دەسترۋكتيۆتٸ اعىمداردىڭ قوعامعا كەلتٸرەر زييانى مەن زاردابىن وتاندىق عالىمدار مەن ماماندارىمىز ايتىپ كەلەدٸ. مۇنى ٶزٸمٸز دە كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەن كٶرٸپ كەلەمٸز.
بۇلاردىڭ بارلىعى دا العاشقى كەزدە ادامعا جىلى كٷلٸپ, گۋمانيستٸك, ٸزگٸلٸك, ادامگەرشٸلٸك ويلاردى كٶپ ايتىپ, سىرت كٶزگە جاقسى كٶرٸنۋگە تىرىسادى. بۇل بار بولعانى ازاماتتاردىڭ باسىن اينالدىرىپ, ٶز قاتارلارىنا تارتۋ ٷشٸن پايدالاناتىن بٷركەنٸشتٸ رەڭك ەكەنٸن ەستەن شىعارماعان جٶن. ايلاسىن اسىرىپ, كٶزدەگەن ادامىن ٶز قاتارىنا قوسقان سوڭ, وعان «ٶزٸمٸز» دەپ باسقا يدەولوگييا قۇيا باستايدى. ونى قاسىنداعى اعايىن-تۋىسىنان, اتا-اناسىنان, جورا-جولداستارىنان ايىرىپ, كەرەك بولسا ٶمٸرلٸك جارىنان اجىراتىپ, ٶزدەرٸمەن پٸكٸرلەرەس توپقا, جاماعاتقا قوسادى. كەلەشەكتە ٶزدەرٸنە باسىمەن تەۋەلدٸ ەتۋ ماقساتىندا ونى ٶز ارالارىنان بٸرٸمەن ٷيلەندٸرەدٸ. مٸنە, مۇنان سوڭ جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتكەن ازامات, تەك سول اعىمنىڭ يدەولوگيياسى ٷشٸن ٶمٸر سٷرٸپ, سول ٷشٸن كٷرەسەدٸ. وعان جان-جاعىنداعى ٶمٸر, قوعام قىزىق ەمەس. ونى مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸ, ۇلتارالىق قاتىناس, كونفەسسيياارالىق بٸرلٸك, جەر بايلىعى, پاتريوتيزم, وتان الدىنداعى بورىش, اتا-انا الدىنداعى مٸندەت, دەستٷر دەگەن سيياقتى كٶپتەگەن ماڭىزدى دٷنيەلەر قۇندىلىعىن جوعالتادى. مۇنا سوڭ ول سول جات دٸني ۇيىم نەمەسە اعىم ٷشٸن جۇمىس جاسايدى. مەشينەسٸن, پەتەرٸن ساتىپ, اقشاسىن سولارعا اۋدارادى, وتباسى جەنە جۇمىستاعى ۇجىم مٷشەلەرٸن سول ۇيىمعا نەمەسە اعىمعا تارتا باستايدى.
