فوتو: اشىق دەرەككٶز
دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگٸنشە, ەلەمدە جىل سايىن 600 مىڭنان استام ەيەل جاتىر موينى وبىرىنا شالدىعادى جەنە 340 مىڭدايى بۇل اۋرۋدىڭ سالدارىنان قايتىس بولادى. وسى قاتەرلٸ دەرتتٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن قازاقستاندا ادام پاپيللوما ۆيرۋسىنا قارسى ەكپە ەگۋ باعدارلاماسى 2024 جىلى قايتا ٸسكە قوسىلدى.
ماماندار ەلدەگٸ 9 ٶڭٸردە باستالعان جاڭا ناۋقان كەزٸندە 2013 جىلى ٶتكەن پيلوتتىق جوباداعى سەتسٸزدٸكتەر ەسكەرٸلٸپ, اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارى كٷشەيتٸلگەنٸن ايتادى. الايدا ەكپەگە قاتىستى قوعامدا اتا-انالار تاراپىنان ەكٸۇشتى كٶزقاراس تا جوق ەمەس. بٸراق دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ ۆاكتسينانىڭ وبىردىڭ الدىن الۋدا تيٸمدٸ ەكەنٸن ايتادى.
شىمكەنت قالاسىندا تۇراتىن ەسەم (رەد. — ەسٸمٸ ٶزگەرتٸلدٸ) ونكولوگييالىق اۋرۋعا شالدىققانىن بٸلگەندە قاتتى قورقىپ قالعان. ونىڭ تٶرت بالاسى جەنە ٷش نەمەرەسٸ بار. قازٸر جاتىر موينى وبىرىمەن اۋىرىپ جٷرگەنٸنە بٸر جىلدان اسقان.
"قىناپتان مەزگٸلدەن تىس قان شىعا بەرگەندٸكتەن, جەدەل جەردەم شاقىرتتىم. كەزەكشٸ دەرٸگەرلەرگە بارىپ, ۋلترادىبىستىق زەرتتەۋدەن ٶتتٸم, اناليز تاپسىردىم. ون كٷن ٶتكەن سوڭ اناليزدٸڭ نەتيجەسٸنە قاراپ, مەنٸ باسقا دەرٸگەرگە جٸبەردٸ. سول دەرٸگەردٸڭ قابىلداۋىنان كەيٸن ماعان جاتىر موينىنىڭ تٷيمەشٸگٸ دەگەن دياگنوز قويىلدى. اپتاسىنا بٸر رەت تاشكەنت قالاسىنان ارنايى دەرٸ ساتىپ الىپ, دەرٸگەر مەنٸ بٸر اي بويى ەمدەدٸ", – دەيدٸ ول.
فوتو: Pexels.com
بٸراق ول ەمنٸڭ نەتيجەسٸ بولماعان. سوسىن باسقا دەرٸگەردٸڭ جازىپ بەرگەن دەرٸسٸن ٷش اي ٸشكەن. ەسەم قايتا تەكسەرٸستەن ٶتكەن كەزدە تٷيمەشٸك ەلٸ كەتپەگەنٸن كٶرەدٸ. سودان كەيٸن ورتالىقتاعى باس دەرٸگەرگە بارعان. باس دەرٸگەر ازاماتشاعا ونكولوگقا بارۋعا كەڭەس بەرەدٸ.
"ونكولوگييا دەگەندٸ ەستٸگەننەن كەيٸن قاتتى قورقىپ قالدىم. امال جوق بولعاسىن كونسۋلتاتسيياعا باردىم. قاتەرلٸ ٸسٸك بار ەكەنٸن انىقتادى. ەندٸگٸ كەزەكتە اۋرۋحاناعا جاتىپ, حيميوتەراپييادان ٶتۋ كەرەك بولدى. بٸراق قورىققانىمنان وعان كەلٸسپەي, ٶز بەتٸمشە ەمدەلۋگە تىرىستىم. تٷرلٸ دەرۋمەندەردٸ ٸشٸپ جٷردٸم, ەشتەڭە كٶمەكتەسپەدٸ", – دەپ اعىنان جارىلدى.
قازاقستاندا كەيبٸر دامىعان ەلدەرگە قاراعاندا جاتىر موينى وبىرى كٶبٸرەك كەزدەسەدٸ. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, وبىرعا 25-44 جاس ارالىعىنداعى ەيەلدەر جيٸ شالدىعادى جەنە سٷت بەزٸ قاتەرلٸ ٸسٸگٸنەن كەيٸن ەكٸنشٸ ورىندا تۇر.
جىل سايىن شامامەن 1900 ادامعا جاتىر موينى وبىرى دەگەن دياگنوز قويىلىپ, ونىڭ 600-دەيٸ سونىڭ سالدارىنان قايتىس بولادى.
الماتىداعى قازاق ونكولوگييا جەنە راديولوگييا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اقپاراتىنا سەيكەس, كەيٸنگٸ جىلدارى جاتىر موينى قاتەرلٸ ٸسٸگٸ تٸپتٸ جاسارعان. 22-23 جاستاعى ەيەل ادامداردا بۇل ٸسٸك سوڭعى 3 پەن 4-ساتىعا جەتكەندە انىقتالىپ جاتىر.
