Foto: ashyq derekkóz
Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń dereginshe, álemde jyl saiyn 600 myńnan astam áiel jatyr moiny obyryna shaldyǵady jáne 340 myńdaiy bul aýrýdyń saldarynan qaitys bolady. Osy qaterli derttiń aldyn alý úshin Qazaqstanda adam papilloma virýsyna qarsy ekpe egý baǵdarlamasy 2024 jyly qaita iske qosyldy.
Mamandar eldegi 9 óńirde bastalǵan jańa naýqan kezinde 2013 jyly ótken pilottyq jobadaǵy sátsizdikter eskerilip, aqparattandyrý jumystary kúsheitilgenin aitady. Alaida ekpege qatysty qoǵamda ata-analar tarapynan ekiushty kózqaras ta joq emes. Biraq Densaýlyq saqtaý ministrligi vaktsinanyń obyrdyń aldyn alýda tiimdi ekenin aitady.
Shymkent qalasynda turatyn Ásem (red. — esimi ózgertildi) onkologiialyq aýrýǵa shaldyqqanyn bilgende qatty qorqyp qalǵan. Onyń tórt balasy jáne úsh nemeresi bar. Qazir jatyr moiny obyrymen aýyryp júrgenine bir jyldan asqan.
"Qynaptan mezgilden tys qan shyǵa bergendikten, jedel járdem shaqyrttym. Kezekshi dárigerlerge baryp, ýltradybystyq zertteýden óttim, analiz tapsyrdym. On kún ótken soń analizdiń nátijesine qarap, meni basqa dárigerge jiberdi. Sol dárigerdiń qabyldaýynan keiin maǵan jatyr moinynyń túimeshigi degen diagnoz qoiyldy. Aptasyna bir ret Tashkent qalasynan arnaiy dári satyp alyp, dáriger meni bir ai boiy emdedi", – deidi ol.
Foto: Pexels.com
Biraq ol emniń nátijesi bolmaǵan. Sosyn basqa dárigerdiń jazyp bergen dárisin úsh ai ishken. Ásem qaita tekseristen ótken kezde túimeshik áli ketpegenin kóredi. Sodan keiin ortalyqtaǵy bas dárigerge barǵan. Bas dáriger azamatshaǵa onkologqa barýǵa keńes beredi.
"Onkologiia degendi estigennen keiin qatty qorqyp qaldym. Amal joq bolǵasyn konsýltatsiiaǵa bardym. Qaterli isik bar ekenin anyqtady. Endigi kezekte aýrýhanaǵa jatyp, himioterapiiadan ótý kerek boldy. Biraq qoryqqanymnan oǵan kelispei, óz betimshe emdelýge tyrystym. Túrli dárýmenderdi iship júrdim, eshteńe kómektespedi", – dep aǵynan jaryldy.
Qazaqstanda keibir damyǵan elderge qaraǵanda jatyr moiny obyry kóbirek kezdesedi. Densaýlyq saqtaý ministrliginiń málimetinshe, obyrǵa 25-44 jas aralyǵyndaǵy áielder jii shaldyǵady jáne sút bezi qaterli isiginen keiin ekinshi orynda tur.
Jyl saiyn shamamen 1900 adamǵa jatyr moiny obyry degen diagnoz qoiylyp, onyń 600-deii sonyń saldarynan qaitys bolady.
Almatydaǵy Qazaq onkologiia jáne radiologiia ǵylymi zertteý institýtynyń aqparatyna sáikes, keiingi jyldary jatyr moiny qaterli isigi tipti jasarǵan. 22-23 jastaǵy áiel adamdarda bul isik sońǵy 3 pen 4-satyǵa jetkende anyqtalyp jatyr.
Qazir Ásemniń derti sońǵy tórtinshi satyǵa jetken. Dárigeriniń aitýynsha, durys emdelmegendikten aýrýy asqynyp ketken. Isiktiń kesirinen eki búireginen qýyq arqyly zár júrmei qalǵan. Búirekterine ota jasatyp, endi nesepaǵar arqyly qýyqqa ornatylatyn juqa tútik folei kateterimen júr. Zár qýyqtan sol tútik arqyly shyǵady.