نەگە دەپ ويلايسىز? ٶيتكەنٸ اعىمدى (سەكتانى) باسقارىپ وتىرعان ونىڭ «رۋحاني ۇستازى» وعان باسقا باعىت بەرٸپ وتىرۋى ىقتيمال. ەدەتتە, مۇنداي «ۇستازدار» شەت مەملەكەتتەردە وتىرادى. بۇل جەرلەرگە بٸلەكتەرٸن سىبانىپ, ولاردىڭ جەي ميسسيونەر شابارماندارى كەلەدٸ. ەلدەگٸ دەموكراتييالىق, زايىرلىلىق جاعدايدى جاقسى بٸلەتٸن ولار ادام قۇقىعى, دٸني سەنٸم ەركٸندٸگٸنە قاتىستى باپتاردى ٶز ماقساتتارى ٷشٸن تيٸمدٸ پايدالانىپ, دٸني ۇيىمدار, بٸرلەستٸكتەر اشىپ الادى. سٶيتٸپ, تىنىش ەرٸ بەيبٸت ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ەلدٸڭ ٸشٸنە ٸرٸتٸك سالۋعا كٸرٸسەدٸ. دٸني ۇيىمعا نەمەسە بٸرلەستٸككە مٷشە بولىپ كٸرگەن ازاماتتار ٷشٸن قوعام بۇدان بىلاي «بٸز» جەنە «باسقالار» بولىپ شاعا كەلەدٸ. «بٸز» دەگەنٸ ٶزٸمەن پٸكٸرلەس ۇيىم مٷشەلەرٸ, ال «باسقالار» دەگەنٸ سٸز بەن بٸز, ياعني ولاردىڭ يدەولوگيياسىن قولدامايتىن قازاق ەلٸنٸڭ ازاماتتارى. سوندىقتان ولار مەملەكەت يدەولوگيياسىنا, بٸرلٸك ساياساتىنا قارسى. كەشەگە دەيٸن قازاق ەلٸنٸڭ جەرٸندە ٶسٸپ-ٶنٸپ, بٸلٸم الىپ, كەسٸپ قىلىپ, اسىن ٸشٸپ, نانىن جەپ كەلگەن ازامات بٷگٸندە جات ەلدٸڭ, تەرٸس اعىمنىڭ كٷيٸن كٷيٸتتەپ شىعا كەلەدٸ. قازاق «اسىڭدى ٸشەيٸن, ىدىسىڭدى تەبەيٸن» دەپ وسىندايلارعا قاتىستى ايتسا كەرەك. بۇل ايتىلعان جاعداي بارلىق دەرلٸك دەسترۋكتيۆتٸ اعىمدار ٷشٸن ورتاق بەلگٸلەر.
شىن مەنٸندە سىرتتان كەلگەن كەلٸمسەك بٸر اعىم, جات يدەولوگييا قازاق ەلٸنٸڭ كٶركەۋيۋٸنە, قوعام ٶمٸرٸنٸڭ جاقسارۋىنا جانى اشىپ, قانشالىقتى كٶمەك بەرەر دەيسٸز? ەگەر ولار راسىندا دا ادامدى جارىلقايتىن بولسا, نەگە ٶز مەملەكەتتەرٸندە سونى ٸسكە اسىرمايدى? ەلدە ول ەلدەردە ەكونوميكالارى جەتٸلگەن, قوعام مٷشەلەرٸ رۋحاني كەمەلدٸ مە? ماتەريالدى ھەم رۋحاني جەردەمگە مۇقتاج ادام قالماعان با? ەي قايدام...
قالاي دەسەك تە ٶكٸنٸشكە وراي بٷگٸنگٸ قوعامدا تەرٸس اعىمنىن جەتەگٸندە كەتكەندەر جوق ەمەس. ولار بار, بۇل – اششى شىندىق. ونداي ازاماتتاردىڭ بٸرٸ بٸزدٸڭ تانىسىمىز, ەكٸنشٸسٸ كٶرشٸمٸز, ٷشٸنشٸسٸ باۋىرىمىز, تٶرتٸنشٸسٸ ەرٸپتەسٸمٸز.