قازٸر ەسەمنٸڭ دەرتٸ سوڭعى تٶرتٸنشٸ ساتىعا جەتكەن. دەرٸگەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, دۇرىس ەمدەلمەگەندٸكتەن اۋرۋى اسقىنىپ كەتكەن. ٸسٸكتٸڭ كەسٸرٸنەن ەكٸ بٷيرەگٸنەن قۋىق ارقىلى زەر جٷرمەي قالعان. بٷيرەكتەرٸنە وتا جاساتىپ, ەندٸ نەسەپاعار ارقىلى قۋىققا ورناتىلاتىن جۇقا تٷتٸك فولەي كاتەتەرٸمەن جٷر. زەر قۋىقتان سول تٷتٸك ارقىلى شىعادى.
دەرٸگەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, قازٸر ناۋقاستىڭ دەنساۋلىعى ٶتە ناشار, كٶپ سالماق تاستاعان. ەزٸرگە دەرٸگەر جازىپ بەرگەن دەرٸلەرٸن ٸشٸپ, ٷيٸندە ەم الىپ جاتىر.
فوتو: levita-med.ru
جاتىر موينى وبىرى دەگەن نە?
جاتىر موينى وبىرى – جاتىر موينى ەپيتەلييٸندە پايدا بولاتىن قاتەرلٸ ٸسٸك. جاتىر موينى – جاتىردىڭ تٶمەنگٸ جاعى. ول جاتىردى قىناپپەن بايلانىستىرادى.
استانا قالاسىندا ونكوگينەكولوگ بولىپ جۇمىس ٸستەيتٸن ايگەرٸم قۋانىشەۆانىڭ سٶزٸنشە, اۋرۋدىڭ سيمپتومدارى باستاپقى كەزەڭدەردە اسا بايقالمايدى.
"بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ ساتىلاردا قىناپتان سۇيىقتىق شىعىپ, جىنىستىق قاتىناس كەزٸندە قان شىعۋى مٷمكٸن. انىق بايقالاتىن بەلگٸلەر, ٶكٸنٸشكە قاراي, اۋرۋ اسقىنىپ كەتكەن كەزدە, سوڭعى ساتىلاردا پايدا بولادى. مىسالى ٸشتٸڭ تٶمەنگٸ جاعى قاتتى اۋىرادى, قىناپتان شىعاتىن سۋ يٸسٸ جاعىمسىز بولادى, مەنسترۋاتسييادان تىس قان شىعادى", – دەيدٸ دەرٸگەر.
ونكوگينەكولوگ "بۇل سيمپتومدار وبىر اسقىنىپ كەتكەن كەزدە كٶرٸنگەندٸكتەن, ەيەلدەردٸڭ كٶبٸ اۋرۋدان تولىق جازىلۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلادى" دەيدٸ.
جاتىر موينى وبىرىنا شالدىققان كەيبٸر ەيەلدەر بۇل دەرت تۋرالى اشىق سٶيلەسە بەرمەيدٸ. ٶيتكەنٸ دياگنوز قويىلعان سەتتە ولار پسيحولوگييالىق تۇرعىدان قينالا باستايدى.
مۇنداي كەزدە جاقىن ادامداردىڭ قولداۋى اسا قاجەت, دەيدٸ دەل وسى اۋرۋعا تاپ بولعان استانالىق سالتانات (رەد. – ەسٸمٸ ٶزگەرتٸلدٸ).
ونىڭ جاسى 56-دا. جاتىر موينى قاتەرلٸ ٸسٸگٸ دياگنوزى وعان 2017 جىلى قويىلدى.
"نەگٸزٸ مەندە انىق بايقالعان سيمپتومدار بولمادى. مەنسترۋاتسييا كەزٸندە قىناپتان جيٸ قويۋ سۇيىقتىق شىعىپ تۇردى. بٸراق ەش جەرٸم اۋىرعان جوق. وسى تۋرالى ناقتى بٸلۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ ەمحاناداعى دەرٸگەردٸڭ كونسۋلتاتسيياسىنا جازىلدىم. دەرٸگەردٸڭ قابىلداۋىنان كەيٸن مەنٸ كٶپسالالى مەديتسينا ورتالىعىنا جٸبەردٸ. اۋرۋحانادا جاتىر موينىنىڭ بيوپسيياسىنا اناليز تاپسىردىم", – دەدٸ ول.
اناليزدٸڭ نەتيجەسٸ وبىردىڭ ٷشٸنشٸ كەزەڭٸن كٶرسەتكەن.
"سول سەتتە نە ٸستەۋ كەرەگٸن تٷسٸنبەدٸم. سەبەبٸ قىناپتان شىققان سۇيىقتىق توقتادى, ٶزٸمدٸ جالپى جاقسى سەزٸندٸم. مۇنىمەن قوسا, قوسىمشا دەرٸ ٸشٸپ جٷردٸم. تٸپتٸ تٷركيياعا دەمالىسقا ۇشىپ كەتكەن ەدٸم", – دەدٸ ازاماتشا.