Dárigeriniń aitýynsha, qazir naýqastyń densaýlyǵy óte nashar, kóp salmaq tastaǵan. Ázirge dáriger jazyp bergen dárilerin iship, úiinde em alyp jatyr.
Foto: levita-med.ru
Jatyr moiny obyry degen ne?
Jatyr moiny obyry – jatyr moiny epiteliiinde paida bolatyn qaterli isik. Jatyr moiny – jatyrdyń tómengi jaǵy. Ol jatyrdy qynappen bailanystyrady.
Astana qalasynda onkoginekolog bolyp jumys isteitin Aigerim Qýanyshevanyń sózinshe, aýrýdyń simptomdary bastapqy kezeńderde asa baiqalmaidy.
"Birinshi jáne ekinshi satylarda qynaptan suiyqtyq shyǵyp, jynystyq qatynas kezinde qan shyǵýy múmkin. Anyq baiqalatyn belgiler, ókinishke qarai, aýrý asqynyp ketken kezde, sońǵy satylarda paida bolady. Mysaly ishtiń tómengi jaǵy qatty aýyrady, qynaptan shyǵatyn sý iisi jaǵymsyz bolady, menstrýatsiiadan tys qan shyǵady", – deidi dáriger.
Onkoginekolog "bul simptomdar obyr asqynyp ketken kezde kóringendikten, áielderdiń kóbi aýrýdan tolyq jazylý múmkindiginen aiyrylady" deidi.
Jatyr moiny obyryna shaldyqqan keibir áielder bul dert týraly ashyq sóilese bermeidi. Óitkeni diagnoz qoiylǵan sátte olar psihologiialyq turǵydan qinala bastaidy.
Mundai kezde jaqyn adamdardyń qoldaýy asa qajet, deidi dál osy aýrýǵa tap bolǵan astanalyq Saltanat (red. – esimi ózgertildi).
Onyń jasy 56-da. Jatyr moiny qaterli isigi diagnozy oǵan 2017 jyly qoiyldy.
"Negizi mende anyq baiqalǵan simptomdar bolmady. Menstrýatsiia kezinde qynaptan jii qoiý suiyqtyq shyǵyp turdy. Biraq esh jerim aýyrǵan joq. Osy týraly naqty bilý úshin jergilikti emhanadaǵy dárigerdiń konsýltatsiiasyna jazyldym. Dárigerdiń qabyldaýynan keiin meni kópsalaly meditsina ortalyǵyna jiberdi. Aýrýhanada jatyr moinynyń biopsiiasyna analiz tapsyrdym", – dedi ol.
Analizdiń nátijesi obyrdyń úshinshi kezeńin kórsetken.
"Sol sátte ne isteý keregin túsinbedim. Sebebi qynaptan shyqqan suiyqtyq toqtady, ózimdi jalpy jaqsy sezindim. Munymen qosa, qosymsha dári iship júrdim. Tipti Túrkiiaǵa demalysqa ushyp ketken edim", – dedi azamatsha.
Astanalyq Qazaqstanǵa qazannyń sońynda oralǵanda oǵan dárigeri habarlasyp, analiz nátijesi nashar ekenin túsindirgen, dereý emdi bastaý keregin aitqan. Dárigeri ózge onkolog áriptesterimen keńese otyryp, ony aýrýhanaǵa jatqyzýǵa sheshim qabyldaidy. Bul 2017 jyldyń qarasha aiynda bolǵan.
"Aldymen sáýle terapiiasyn aldym, sosyn bir ai úzilisten soń himioterapiiadan óttim. Himioterapiiany 2018 jyldyń aqpan aiynda ala bastadym. Birinshisin ońai kótersem, sońǵysynan qatty qinaldym. Bir himioterapiiadan kelesi himioterapiiaǵa deiin maǵan 21 kún berildi, óitkeni aǵzam osy ýaqyt ishinde qalpyna kelip úlgerýi qajet boldy", – dep aitty ol.
Astanalyq naýqas em protsesinen keiin qaita analiz tapsyryp, isiktiń joǵyn anyqtaǵan.
Sol jyly naýqas eldiń ońtústigine kóship, jyly klimat aimaǵynda bir jyl boiy densaýlyǵyn qalpyna keltirgen. Ár jarty jyl saiyn tekserilip, analiz nátijesi jaqsy shyqqan.
