Destrýktivti aǵymdardyń qoǵamǵa keltirer ziiany men zardabyn otandyq ǵalymdar men mamandarymyz aityp keledi. Muny ózimiz de kúndelikti ómirden kórip kelemiz.
Bulardyń barlyǵy da alǵashqy kezde adamǵa jyly kúlip, gýmanistik, izgilik, adamgershilik oilardy kóp aityp, syrt kózge jaqsy kórinýge tyrysady. Bul bar bolǵany azamattardyń basyn ainaldyryp, óz qatarlaryna tartý úshin paidalanatyn búrkenishti reńk ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Ailasyn asyryp, kózdegen adamyn óz qataryna qosqan soń, oǵan «ózimiz» dep basqa ideologiia quia bastaidy. Ony qasyndaǵy aǵaiyn-týysynan, ata-anasynan, jora-joldastarynan aiyryp, kerek bolsa ómirlik jarynan ajyratyp, ózderimen pikirleres topqa, jamaǵatqa qosady. Keleshekte ózderine basymen táýeldi etý maqsatynda ony óz aralarynan birimen úilendiredi. Mine, munan soń jat aǵymnyń jeteginde ketken azamat, tek sol aǵymnyń ideologiiasy úshin ómir súrip, sol úshin kúresedi. Oǵan jan-jaǵyndaǵy ómir, qoǵam qyzyq emes. Ony memlekettiń múddesi, ultaralyq qatynas, konfessiiaaralyq birlik, jer bailyǵy, patriotizm, Otan aldyndaǵy borysh, ata-ana aldyndaǵy mindet, dástúr degen siiaqty kóptegen mańyzdy dúnieler qundylyǵyn joǵaltady. Muna soń ol sol jat dini uiym nemese aǵym úshin jumys jasaidy. Máshinesin, páterin satyp, aqshasyn solarǵa aýdarady, otbasy jáne jumystaǵy ujym múshelerin sol uiymǵa nemese aǵymǵa tarta bastaidy.
Nege dep oilaisyz? Óitkeni aǵymdy (sektany) basqaryp otyrǵan onyń «rýhani ustazy» oǵan basqa baǵyt berip otyrýy yqtimal. Ádette, mundai «ustazdar» shet memleketterde otyrady. Bul jerlerge bilekterin sybanyp, olardyń jái missioner shabarmandary keledi. Eldegi demokratiialyq, zaiyrlylyq jaǵdaidy jaqsy biletin olar adam quqyǵy, dini senim erkindigine qatysty baptardy óz maqsattary úshin tiimdi paidalanyp, dini uiymdar, birlestikter ashyp alady. Sóitip, tynysh ári beibit ómir súrip jatqan eldiń ishine iritik salýǵa kirisedi. Dini uiymǵa nemese birlestikke múshe bolyp kirgen azamattar úshin qoǵam budan bylai «biz» jáne «basqalar» bolyp shaǵa keledi. «Biz» degeni ózimen pikirles uiym músheleri, al «basqalar» degeni siz ben biz, iaǵni olardyń ideologiiasyn qoldamaityn qazaq eliniń azamattary. Sondyqtan olar memleket ideologiiasyna, birlik saiasatyna qarsy. Keshege deiin qazaq eliniń jerinde ósip-ónip, bilim alyp, kásip qylyp, asyn iship, nanyn jep kelgen azamat búginde jat eldiń, teris aǵymnyń kúiin kúiittep shyǵa keledi. Qazaq «Asyńdy isheiin, ydysyńdy tebeiin» dep osyndailarǵa qatysty aitsa kerek. Bul aitylǵan jaǵdai barlyq derlik destrýktivti aǵymdar úshin ortaq belgiler.
Shyn máninde syrttan kelgen kelimsek bir aǵym, jat ideologiia qazaq eliniń kórkeýiýine, qoǵam ómiriniń jaqsarýyna jany ashyp, qanshalyqty kómek berer deisiz? Eger olar rasynda da adamdy jarylqaityn bolsa, nege óz memleketterinde sony iske asyrmaidy? Álde ol elderde ekonomikalary jetilgen, qoǵam músheleri rýhani kemeldi me? Materialdy hám rýhani járdemge muqtaj adam qalmaǵan ba? Ái qaidam...
Qalai desek te ókinishke orai búgingi qoǵamda teris aǵymnyn jeteginde ketkender joq emes. Olar bar, bul – ashy shyndyq. Ondai azamattardyń biri bizdiń tanysymyz, ekinshisi kórshimiz, úshinshisi baýyrymyz, tórtinshisi áriptesimiz.