استانالىق قازاقستانعا قازاننىڭ سوڭىندا ورالعاندا وعان دەرٸگەرٸ حابارلاسىپ, اناليز نەتيجەسٸ ناشار ەكەنٸن تٷسٸندٸرگەن, دەرەۋ ەمدٸ باستاۋ كەرەگٸن ايتقان. دەرٸگەرٸ ٶزگە ونكولوگ ەرٸپتەستەرٸمەن كەڭەسە وتىرىپ, ونى اۋرۋحاناعا جاتقىزۋعا شەشٸم قابىلدايدى. بۇل 2017 جىلدىڭ قاراشا ايىندا بولعان.
"الدىمەن سەۋلە تەراپيياسىن الدىم, سوسىن بٸر اي ٷزٸلٸستەن سوڭ حيميوتەراپييادان ٶتتٸم. حيميوتەراپييانى 2018 جىلدىڭ اقپان ايىندا الا باستادىم. بٸرٸنشٸسٸن وڭاي كٶتەرسەم, سوڭعىسىنان قاتتى قينالدىم. بٸر حيميوتەراپييادان كەلەسٸ حيميوتەراپيياعا دەيٸن ماعان 21 كٷن بەرٸلدٸ, ٶيتكەنٸ اعزام وسى ۋاقىت ٸشٸندە قالپىنا كەلٸپ ٷلگەرۋٸ قاجەت بولدى", – دەپ ايتتى ول.
استانالىق ناۋقاس ەم پروتسەسٸنەن كەيٸن قايتا اناليز تاپسىرىپ, ٸسٸكتٸڭ جوعىن انىقتاعان.
سول جىلى ناۋقاس ەلدٸڭ وڭتٷستٸگٸنە كٶشٸپ, جىلى كليمات ايماعىندا بٸر جىل بويى دەنساۋلىعىن قالپىنا كەلتٸرگەن. ەر جارتى جىل سايىن تەكسەرٸلٸپ, اناليز نەتيجەسٸ جاقسى شىققان.
الايدا 2019 جىلى استاناعا كٶشٸپ كەلٸپ, اناليز تاپسىرعاندا قاتەرلٸ ٸسٸك قايتا ٶرشي باستاعانىن بٸلەدٸ. دەرٸگەردٸڭ بولجاۋىنشا, وعان سۋىق تيگەن. سودان كەيٸن 2020 جىلى اۋرۋحاناعا جاتىپ, تاعى حيميوتەراپييادان ٶتەدٸ.
"بۇل جولى پسيحولوگييالىق تۇرعىدا دايىن بولدىم", – دەيدٸ ەلوردالىق ناۋقاس.
ول سول جىلعى حيميوتەراپييا جەڭٸل ٶتكەنٸن, العان دەرۋمەندەردٸڭ ەسەرٸ بولعانىن ايتادى. كەيٸنگٸ اناليز نەتيجەسٸ وڭ شىققان. “قازٸر ٶزٸمدٸ ٶتە جاقسى سەزٸنەمٸن”, — دەدٸ ول.
فوتو: doctor-anna.ru
ادام پاپيللوما ۆيرۋسى دەگەن نە?
ادام پاپيللوما ۆيرۋسى (اپۆ) – كٶپ جاعدايدا جىنىستىق جولمەن بەرٸلەتٸن كەڭٸنەن تارالعان ينفەكتسييا. دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, جىنىستىق قاتىناسقا جيٸ تٷسەتٸن ادام بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدە پاپيللوماۆيرۋستى ٶزٸنە مٸندەتتٸ تٷردە جۇقتىرادى جەنە ونىڭ ەش بەلگٸلەرٸ بايقالماۋى مٷمكٸن.
ينفەكتسييا 25 جاسقا دەيٸنگٸ ەيەلدەر مەن ەركەكتەردە كٶپ تارالعان. ستاتيستيكالىق مەلٸمەت بويىنشا, ەر ادامنىڭ پاپيللوماۆيرۋسقا شالدىعۋىنىڭ ىقتيمالدىعى 80 پايىزعا جەتەدٸ. ياعني, ەر سەگٸزٸنشٸ ەيەل مەن ەركەكتٸڭ اعزاسىندا بۇل ۆيرۋس بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدە تۇراقتايدى.
ماماندار ۆيرۋستىڭ جۇعۋ مٷمكٸندٸگٸن جىنىستىق قاتىناس كەزٸندە مٷشەقاپتى پايدالانۋ ارقىلى تٶمەندەتۋگە بولاتىنىن ايتادى. الايدا ول ۆيرۋستان تولىقتاي قورعامايدى, سەبەبٸ جىنىستىق مٷشەنٸڭ تەرٸسٸ تولىعىمەن جابىلمايدى.
ۆيرۋس ەدەتتە 12-24 اي ارالىعىندا ەشبٸر ەمسٸز, اعزانىڭ يممۋندىق جٷيەسٸنٸڭ كٷرەسٸ ارقىلى جويىلادى. الايدا جوعارى ونكوگەندٸك قاۋپٸ بار ۆيرۋستىڭ تٷرٸمەن اۋىرعاندا, ون جاعدايدىڭ كەم دەگەندە بٸرەۋٸندە ينفەكتسييا سوزىلمالى تٷرگە اۋىسىپ, اعزادا تۇراقتاپ, كەيٸن قاتەرلٸ ٸسٸككە اينالىپ كەتۋٸ مٷمكٸن.