Alaida 2019 jyly Astanaǵa kóship kelip, analiz tapsyrǵanda qaterli isik qaita órshi bastaǵanyn biledi. Dárigerdiń boljaýynsha, oǵan sýyq tigen. Sodan keiin 2020 jyly aýrýhanaǵa jatyp, taǵy himioterapiiadan ótedi.
"Bul joly psihologiialyq turǵyda daiyn boldym", – deidi elordalyq naýqas.
Ol sol jylǵy himioterapiia jeńil ótkenin, alǵan dárýmenderdiń áseri bolǵanyn aitady. Keiingi analiz nátijesi oń shyqqan. “Qazir ózimdi óte jaqsy sezinemin”, — dedi ol.
Foto: doctor-anna.ru
Adam papilloma virýsy degen ne?
Adam papilloma virýsy (APV) – kóp jaǵdaida jynystyq jolmen beriletin keńinen taralǵan infektsiia. Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń málimetinshe, jynystyq qatynasqa jii túsetin adam belgili bir kezeńde papillomavirýsty ózine mindetti túrde juqtyrady jáne onyń esh belgileri baiqalmaýy múmkin.
Infektsiia 25 jasqa deiingi áielder men erkekterde kóp taralǵan. Statistikalyq málimet boiynsha, ár adamnyń papillomavirýsqa shaldyǵýynyń yqtimaldyǵy 80 paiyzǵa jetedi. Iaǵni, ár segizinshi áiel men erkektiń aǵzasynda bul virýs belgili bir kezeńde turaqtaidy.
Mamandar virýstyń juǵý múmkindigin jynystyq qatynas kezinde músheqapty paidalaný arqyly tómendetýge bolatynyn aitady. Alaida ol virýstan tolyqtai qorǵamaidy, sebebi jynystyq músheniń terisi tolyǵymen jabylmaidy.
Virýs ádette 12-24 ai aralyǵynda eshbir emsiz, aǵzanyń immýndyq júiesiniń kúresi arqyly joiylady. Alaida joǵary onkogendik qaýpi bar virýstyń túrimen aýyrǵanda, on jaǵdaidyń kem degende bireýinde infektsiia sozylmaly túrge aýysyp, aǵzada turaqtap, keiin qaterli isikke ainalyp ketýi múmkin.
Jatyr moiny obyrynyń adam papilloma virýsymen bailanysy qandai?
Onkoginekolog Aigerim Qýanyshevanyń sózinshe, jatyr moiny obyry týyndaýynyń eń negizgi sebebi, 99 paiyz jaǵdaida, adam papilloma virýsynyń áserinen bolady.
Densaýlyq saqtaý ministrligi men Qazaq onkologiia jáne radiologiia ǵylymi zertteý institýtynyń málimetine sáikes, adam papilloma virýsynyń 200-den astam túri bar.
Onkogendik qaýpi joǵary túrleri jynystyq qatynas arqyly berilip, jatyr moiny obyry men basqa da qaterli isikterdi týdyrady. Al onkogendik qaýpi tómen virýstyń túrleri jynystyq múshelerde súielderdiń shyǵýyna alyp keledi.
"70 paiyz jaǵdaida jatyr moiny obyryn APV 16 men APV 18 onkogendik túrleri týdyrady", — deidi onkoginekolog Qýanysheva.
Búginde papillomavirýstyń onkogendik qaýpi joǵary dep tanylǵan kem degende 12 túri belgili. Olarǵa 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59 jáne 68 túrleri jatady. Onkogendik qaýpi eń joǵary infektsiia túrlerine APV 16 men APV 18 jatady.
1970 jyldardyń sońynan bastap túrli ǵalymdar klinikalyq zertteýler júrgizý arqyly papillomavirýstyń jańa túrlerin anyqtai bastady. Biraq olardyń jatyr moiny obyryna qatysy bolmady.
Nemis ǵalymy, virýsolog Harald tsýr Haýzen bastaǵan top 1983 jyly infektsiianyń 16-túrin, 1984 jyly 18-shi túrin anyqtaǵany týraly maqala jariialaidy. Zerttelgen qaterli isikterdiń basym kópshiliginde virýstyń eki túri de tabylǵan.
