸرگٸ تاڭدا قىلمىستىق جازانىڭ بالاماسى رەتٸندە ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە ايىپپۇل سالۋ قولدانىلىپ كەلەدٸ. مەسەلەن, انگلييا مەن ۋەلستە جازالاۋدىڭ تيٸمدٸ تەتٸگٸ رەتٸندە 90 پايىزداي قىلمىس ايىپپۇلعا ۇلاسسا, قازاقستاندا بۇل كٶرسەتكٸش بار-جوعى 5 پايىزدى عانا قۇرايدى ەكەن. تاعى بٸر بەلگٸلٸ بولعانى, ەلٸمٸزدە وسىنداي قىلمىستارعا شىعارىلعان 2 مىڭنان استام ٷكٸمنٸڭ ورىندالماۋى. سوندىقتان دا قىلمىستىق ايىپپۇلداردى تاعايىنداۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا زاڭنامالىق تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋ كٶزدەلگەن.
باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆتىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, كەز كەلگەن جازا قيسىندى جەنە ورىندالۋعا كەلەتٸندەي بولۋى تيٸس. ەگەر 1997 جىلعى قك-دە ايىپپۇل 25 اەك-تەن باستالسا, قازٸرگٸ كەزدە ول 500 اەك-كە ٶسٸپ كەتكەن. سوندىقتان دا ونى 200 اەك-كە تٶمەندەتۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل رەتتە مەنشٸككە قاۋٸپتٸ ەمەس قىلمىستىق ەرەكەتتەر بويىنشا (ۇساق ۇرلىق-قارلىق, توناۋ, الاياقتىق, تالان-تاراجعا سالۋ سيياقتى) ەسەلٸك ايىپپۇلدار مٶلشەرٸن تٶمەندەتۋ دە اتالماي قالمادى. قازٸرگٸ تاڭدا 10 مىڭ تەڭگە ۇرلىق ٷشٸن ميلليوننان استام ايىپپۇل سالۋ مىسالدارىن كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى. ونشا اۋىر ەمەس ەرەكەتتەر بويىنشا ايىپپۇلدار تٷركييا مەن جاپونييادا بۇرىننان قولدانىلىپ كەلەدٸ. سونداي-اق, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمى ەلدەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸ بويىنشا جازا كەسٸلگەندەرگە بٶلٸپ تٶلەۋدٸ 1000 اەك-كە دەيٸنگٸ ايىپپۇلدار بويىنشا بٸر جىلعا دەيٸن سوزۋ, ال ەگەر مٶلشەر ودان كٶپ بولسا, ەكٸ جىلعا دەيٸن ۇزارتۋ مەسەلەسٸ دە قويىلىپ وتىر. ەگەر ايىپپۇل مەرزٸمٸندە تٶلەنبەسە, جازا كەسٸلگەن ادام ونى تٶلەۋدەن جالتاردى ما, جالتارمادى ما, وعان قاراماستان, ايىپپۇلدى ٶزگە جازاعا اۋىستىرۋ قاجەتتٸگٸ ۇمىت قالماعان.
وتىرىستا ايىپپۇلدار مٶلشەرٸن تٷزەتۋ مەن تٶمەندەتۋگە, ەسەلٸك ايىپپۇلداردى ەنگٸزۋگە, كەيٸنگە قالدىرۋ مەن مەرزٸمٸن ۇزارتۋ جەنە ايىپپۇلدى بٶلٸپ تٶلەۋگە قاتىستى ناقتى پٸكٸرلەر ايتىلىپ, زاڭنامالىق شارالار قابىلداۋ قاجەتتٸگٸ اتاپ كٶرسەتٸلدٸ. تالقىلاۋ نەتيجەسٸندە قىلمىستىق ايىپپۇلدار جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ۇسىنىستار جوباسى ەزٸرلەندٸ.
اسقار تۇراپبايۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
.jpeg)