جاتىر موينى وبىرىنىڭ ادام پاپيللوما ۆيرۋسىمەن بايلانىسى قانداي?
ونكوگينەكولوگ ايگەرٸم قۋانىشەۆانىڭ سٶزٸنشە, جاتىر موينى وبىرى تۋىنداۋىنىڭ ەڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ, 99 پايىز جاعدايدا, ادام پاپيللوما ۆيرۋسىنىڭ ەسەرٸنەن بولادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ مەن قازاق ونكولوگييا جەنە راديولوگييا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ مەلٸمەتٸنە سەيكەس, ادام پاپيللوما ۆيرۋسىنىڭ 200-دەن استام تٷرٸ بار.
ونكوگەندٸك قاۋپٸ جوعارى تٷرلەرٸ جىنىستىق قاتىناس ارقىلى بەرٸلٸپ, جاتىر موينى وبىرى مەن باسقا دا قاتەرلٸ ٸسٸكتەردٸ تۋدىرادى. ال ونكوگەندٸك قاۋپٸ تٶمەن ۆيرۋستىڭ تٷرلەرٸ جىنىستىق مٷشەلەردە سٷيەلدەردٸڭ شىعۋىنا الىپ كەلەدٸ.
"70 پايىز جاعدايدا جاتىر موينى وبىرىن اپۆ 16 مەن اپۆ 18 ونكوگەندٸك تٷرلەرٸ تۋدىرادى", — دەيدٸ ونكوگينەكولوگ قۋانىشەۆا.
بٷگٸندە پاپيللوماۆيرۋستىڭ ونكوگەندٸك قاۋپٸ جوعارى دەپ تانىلعان كەم دەگەندە 12 تٷرٸ بەلگٸلٸ. ولارعا 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59 جەنە 68 تٷرلەرٸ جاتادى. ونكوگەندٸك قاۋپٸ ەڭ جوعارى ينفەكتسييا تٷرلەرٸنە اپۆ 16 مەن اپۆ 18 جاتادى.
1970 جىلداردىڭ سوڭىنان باستاپ تٷرلٸ عالىمدار كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ ارقىلى پاپيللوماۆيرۋستىڭ جاڭا تٷرلەرٸن انىقتاي باستادى. بٸراق ولاردىڭ جاتىر موينى وبىرىنا قاتىسى بولمادى.
نەمٸس عالىمى, ۆيرۋسولوگ حارالد تسۋر حاۋزەن باستاعان توپ 1983 جىلى ينفەكتسييانىڭ 16-تٷرٸن, 1984 جىلى 18-شٸ تٷرٸن انىقتاعانى تۋرالى ماقالا جارييالايدى. زەرتتەلگەن قاتەرلٸ ٸسٸكتەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸندە ۆيرۋستىڭ ەكٸ تٷرٸ دە تابىلعان.
سول جىلى جاتىر موينى وبىرىنىڭ ادام پاپيللوما ۆيرۋسىمەن بايلانىسىن انىقتاعانى ٷشٸن ۆيرۋسولوگقا نوبەل سىيلىعى تابىستالدى.
ادام پاپيللوما ۆيرۋسى جاتىر موينى شىرىشتى قاباتىنىڭ ەپيتەليي جاسۋشالارىنا جۇعادى. ۆيرۋستىڭ دنق-سى جاسۋشالاردىڭ گەنومىنا ەنۋ ارقىلى وبىر پايدا بولادى.
عالىمداردىڭ زەرتتەۋٸنشە, بۇل پروتسەسس شامامەن 10-30 جىلعا دەيٸن سوزىلۋى مٷمكٸن. نەمٸس ۆيرۋسولوگىنىڭ بۇل جاڭالىعىنان كەيٸن قاتەرلٸ ٸسٸككە قارسى ۆاكتسينانى ٶندٸرۋ جولعا قويىلدى.
سەتسٸز اياقتالعان جوبا
2013 جىلى قازاقستاندا 12-14 جاستاعى قىز بالالاردى ادام پاپيللوما ۆيرۋسىنا قارسى ۆاكتسينالاۋ پروتسەسٸ باستالدى. بۇل پيلوتتىق جوبا ەلدٸڭ تٶرت ٶڭٸرٸندە ٶتكەن. ولار – اتىراۋ مەن پاۆلودار وبلىستارى جەنە الماتى مەن استانا قالالارى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەگٸنشە, پيلوتتىق جوبا كەزٸندە 7172 قىز بالاعا بٸر دوزادان ەگٸلسە, 4217 قىز بالا تولىق ٷش دوزا قابىلداعان.
الماتىدا ۆاكتسينا العان قىزداردىڭ بٸرٸ ەركەجان تاسبولاتوۆا بولعان. ونىڭ اناسى جانار قايداروۆا الماتى قالاسىندا اۋرۋحانادا جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە قىزىنا 11 جىل بۇرىن ەكپە سالۋعا ٶزٸ كەلٸسٸم بەرگەنٸن ايتادى.