Sol jyly jatyr moiny obyrynyń adam papilloma virýsymen bailanysyn anyqtaǵany úshin virýsologqa Nobel syilyǵy tabystaldy.
Adam papilloma virýsy jatyr moiny shyryshty qabatynyń epitelii jasýshalaryna juǵady. Virýstyń DNQ-sy jasýshalardyń genomyna ený arqyly obyr paida bolady.
Ǵalymdardyń zertteýinshe, bul protsess shamamen 10-30 jylǵa deiin sozylýy múmkin. Nemis virýsologynyń bul jańalyǵynan keiin qaterli isikke qarsy vaktsinany óndirý jolǵa qoiyldy.
Sátsiz aiaqtalǵan joba
2013 jyly Qazaqstanda 12-14 jastaǵy qyz balalardy adam papilloma virýsyna qarsy vaktsinalaý protsesi bastaldy. Bul pilottyq joba eldiń tórt óńirinde ótken. Olar – Atyraý men Pavlodar oblystary jáne Almaty men Astana qalalary.
Densaýlyq saqtaý ministrliginiń dereginshe, pilottyq joba kezinde 7172 qyz balaǵa bir dozadan egilse, 4217 qyz bala tolyq úsh doza qabyldaǵan.
Almatyda vaktsina alǵan qyzdardyń biri Erkejan Tasbolatova bolǵan. Onyń anasy Janar Qaidarova Almaty qalasynda aýrýhanada jumys isteidi jáne qyzyna 11 jyl buryn ekpe salýǵa ózi kelisim bergenin aitady.
"Qyzym úsh ret salynatyn eki valentti vaktsina aldy. Ekpe egilgen soń bir kún boiy ózin álsiz sezinip júrdi, óitkeni aǵzanyń vaktsinaǵa reaktsiiasy sondai boldy. Degenmen budan basqa esh jeri aýyrǵan joq", – dedi ol.
Foto: Pexels.com
Qazir qyzy 23-te. Otbasyn qurǵan, bir balasy bar. Ekinshisine aiaǵy aýyr. Anasynyń sózinshe, densaýlyǵyna qatysty problemasy joq.
Adam papilloma virýsyna qarsy vaktsinanyń úsh túri belgili. Eki valentti vaktsina (Cecolin, Cervarix, Walrinvax) virýstyń 16, 18-túrlerinen, tórt valentti vaktsina (Cervavac, Gardasil) 6, 11, 16, 18-túrlerinen, al toǵyz valentti vaktsina (Gardasil 9) infektsiianyń 6, 11, 16, 18, 21, 33, 45, 52 jáne 58-túrlerinen qorǵaidy.
2015 jyly Pavlodar oblysynda eki jasóspirim qyz ekpe salǵannan keiin densaýlyǵy kúrt nasharlaǵanyna shaǵymdanyp, esinen tanyp qalǵan bolatyn. Keiin tapsyrǵan analizderdiń nátijesinen munyń vaktsinaǵa qatysy joq ekeni belgili boldy.
Densaýlyq saqtaý ministrliginiń «Sanitariialyq-epidemiologiialyq saraptama jáne monitoring ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy» filialynyń direktory Ainagúl Qýatbaevanyń aitýynsha, ár qyzdyń ekpe egý protsesinde týyndaityn stresske ózindik psihoemotsionaldy reaktsiiasy bolady.
"Mundai reaktsiia ádette jasóspirimder arasynda, ásirese qyz balalarda keńinen taralǵan. Reaktsiianyń ekpe sapasyna eshqandai qatysy joq, ol dáleldengen nárse", – dedi ol.
Mamandar vaktsinanyń qaýpi ne aýyr saldary joǵyn túsindirse de, qoǵamda ekpege qarsy teris kózqaras jiilegen. 2017 jyly Astanadaǵy 66 mektep-litseide oqyǵan Máriám Ádiletqyzy birqatar synyptasyna papillomavirýsqa qarsy ekpe egýge ata-anasy ruqsat bermegenin aitady.