Meniń qolyma qalam ustatqan da osyndai bir eki jaǵdai edi. Maqalaǵa tuzdyq bolýy úshin solardy aityp óteiin. Joǵaryda jat aǵym múshelerine qatysty baiandalǵan belgilerdiń barlyǵy da osy oqiǵalarda anyq kórinis tapqan. Birinshi oqiǵa, Aktóbe oblysyna boldy. Terrorizm men ekstremizge qarsy kúres is-sharalardyń birine qatysty Aqtóbege is-saparmen bardyq. Joǵary oqý oryndary men arnaiy bilip berý oryndarynyń stýdentterimen jáne jalpy orta bilim berý mektep oqýshylarmen túrli kezdesýler ótkizdik. Osyndai kezdesýlerdiń birinde qala mańyndaǵy bir mektepke bardyq. Mekteptiń nómerin aitpai-aq qoiaiyn. Kezdesý 9-shy synyp oqýshalyrmen boldy. Osyndai synyptardyń birinde 29 oqýshy bar eken. Destrýktivti, teris piǵyldy aǵymdardyń qoǵamǵa tigizer ziiany, búgingi terrorizm men ekstremizmniń zardaby, olarǵa qarsy kúres, aldyn alý siiaqty t.b. máseleler týraly áńgime boldy. Keiin men jai ǵana osynda otyrǵandardyń arasynda qandai da bir dini uiymǵa, aǵymǵa múshe bolǵandaryń bar ma dep surai saldym. «Balaly úide urlyq jatpaidy» demekshi bir juqa kelgen balaqai qolyn kóterip, ornynan turdy. Onyń dúnietanymyn, ustanymyn bilý maqsatynda áńgimege tarttym, birneshe suraqtar qoidym. Mysaly, ómirlik ustanymyń qandai? Qazaq eli, týǵan jer týraly ne oilaisyń? Otan aldyndaǵy borysh, súiispenshilik týraly ne aitasyń? Memlekettik rámizderge qurmet kórsetken durys pa jáne t.b. Onymen áńgimelese kelip, jasóspirimniń rasynda da bir jat aǵymnyń jai ǵana múshesi emes, jastar arasyndaǵy belsendi missioner ekenin baiqadym.
Bir ǵana bala synyptaǵy 28 oqýshymen sóz tartysyp, óziniń jolyn aqiqat ekenin dáldeýge tyrysty. Balaqai synypta muǵalimmen birge múiizderi qaraǵaidai din mamandarynyń otyrǵanynan da qaimyqpady. Sondaǵy aitqany patriotizm degen nárse joq. Ulttyq rámiz degenimiz jai ǵana belgiler. Olardyń qadir tutý adasýshylyq. Al, Otandy qorǵaýǵa, áskeri borysh óteýge múldem qarsy. Eger alda-jalda el shekarasyn qorǵaý jaǵdaiy týa qalsa ne isteisin? degen suraqqa bergen jaýaby: Men qolyma qarý almaimyn, Otandy da qorǵamaimyn. Bizge qarý ustaýǵa múldem bolmaidy, biz tek beibitshilikti nasihattaimyz. Basyp kirgen dushpan kele bersin.
Bul áli tulǵalyq bitimi qalyptasa qoimaǵan bala. Sonyń ózinde missionerler onyń boiyndaǵy ar-ojdan, namys, Otanǵa degen mahabbat, el aldyndaǵy borysh, siiaqty t.b. rýhani qundylyqtardy joiyp, sanasyn ózgertip úlgirgen. Ol eseiip er jetem degenshe óz qataryna qansha ul-qyzdarymyzdy tartyp úlgiredi. Belgili bolǵany bul aǵymǵa bala otbasymen kirip ketken. Bul qazaqsha synypta bolǵan jaǵdai.
Al endi Almaty oblysy Talǵar qalasynda turatyn tanysym myna oqiǵany aitty. Ol ulynyń ashyq sabaǵyna qatysqan ýaqytta myna oqiǵaǵa kýá bolypty. Memlekettik Ánuran oryndaldy deidi. Sonda oryndarynan turyp, qoldaryn júrek tusyna kótermegen eki balany kóredi. Muǵálim olardan munyń sebebin suraǵan ýaqytta, olar: «A nam tak nelzia» dep jaýap beripti. Iaǵni olarǵa memlekettik rámizderge qurmet kórsetýge bolmaidy eken.
Bul aitylyp otyrǵan oqiǵalar tek Aqtóbe, Almaty oblystarynda emes, Qazaqtannyń barlyq aimaqtarynda oryn adyp jatqany belgili. Bálkim sizder de mundai jaǵdailardyń kýágeri bolǵan shyǵarsyzdyr. Maqalanyń basynda aitqanymdai jat aǵymnyń sońynan ergen adam, óziniń elin, jerin, turyp jatqan memleketti, rámizderdi, Konstitýtsiiany, salty men dástúrin qurmettemeidi. Ol syrttan kelgen jat aǵymnyń ideologiiasymen ómir súredi.
Buǵan kináli adamdy syrttan izdeýdiń qajeti joq. Ahmet Baitursynuly aitqandai: «Balam degen jurt bolmasa, jurtym degen bala qaidan shyqsyn?!». Ata-ana balany jastaiynan ata-baba dinin úiretip, mahabbatyna bólep, durys tálim berse, jastarymyz kóringen jat aǵymnyń artynan ermes edi. Óitkeni dástúrli dinimiz «Otandy súiý – imannan» dep úiretedi. Atasy men ájesiniń jumsaq alaqanyn ustap, olardyń aqyl-keńesin tyńdap ósken bala rýhani bai bolady. Al rýhani bai adam Otanyn satpaidy. Tek namysy, ar-ojdany joq adamnyń kindik qany tamǵan jerine mahabbaty, qyzǵanyshy bolmaidy.
Bala tárbiesine nemquraily qarap, oǵan jeterlik ata-analyq mahabbat pen meiirim bere almaǵan otbasynyń qoǵamǵa tiisinshe paida keltire almaitynyn kórip otyrmyz. Eger bala tárbiesine biz kóńil bólmesek, olarmen jat missionerler ainalysady. Olai bolsa bala bizdiki, olardyń qolyna berip qoimaiyq degim keledi.
Jalǵas SADÝAHASULY. filosofiia
ǵylymdarynyń kandidaty, dintanýshy.