"قىزىم ٷش رەت سالىناتىن ەكٸ ۆالەنتتٸ ۆاكتسينا الدى. ەكپە ەگٸلگەن سوڭ بٸر كٷن بويى ٶزٸن ەلسٸز سەزٸنٸپ جٷردٸ, ٶيتكەنٸ اعزانىڭ ۆاكتسيناعا رەاكتسيياسى سونداي بولدى. دەگەنمەن بۇدان باسقا ەش جەرٸ اۋىرعان جوق", – دەدٸ ول.
فوتو: Pexels.com
قازٸر قىزى 23-تە. وتباسىن قۇرعان, بٸر بالاسى بار. ەكٸنشٸسٸنە اياعى اۋىر. اناسىنىڭ سٶزٸنشە, دەنساۋلىعىنا قاتىستى پروبلەماسى جوق.
ادام پاپيللوما ۆيرۋسىنا قارسى ۆاكتسينانىڭ ٷش تٷرٸ بەلگٸلٸ. ەكٸ ۆالەنتتٸ ۆاكتسينا (Cecolin, Cervarix, Walrinvax) ۆيرۋستىڭ 16, 18-تٷرلەرٸنەن, تٶرت ۆالەنتتٸ ۆاكتسينا (Cervavac, Gardasil) 6, 11, 16, 18-تٷرلەرٸنەن, ال توعىز ۆالەنتتٸ ۆاكتسينا (Gardasil 9) ينفەكتسييانىڭ 6, 11, 16, 18, 21, 33, 45, 52 جەنە 58-تٷرلەرٸنەن قورعايدى.
2015 جىلى پاۆلودار وبلىسىندا ەكٸ جاسٶسپٸرٸم قىز ەكپە سالعاننان كەيٸن دەنساۋلىعى كٷرت ناشارلاعانىنا شاعىمدانىپ, ەسٸنەن تانىپ قالعان بولاتىن. كەيٸن تاپسىرعان اناليزدەردٸڭ نەتيجەسٸنەن مۇنىڭ ۆاكتسيناعا قاتىسى جوق ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ «سانيتارييالىق-ەپيدەميولوگييالىق ساراپتاما جەنە مونيتورينگ عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى» فيليالىنىڭ ديرەكتورى ايناگٷل قۋاتباەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەر قىزدىڭ ەكپە ەگۋ پروتسەسٸندە تۋىندايتىن سترەسسكە ٶزٸندٸك پسيحوەموتسيونالدى رەاكتسيياسى بولادى.
"مۇنداي رەاكتسييا ەدەتتە جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىندا, ەسٸرەسە قىز بالالاردا كەڭٸنەن تارالعان. رەاكتسييانىڭ ەكپە ساپاسىنا ەشقانداي قاتىسى جوق, ول دەلەلدەنگەن نەرسە", – دەدٸ ول.
ماماندار ۆاكتسينانىڭ قاۋپٸ نە اۋىر سالدارى جوعىن تٷسٸندٸرسە دە, قوعامدا ەكپەگە قارسى تەرٸس كٶزقاراس جيٸلەگەن. 2017 جىلى استاناداعى 66 مەكتەپ-ليتسەيدە وقىعان مەريەم ەدٸلەتقىزى بٸرقاتار سىنىپتاسىنا پاپيللوماۆيرۋسقا قارسى ەكپە ەگۋگە اتا-اناسى رۇقسات بەرمەگەنٸن ايتادى.
"بٸزدٸڭ سىنىپتا وتىز وقۋشى بولعان, ونىڭ جارتىسى قىز بالالار ەدٸ. سونىڭ ٸشٸنەن تەك ەكٸ وقۋشىعا ەكپە ەكتٸ, ونىڭ بٸرٸ مەن بولدىم. قاتەلەسپەسەم, مەن تەك بٸر دوزا الدىم. ٶزٸمدٸ بٸر-ەكٸ كٷن بويى ەلسٸز سەزٸندٸم, بٸراق كەيٸن جاعدايىم جاقسارىپ, وقۋعا قايتا ورالدىم", – دەيدٸ 19 جاستاعى مەريەم.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ ەكپە ەگۋ ناۋقانىنان كەيٸن جارييالاعان ەسەبٸندە پاۆلودارلىق جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ وقيعاسى باسقا دا بالالار مەن ولاردىڭ اتا-انالارىندا ۆاكتسيناعا نەگاتيۆتٸ كٶزقاراستى قالىپتاستىرعانى جازىلعان. وقيعادان كەيٸن اتا-انالار جاپپاي كەلٸسٸم بەرۋدەن باس تارتىپ, نەتيجەسٸندە پيلوتتىق جوبا جابىلدى.
قازاق ونكولوگييا جەنە راديولوگييا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى كەيٸن پيلوتتىق جوبانىڭ تيٸمدٸلٸگٸن باعالاۋ ٷشٸن زەرتتەۋ جۇمىسىن جٷرگٸزگەن. وعان ۆاكتسينالانعان 803 ادام مەن ۆاكتسينا الماعان 798 ادام قاتىسقان.