"Bizdiń synypta otyz oqýshy bolǵan, onyń jartysy qyz balalar edi. Sonyń ishinen tek eki oqýshyǵa ekpe ekti, onyń biri men boldym. Qatelespesem, men tek bir doza aldym. Ózimdi bir-eki kún boiy álsiz sezindim, biraq keiin jaǵdaiym jaqsaryp, oqýǵa qaita oraldym", – deidi 19 jastaǵy Máriám.
Densaýlyq saqtaý ministrliginiń ekpe egý naýqanynan keiin jariialaǵan esebinde pavlodarlyq jasóspirimderdiń oqiǵasy basqa da balalar men olardyń ata-analarynda vaktsinaǵa negativti kózqarasty qalyptastyrǵany jazylǵan. Oqiǵadan keiin ata-analar jappai kelisim berýden bas tartyp, nátijesinde pilottyq joba jabyldy.
Qazaq onkologiia jáne radiologiia ǵylymi zertteý institýty keiin pilottyq jobanyń tiimdiligin baǵalaý úshin zertteý jumysyn júrgizgen. Oǵan vaktsinalanǵan 803 adam men vaktsina almaǵan 798 adam qatysqan.
Zertteýdiń nátijesine sáikes, ekpe ekpegen áielderdiń 17,2 paiyzynda, al vaktsina alǵan áielderdiń 0,8 paiyzynda virýs anyqtaldy. Infektsiia kóbinese 25 jasqa deiingi áielderde anyqtalǵan.
"Ókinishke qarai, papillomavirýsqa qarsy immýnizatsiia jobasyn ary qarai jalǵastyrý qiynǵa soqty. Sebebi meditsinalyq qyzmetkerlerdiń kásibi daiarlyǵy jetkiliksiz boldy, qoǵamdy aqparattandyrý jumystary durys uiymdastyrylmady. Degenmen 2013 jylǵy tájiribe qazir Densaýlyq saqtaý ministrligine olqylyqtardy joiýǵa kómektesedi", – dep topshylaidy epidemiolog Ainagúl Qýatbaeva.
Foto: Pexels.com
Jańa vaktsinalaý baǵdarlamasy
2024 jyldyń 17 qyrkúieginde Qazaqstannyń bas sanitar dárigeri Sarhat Beisenova adam papilloma virýsyna qarsy vaktsinatsiiany uiymdastyrý jáne júrgizýge qatysty qaýly shyǵardy.
24 qyrkúiekten bastap papillomavirýsqa qarsy vaktsinatsiia eldiń 10 óńirinde júrgizile bastady. Olar – Qaraǵandy, Aqmola, Shyǵys Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Pavlodar, Jetisý, Túrkistan, Ulytaý oblystary jáne Astana men Almaty qalalary.
Densaýlyq saqtaý ministrliginiń statistikasyna sáikes, 2024 jyldyń qyrkúiek aiyna deiingi merzimde jatyr moiny obyry 1273 adamda anyqtalǵan.
Byltyr Qazaqstannyń árbir 100 myń turǵynyna shaqqanda 10 azamat jatyr moiny obyrymen aýyrdy. Óńirlerde bul kórsetkish ártúrli. Máselen syrqattanǵandardyń eń joǵary kórsetkishi Ulytaýda (100 myń turǵynǵa shaqqanda 22,1) baiqalǵan. Sosyn tizimde Pavlodar (16,3), Shyǵys Qazaqstan (14,7), Aqmola (13,8), Batys Qazaqstan (12,2), Qaraǵandy (12,3) jáne Abai oblystary (11,8) tur.
Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy papillomavirýsqa qarsy vaktsinatsiia 9-14 jastaǵy qyz balalarǵa júrgizilýi kerek dep usynady. Bul jas aralyǵynda turaqty immýnitet qalyptasatyndyqtan, ekpe egý tiimdi dep bekitken.
Densaýlyq saqtaý ministrligine qarasty Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń málimetine sáikes, Qazaqstanda papillomavirýsqa qarsy tórt valentti Gardasil atty vaktsina qoldanylady. Ol virýstyń tórt túrinen qorǵaidy. Vaktsinanyń óndirýshisi — Merck Sharp & Dohme (AQSh) kompaniiasy.