مەنٸڭ قولىما قالام ۇستاتقان دا وسىنداي بٸر ەكٸ جاعداي ەدٸ. ماقالاعا تۇزدىق بولۋى ٷشٸن سولاردى ايتىپ ٶتەيٸن. جوعارىدا جات اعىم مٷشەلەرٸنە قاتىستى باياندالعان بەلگٸلەردٸڭ بارلىعى دا وسى وقيعالاردا انىق كٶرٸنٸس تاپقان. بٸرٸنشٸ وقيعا, اكتٶبە وبلىسىنا بولدى. تەرروريزم مەن ەكسترەميزگە قارسى كٷرەس ٸس-شارالاردىڭ بٸرٸنە قاتىستى اقتٶبەگە ٸس-ساپارمەن باردىق. جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ارنايى بٸلٸپ بەرۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸمەن جەنە جالپى ورتا بٸلٸم بەرۋ مەكتەپ وقۋشىلارمەن تٷرلٸ كەزدەسۋلەر ٶتكٸزدٸك. وسىنداي كەزدەسۋلەردٸڭ بٸرٸندە قالا ماڭىنداعى بٸر مەكتەپكە باردىق. مەكتەپتٸڭ نٶمەرٸن ايتپاي-اق قويايىن. كەزدەسۋ 9-شى سىنىپ وقۋشالىرمەن بولدى. وسىنداي سىنىپتاردىڭ بٸرٸندە 29 وقۋشى بار ەكەن. دەسترۋكتيۆتٸ, تەرٸس پيعىلدى اعىمداردىڭ قوعامعا تيگٸزەر زييانى, بٷگٸنگٸ تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنٸڭ زاردابى, ولارعا قارسى كٷرەس, الدىن الۋ سيياقتى ت.ب. مەسەلەلەر تۋرالى ەڭگٸمە بولدى. كەيٸن مەن جاي عانا وسىندا وتىرعانداردىڭ اراسىندا قانداي دا بٸر دٸني ۇيىمعا, اعىمعا مٷشە بولعاندارىڭ بار ما دەپ سۇراي سالدىم. «بالالى ٷيدە ۇرلىق جاتپايدى» دەمەكشٸ بٸر جۇقا كەلگەن بالاقاي قولىن كٶتەرٸپ, ورنىنان تۇردى. ونىڭ دٷنيەتانىمىن, ۇستانىمىن بٸلۋ ماقساتىندا ەڭگٸمەگە تارتتىم, بٸرنەشە سۇراقتار قويدىم. مىسالى, ٶمٸرلٸك ۇستانىمىڭ قانداي? قازاق ەلٸ, تۋعان جەر تۋرالى نە ويلايسىڭ? وتان الدىنداعى بورىش, سٷيٸسپەنشٸلٸك تۋرالى نە ايتاسىڭ? مەملەكەتتٸك رەمٸزدەرگە قۇرمەت كٶرسەتكەن دۇرىس پا جەنە ت.ب. ونىمەن ەڭگٸمەلەسە كەلٸپ, جاسٶسپٸرٸمنٸڭ راسىندا دا بٸر جات اعىمنىڭ جاي عانا مٷشەسٸ ەمەس, جاستار اراسىنداعى بەلسەندٸ ميسسيونەر ەكەنٸن بايقادىم.
بٸر عانا بالا سىنىپتاعى 28 وقۋشىمەن سٶز تارتىسىپ, ٶزٸنٸڭ جولىن اقيقات ەكەنٸن دەلدەۋگە تىرىستى. بالاقاي سىنىپتا مۇعالٸممەن بٸرگە مٷيٸزدەرٸ قاراعايداي دٸن ماماندارىنىڭ وتىرعانىنان دا قايمىقپادى. سونداعى ايتقانى پاتريوتيزم دەگەن نەرسە جوق. ۇلتتىق رەمٸز دەگەنٸمٸز جاي عانا بەلگٸلەر. ولاردىڭ قادٸر تۇتۋ اداسۋشىلىق. ال, وتاندى قورعاۋعا, ەسكەري بورىش ٶتەۋگە مٷلدەم قارسى. ەگەر الدا-جالدا ەل شەكاراسىن قورعاۋ جاعدايى تۋا قالسا نە ٸستەيسٸن? دەگەن سۇراققا بەرگەن جاۋابى: مەن قولىما قارۋ المايمىن, وتاندى دا قورعامايمىن. بٸزگە قارۋ ۇستاۋعا مٷلدەم بولمايدى, بٸز تەك بەيبٸتشٸلٸكتٸ ناسيحاتتايمىز. باسىپ كٸرگەن دۇشپان كەلە بەرسٸن.
بۇل ەلٸ تۇلعالىق بٸتٸمٸ قالىپتاسا قويماعان بالا. سونىڭ ٶزٸندە ميسسيونەرلەر ونىڭ بويىنداعى ار-وجدان, نامىس, وتانعا دەگەن ماحاببات, ەل الدىنداعى بورىش, سيياقتى ت.ب. رۋحاني قۇندىلىقتاردى جويىپ, ساناسىن ٶزگەرتٸپ ٷلگٸرگەن. ول ەسەيٸپ ەر جەتەم دەگەنشە ٶز قاتارىنا قانشا ۇل-قىزدارىمىزدى تارتىپ ٷلگٸرەدٸ. بەلگٸلٸ بولعانى بۇل اعىمعا بالا وتباسىمەن كٸرٸپ كەتكەن. بۇل قازاقشا سىنىپتا بولعان جاعداي.