زەرتتەۋدٸڭ نەتيجەسٸنە سەيكەس, ەكپە ەكپەگەن ەيەلدەردٸڭ 17,2 پايىزىندا, ال ۆاكتسينا العان ەيەلدەردٸڭ 0,8 پايىزىندا ۆيرۋس انىقتالدى. ينفەكتسييا كٶبٸنەسە 25 جاسقا دەيٸنگٸ ەيەلدەردە انىقتالعان.
"ٶكٸنٸشكە قاراي, پاپيللوماۆيرۋسقا قارسى يممۋنيزاتسييا جوباسىن ارى قاراي جالعاستىرۋ قيىنعا سوقتى. سەبەبٸ مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردٸڭ كەسٸبي دايارلىعى جەتكٸلٸكسٸز بولدى, قوعامدى اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارى دۇرىس ۇيىمداستىرىلمادى. دەگەنمەن 2013 جىلعى تەجٸريبە قازٸر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنە ولقىلىقتاردى جويۋعا كٶمەكتەسەدٸ", – دەپ توپشىلايدى ەپيدەميولوگ ايناگٷل قۋاتباەۆا.
فوتو: Pexels.com
جاڭا ۆاكتسينالاۋ باعدارلاماسى
2024 جىلدىڭ 17 قىركٷيەگٸندە قازاقستاننىڭ باس سانيتار دەرٸگەرٸ سارحات بەيسەنوۆا ادام پاپيللوما ۆيرۋسىنا قارسى ۆاكتسيناتسييانى ۇيىمداستىرۋ جەنە جٷرگٸزۋگە قاتىستى قاۋلى شىعاردى.
24 قىركٷيەكتەن باستاپ پاپيللوماۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسيناتسييا ەلدٸڭ 10 ٶڭٸرٸندە جٷرگٸزٸلە باستادى. ولار – قاراعاندى, اقمولا, شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان, پاۆلودار, جەتٸسۋ, تٷركٸستان, ۇلىتاۋ وبلىستارى جەنە استانا مەن الماتى قالالارى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ ستاتيستيكاسىنا سەيكەس, 2024 جىلدىڭ قىركٷيەك ايىنا دەيٸنگٸ مەرزٸمدە جاتىر موينى وبىرى 1273 ادامدا انىقتالعان.
بىلتىر قازاقستاننىڭ ەربٸر 100 مىڭ تۇرعىنىنا شاققاندا 10 ازامات جاتىر موينى وبىرىمەن اۋىردى. ٶڭٸرلەردە بۇل كٶرسەتكٸش ەرتٷرلٸ. مەسەلەن سىرقاتتانعانداردىڭ ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸشٸ ۇلىتاۋدا (100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 22,1) بايقالعان. سوسىن تٸزٸمدە پاۆلودار (16,3), شىعىس قازاقستان (14,7), اقمولا (13,8), باتىس قازاقستان (12,2), قاراعاندى (12,3) جەنە اباي وبلىستارى (11,8) تۇر.
دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى پاپيللوماۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسيناتسييا 9-14 جاستاعى قىز بالالارعا جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك دەپ ۇسىنادى. بۇل جاس ارالىعىندا تۇراقتى يممۋنيتەت قالىپتاساتىندىقتان, ەكپە ەگۋ تيٸمدٸ دەپ بەكٸتكەن.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنە قاراستى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ مەلٸمەتٸنە سەيكەس, قازاقستاندا پاپيللوماۆيرۋسقا قارسى تٶرت ۆالەنتتٸ Gardasil اتتى ۆاكتسينا قولدانىلادى. ول ۆيرۋستىڭ تٶرت تٷرٸنەن قورعايدى. ۆاكتسينانىڭ ٶندٸرۋشٸسٸ — Merck Sharp & Dohme (اقش) كومپانيياسى.
بۇل كومپانييا ٶندٸرەتٸن ۆاكتسينا ەلەمنٸڭ 120-دان استام ەلٸندە قولدانىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا اقش, ۇلىبريتانييا, شۆەيتسارييا, مەكسيكا جەنە ەۋرووداق ەلدەرٸ بار.
باس سانيتار دەرٸگەرٸنٸڭ قاۋلىسىنا سەيكەس, ۇلتتىق پروفيلاكتيكالىق ەگۋ كٷنتٸزبەسٸ شەڭبەرٸندە جوسپار بويىنشا ۆيرۋسقا قارسى 11 جاستاعى قىزدارعا ەكپە ەگٸلەدٸ. سونىمەن قاتار, قوسىمشا ەكٸ جاس توبىن (12 جەنە 13 جاستاعى قىزدار) ۆاكتسينالاۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانعان. ۆيرۋسقا قارسى ەكپە ەگۋ اتا-اناسىنىڭ كەلٸسٸمٸمەن جٷزەگە اسىرىلادى.
الماتىلىق جاننۇر بولاتقىزىنىڭ 11 جاستاعى قىزى وقيتىن 148 مەكتەپ-گيمنازيياسىندا پاپيللوماۆيرۋسقا قارسى ەكپە ەگۋ باستالعانىن ايتتى. بولاتقىزى قاۋٸپتٸ قاتەرلٸ ٸسٸككە قارسى ەكپە ەگۋدٸ ٷكٸمەت ٶز مٸندەتٸنە العانىن قۋانا ايتادى. بٸراق ٶز قىزىنا بيىل ەكپە الۋعا رۇقسات بەرمەگەن.