Bul kompaniia óndiretin vaktsina álemniń 120-dan astam elinde qoldanylady. Olardyń qatarynda AQSh, Ulybritaniia, Shveitsariia, Meksika jáne Eýroodaq elderi bar.
Bas sanitar dárigeriniń qaýlysyna sáikes, ulttyq profilaktikalyq egý kúntizbesi sheńberinde jospar boiynsha virýsqa qarsy 11 jastaǵy qyzdarǵa ekpe egiledi. Sonymen qatar, qosymsha eki jas tobyn (12 jáne 13 jastaǵy qyzdar) vaktsinalaý týraly sheshim qabyldanǵan. Virýsqa qarsy ekpe egý ata-anasynyń kelisimimen júzege asyrylady.
Almatylyq Jannur Bolatqyzynyń 11 jastaǵy qyzy oqityn 148 mektep-gimnaziiasynda papillomavirýsqa qarsy ekpe egý bastalǵanyn aitty. Bolatqyzy qaýipti qaterli isikke qarsy ekpe egýdi úkimet óz mindetine alǵanyn qýana aitady. Biraq óz qyzyna biyl ekpe alýǵa ruqsat bermegen.
"Jalpy bul vaktsinaǵa men ózim qarsy emespin. Bizdiń elge alǵash ret kelip jatqanymen, shet elderde birneshe jyldan beri salynady eken. Tipti bilýimshe, keibir memlekette aqyly túrde vaktsinalaidy. Salystyrmaly túrde Qazaqstanda ekpeniń tegin bolýy meni qýantady. Óitkeni vaktsina, eń aldymen, onkologiialyq aýrýlardyń aldyn alady. Sondyqtan ár qyz bala vaktsinalanýy kerek dep oilaimyn", — dedi ol.
Alaida almatylyq ana ekpe sapasyn aldymen baqylap kórgisi keletinin aitty.
"Osy joly ekpe egýge kelisimin bergen adamdardyń tájiribesi men reaktsiiasyna qarap, kelesi jyly mindetti túrde qyzyma saldyrtamyn", – dep túsindirdi ol.
Factcheck.kz saitynyń aqparatyna sáikes, 2013-2015 jyldary bolǵan pilottyq jobadan keiin papillomavirýsqa qarsy vaktsina týraly teris uǵymdar taraǵan. Ásirese, vaktsina saldyrǵan soń áiel adam bala kótermei qalady degen feik qoǵamda óte kóp talqylanǵan.
Ony ǵylymi zertteýler joqqa shyǵardy. Mysaly AQSh-ta júrgizilgen bir zertteýge 3483 áiel men erkek qatysqan. Olardyń 34 paiyzy papillomavirýsqa qarsy ekpe qabyldaǵan. Analizdiń nátijesine sáikes, 18 jasqa deiingi jasóspirimderdiń bala kóterý múmkindigi men vaktsinanyń arasynda esh bailanys bolmaǵanyn anyqtaǵan.
Qazaq onkologiia jáne radiologiia ǵylymi zertteý institýtynyń zertteýi de osyǵan uqsas qorytyndyǵa keldi. Pilottyq joba kezinde vaktsinalanǵan áielderdiń 130-dan astamy qazir ana atanǵan.
Ekpege qatysty taraǵan taǵy bir mif – vaktsina papillomavirýspen aýyryp júrgen adamǵa kómektespeidi. Zertteýge sáikes, vaktsina saldyrý arqyly adam virýstyń basqa shtammdarynan qorǵana alady.
Papillomavirýsqa qarsy vaktsinalar 2006 jyldan beri qoldanylyp keledi. Sol jyly tórt valentti vaktsina alǵash ret óndirildi. 2007 jyly eki valentti vaktsina shyǵaryldy. Al toǵyz valentti ekpe 2014 jyly qoldanysqa endi.
Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń dereginshe, 2006 jyldan beri 100 millionnan astam adamǵa virýsqa qarsy ekpe egildi. Bul úshin 270 millionǵa jýyq ekpe dozasy paidalanyldy.