ال ەندٸ الماتى وبلىسى تالعار قالاسىندا تۇراتىن تانىسىم مىنا وقيعانى ايتتى. ول ۇلىنىڭ اشىق ساباعىنا قاتىسقان ۋاقىتتا مىنا وقيعاعا كۋە بولىپتى. مەملەكەتتٸك ەنۇران ورىندالدى دەيدٸ. سوندا ورىندارىنان تۇرىپ, قولدارىن جٷرەك تۇسىنا كٶتەرمەگەن ەكٸ بالانى كٶرەدٸ. مۇعەلٸم ولاردان مۇنىڭ سەبەبٸن سۇراعان ۋاقىتتا, ولار: «ا نام تاك نەلزيا» دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ. ياعني ولارعا مەملەكەتتٸك رەمٸزدەرگە قۇرمەت كٶرسەتۋگە بولمايدى ەكەن.
بۇل ايتىلىپ وتىرعان وقيعالار تەك اقتٶبە, الماتى وبلىستارىندا ەمەس, قازاقتاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا ورىن ادىپ جاتقانى بەلگٸلٸ. بەلكٸم سٸزدەر دە مۇنداي جاعدايلاردىڭ كۋەگەرٸ بولعان شىعارسىزدىر. ماقالانىڭ باسىندا ايتقانىمداي جات اعىمنىڭ سوڭىنان ەرگەن ادام, ٶزٸنٸڭ ەلٸن, جەرٸن, تۇرىپ جاتقان مەملەكەتتٸ, رەمٸزدەردٸ, كونستيتۋتسييانى, سالتى مەن دەستٷرٸن قۇرمەتتەمەيدٸ. ول سىرتتان كەلگەن جات اعىمنىڭ يدەولوگيياسىمەن ٶمٸر سٷرەدٸ.
بۇعان كٸنەلٸ ادامدى سىرتتان ٸزدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. احمەت بايتۇرسىنۇلى ايتقانداي: «بالام دەگەن جۇرت بولماسا, جۇرتىم دەگەن بالا قايدان شىقسىن?!». اتا-انا بالانى جاستايىنان اتا-بابا دٸنٸن ٷيرەتٸپ, ماحابباتىنا بٶلەپ, دۇرىس تەلٸم بەرسە, جاستارىمىز كٶرٸنگەن جات اعىمنىڭ ارتىنان ەرمەس ەدٸ. ٶيتكەنٸ دەستٷرلٸ دٸنٸمٸز «وتاندى سٷيۋ – يماننان» دەپ ٷيرەتەدٸ. اتاسى مەن ەجەسٸنٸڭ جۇمساق الاقانىن ۇستاپ, ولاردىڭ اقىل-كەڭەسٸن تىڭداپ ٶسكەن بالا رۋحاني باي بولادى. ال رۋحاني باي ادام وتانىن ساتپايدى. تەك نامىسى, ار-وجدانى جوق ادامنىڭ كٸندٸك قانى تامعان جەرٸنە ماحابباتى, قىزعانىشى بولمايدى.
بالا تەربيەسٸنە نەمقۇرايلى قاراپ, وعان جەتەرلٸك اتا-انالىق ماحاببات پەن مەيٸرٸم بەرە الماعان وتباسىنىڭ قوعامعا تيٸسٸنشە پايدا كەلتٸرە المايتىنىن كٶرٸپ وتىرمىز. ەگەر بالا تەربيەسٸنە بٸز كٶڭٸل بٶلمەسەك, ولارمەن جات ميسسيونەرلەر اينالىسادى. ولاي بولسا بالا بٸزدٸكٸ, ولاردىڭ قولىنا بەرٸپ قويمايىق دەگٸم كەلەدٸ.
جالعاس سادۋاحاسۇلى. فيلوسوفييا
عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دٸنتانۋشى.