"جالپى بۇل ۆاكتسيناعا مەن ٶزٸم قارسى ەمەسپٸن. بٸزدٸڭ ەلگە العاش رەت كەلٸپ جاتقانىمەن, شەت ەلدەردە بٸرنەشە جىلدان بەرٸ سالىنادى ەكەن. تٸپتٸ بٸلۋٸمشە, كەيبٸر مەملەكەتتە اقىلى تٷردە ۆاكتسينالايدى. سالىستىرمالى تٷردە قازاقستاندا ەكپەنٸڭ تەگٸن بولۋى مەنٸ قۋانتادى. ٶيتكەنٸ ۆاكتسينا, ەڭ الدىمەن, ونكولوگييالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الادى. سوندىقتان ەر قىز بالا ۆاكتسينالانۋى كەرەك دەپ ويلايمىن", — دەدٸ ول.
الايدا الماتىلىق انا ەكپە ساپاسىن الدىمەن باقىلاپ كٶرگٸسٸ كەلەتٸنٸن ايتتى.
"وسى جولى ەكپە ەگۋگە كەلٸسٸمٸن بەرگەن ادامداردىڭ تەجٸريبەسٸ مەن رەاكتسيياسىنا قاراپ, كەلەسٸ جىلى مٸندەتتٸ تٷردە قىزىما سالدىرتامىن", – دەپ تٷسٸندٸردٸ ول.
Factcheck.kz سايتىنىڭ اقپاراتىنا سەيكەس, 2013-2015 جىلدارى بولعان پيلوتتىق جوبادان كەيٸن پاپيللوماۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا تۋرالى تەرٸس ۇعىمدار تاراعان. ەسٸرەسە, ۆاكتسينا سالدىرعان سوڭ ەيەل ادام بالا كٶتەرمەي قالادى دەگەن فەيك قوعامدا ٶتە كٶپ تالقىلانعان.
ونى عىلىمي زەرتتەۋلەر جوققا شىعاردى. مىسالى اقش-تا جٷرگٸزٸلگەن بٸر زەرتتەۋگە 3483 ەيەل مەن ەركەك قاتىسقان. ولاردىڭ 34 پايىزى پاپيللوماۆيرۋسقا قارسى ەكپە قابىلداعان. اناليزدٸڭ نەتيجەسٸنە سەيكەس, 18 جاسقا دەيٸنگٸ جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ بالا كٶتەرۋ مٷمكٸندٸگٸ مەن ۆاكتسينانىڭ اراسىندا ەش بايلانىس بولماعانىن انىقتاعان.
قازاق ونكولوگييا جەنە راديولوگييا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋٸ دە وسىعان ۇقساس قورىتىندىعا كەلدٸ. پيلوتتىق جوبا كەزٸندە ۆاكتسينالانعان ەيەلدەردٸڭ 130-دان استامى قازٸر انا اتانعان.
ەكپەگە قاتىستى تاراعان تاعى بٸر ميف – ۆاكتسينا پاپيللوماۆيرۋسپەن اۋىرىپ جٷرگەن ادامعا كٶمەكتەسپەيدٸ. زەرتتەۋگە سەيكەس, ۆاكتسينا سالدىرۋ ارقىلى ادام ۆيرۋستىڭ باسقا شتاممدارىنان قورعانا الادى.
پاپيللوماۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالار 2006 جىلدان بەرٸ قولدانىلىپ كەلەدٸ. سول جىلى تٶرت ۆالەنتتٸ ۆاكتسينا العاش رەت ٶندٸرٸلدٸ. 2007 جىلى ەكٸ ۆالەنتتٸ ۆاكتسينا شىعارىلدى. ال توعىز ۆالەنتتٸ ەكپە 2014 جىلى قولدانىسقا ەندٸ.
دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگٸنشە, 2006 جىلدان بەرٸ 100 ميلليوننان استام ادامعا ۆيرۋسقا قارسى ەكپە ەگٸلدٸ. بۇل ٷشٸن 270 ميلليونعا جۋىق ەكپە دوزاسى پايدالانىلدى.
استاناداعى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنا قارايتىن egu.kz سايتىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, 2023 جىلعى دەرەككە سەيكەس, دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا مٷشە 194 ەلدٸڭ 135-ٸ يممۋنيزاتسييا باعدارلامالارىنا پاپيللوماۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسيناتسييانى ەنگٸزدٸ. ولاردىڭ قاتارىندا اۋسترالييا, بەلگييا, ۇلىبريتانييا, گەرمانييا, دانييا, جاڭا زەلاندييا, اقش, شۆەتسييا, شۆەيتسارييا سەكٸلدٸ مەملەكەتتەر بار.
بۇل ەلدەردە پاپيللوماۆيرۋسقا شالدىعاتىن, جاتىر موينى وبىرىمەن اۋىراتىن 18-35 جاستاعى ەيەلدەردٸڭ سانى 90 پايىزعا ازايعانى انىقتالعان.