Astanadaǵy Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵyna qaraityn egu.kz saitynyń málimetinshe, 2023 jylǵy derekke sáikes, Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymyna múshe 194 eldiń 135-i immýnizatsiia baǵdarlamalaryna papillomavirýsqa qarsy vaktsinatsiiany engizdi. Olardyń qatarynda Aýstraliia, Belgiia, Ulybritaniia, Germaniia, Daniia, Jańa Zelandiia, AQSh, Shvetsiia, Shveitsariia sekildi memleketter bar.
Bul elderde papillomavirýsqa shaldyǵatyn, jatyr moiny obyrymen aýyratyn 18-35 jastaǵy áielderdiń sany 90 paiyzǵa azaiǵany anyqtalǵan.
Al TMD elderiniń arasynda adam papilloma virýsyna qarsy ekpeni egý Armeniia, Grýziia, Moldova, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan jáne Ózbekstanda qolǵa alynǵan.
Qazaqstanda nelikten ekpe tek qyz balalarǵa egiledi?
Papillomavirýs jatyr moiny obyry damýynyń negizgi faktory bolǵanymen, infektsiia eki jynysta da túrli onkologiialyq aýrýlardy týdyrady.
Densaýlyq saqtaý ministrliginiń málimetinshe, júrgizilgen zertteýlerge sáikes, papillomavirýstyń onkogendik qaýpi joǵary túrleri áielderdiń jynys múshelerimen qatar, erkekterdiń de jynys múshelerinde, basta, moiynda jáne kómeide qaterli isiktiń paida bolýyna alyp keledi.
Epidemiolog Ainagúl Qýatbaevanyń sózinshe, álemde 40-tan astam memlekette papillomavirýsqa qarsy vaktsina qyz ben ulǵa teń dárejede salynady.
Mundai elderdiń qataryna Aýstraliia, AQSh jáne Eýropa memleketteri jatady.
"Vaktsinany áiel men erkekke birdei salý tájiribesi qysqa merzimde jatyr moiny, tik ishek, teri, moiyn, kómei obyrlarynyń jáne virýspen bailanysy bar basqa da aýrýlardyń azaiýyna yqpal etetini sózsiz", – deidi ol.
Sondai-aq, dáriger uldar men eresek áielderdi vaktsinalaý ekpeniń qarjy turǵysynan qanshalyqty qoljetimdi ekenine bailanysty bolatynyn qosa aitty.
Densaýlyq saqtaý ministrligi bergen málimetke súiensek, qyzdarǵa ekpe egý olardyń bolashaq seriktesterin qorǵaýdy qamtamasyz etedi jáne mundai popýliatsiialyq immýnitet virýstyń taralýyn toqtatýda óte tiimdi bolady.
Zertteýshi, feminist Áigerim Qusaiynqyzynyń oiynsha, vaktsinany tek qyz balalarǵa salý virýstyń áielderge qatysty qaýipti ekenin moiyndaǵanymen, ony jynystyq qatynastaǵy jaýapkershilikti tek qyzdarǵa artý arqyly sheshý ádiletsiz bolyp kórinedi.
"Bul tásil densaýlyq saqtaý júiesiniń birjaqty kózqarasyn kórsetedi, óitkeni papillomavirýs ul balalarda da kezdesedi, olar virýsty tasymaldaýshy sanalady. Mundaida tek qyz balalarǵa ekpe egý qoǵamdaǵy genderlik jaýapkershilikti birjaqty kórsetedi, áielder taǵy da densaýlyq máseleleri úshin ««»jaýapty» retinde qarastyrylady, al ul balalardyń róli eskerilmeidi", – deidi zertteýshi.
Onyń sózinshe, áielderdiń densaýlyǵyna qatysty sheshim qabyldaǵanda ul balalardyń densaýlyǵyn nazardan tys qaldyrý feministik turǵydan ádiletsiz.
Al onkoginekolog Aigerim Qýanysheva “papillomavirýsqa qarsy ekpeni ul balalarǵa salýdyń qajeti joq” deidi.
"Erkek te, áiel de aýrýdyń taralýyna jaýapty bolǵanymen, bul vaktsina naqty jatyr moiny obyrynan qorǵaidy. Ekpe immýndyq júieni jaqsartý arqyly aǵzada virýsqa qarsy antidenelerdi qalyptastyrady", – dedi dáriger.
Avtor: Dariǵa Asaniiazova