ال تمد ەلدەرٸنٸڭ اراسىندا ادام پاپيللوما ۆيرۋسىنا قارسى ەكپەنٸ ەگۋ ارمەنييا, گرۋزييا, مولدوۆا, تٷرٸكمەنستان, قىرعىزستان جەنە ٶزبەكستاندا قولعا الىنعان.
قازاقستاندا نەلٸكتەن ەكپە تەك قىز بالالارعا ەگٸلەدٸ?
پاپيللوماۆيرۋس جاتىر موينى وبىرى دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ فاكتورى بولعانىمەن, ينفەكتسييا ەكٸ جىنىستا دا تٷرلٸ ونكولوگييالىق اۋرۋلاردى تۋدىرادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋلەرگە سەيكەس, پاپيللوماۆيرۋستىڭ ونكوگەندٸك قاۋپٸ جوعارى تٷرلەرٸ ەيەلدەردٸڭ جىنىس مٷشەلەرٸمەن قاتار, ەركەكتەردٸڭ دە جىنىس مٷشەلەرٸندە, باستا, مويىندا جەنە كٶمەيدە قاتەرلٸ ٸسٸكتٸڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلەدٸ.
ەپيدەميولوگ ايناگٷل قۋاتباەۆانىڭ سٶزٸنشە, ەلەمدە 40-تان استام مەملەكەتتە پاپيللوماۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا قىز بەن ۇلعا تەڭ دەرەجەدە سالىنادى.
مۇنداي ەلدەردٸڭ قاتارىنا اۋسترالييا, اقش جەنە ەۋروپا مەملەكەتتەرٸ جاتادى.
"ۆاكتسينانى ەيەل مەن ەركەككە بٸردەي سالۋ تەجٸريبەسٸ قىسقا مەرزٸمدە جاتىر موينى, تٸك ٸشەك, تەرٸ, مويىن, كٶمەي وبىرلارىنىڭ جەنە ۆيرۋسپەن بايلانىسى بار باسقا دا اۋرۋلاردىڭ ازايۋىنا ىقپال ەتەتٸنٸ سٶزسٸز", – دەيدٸ ول.
سونداي-اق, دەرٸگەر ۇلدار مەن ەرەسەك ەيەلدەردٸ ۆاكتسينالاۋ ەكپەنٸڭ قارجى تۇرعىسىنان قانشالىقتى قولجەتٸمدٸ ەكەنٸنە بايلانىستى بولاتىنىن قوسا ايتتى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ بەرگەن مەلٸمەتكە سٷيەنسەك, قىزدارعا ەكپە ەگۋ ولاردىڭ بولاشاق سەرٸكتەستەرٸن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ جەنە مۇنداي پوپۋلياتسييالىق يممۋنيتەت ۆيرۋستىڭ تارالۋىن توقتاتۋدا ٶتە تيٸمدٸ بولادى.
زەرتتەۋشٸ, فەمينيست ەيگەرٸم قۇسايىنقىزىنىڭ ويىنشا, ۆاكتسينانى تەك قىز بالالارعا سالۋ ۆيرۋستىڭ ەيەلدەرگە قاتىستى قاۋٸپتٸ ەكەنٸن مويىنداعانىمەن, ونى جىنىستىق قاتىناستاعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تەك قىزدارعا ارتۋ ارقىلى شەشۋ ەدٸلەتسٸز بولىپ كٶرٸنەدٸ.
"بۇل تەسٸل دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸنٸڭ بٸرجاقتى كٶزقاراسىن كٶرسەتەدٸ, ٶيتكەنٸ پاپيللوماۆيرۋس ۇل بالالاردا دا كەزدەسەدٸ, ولار ۆيرۋستى تاسىمالداۋشى سانالادى. مۇندايدا تەك قىز بالالارعا ەكپە ەگۋ قوعامداعى گەندەرلٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ بٸرجاقتى كٶرسەتەدٸ, ەيەلدەر تاعى دا دەنساۋلىق مەسەلەلەرٸ ٷشٸن ««»جاۋاپتى» رەتٸندە قاراستىرىلادى, ال ۇل بالالاردىڭ رٶلٸ ەسكەرٸلمەيدٸ", – دەيدٸ زەرتتەۋشٸ.
ونىڭ سٶزٸنشە, ەيەلدەردٸڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى شەشٸم قابىلداعاندا ۇل بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن نازاردان تىس قالدىرۋ فەمينيستٸك تۇرعىدان ەدٸلەتسٸز.
ال ونكوگينەكولوگ ايگەرٸم قۋانىشەۆا “پاپيللوماۆيرۋسقا قارسى ەكپەنٸ ۇل بالالارعا سالۋدىڭ قاجەتٸ جوق” دەيدٸ.
"ەركەك تە, ەيەل دە اۋرۋدىڭ تارالۋىنا جاۋاپتى بولعانىمەن, بۇل ۆاكتسينا ناقتى جاتىر موينى وبىرىنان قورعايدى. ەكپە يممۋندىق جٷيەنٸ جاقسارتۋ ارقىلى اعزادا ۆيرۋسقا قارسى انتيدەنەلەردٸ قالىپتاستىرادى", – دەدٸ دەرٸگەر.
اۆتور: داريعا اسانييازوۆا
