Elimizdiń qoinaýy bailyqqa toly. Biraq, ol máńgilik emes. Kúnderdiń kúninde kómir de, temir de, munai da, gaz da taýsylady. Jyl ótken saiyn olardy óndirý de, tasymaldaý da qiyndai túsýde jáne qymbattaýda. Al, álemdegi óndiristerdiń kóbeiýi men halyq sanynyń ósýi energiiaǵa degen suranysty eselei arttyra túsýde. Energiia óndirýde atmosferany ziiandy ýlandyrǵysh zattarmen lastaityn – munai, gaz, kómir jáne basqa da qorlardy paidalaný qorshaǵan ortany, planetamyzdaǵy ekologiialyq jaǵdaidy ýshyqtyryp jiberýde. Búginde atmosferanyń eń iri lastaýshylaryna taý-ken salasy, jylý jáne elektr energetikasy, munai-gaz kesheni kásiporyndarynyń statsionarlyq kózderi jatady. Sondai-aq, elimizdegi atmosferalyq aýanyń jai-kúiine avtomobil kóligi de keleńsiz áserin tigizýde.
«KOREM» AQ (Elektr energiiasy men qýatynyń qazaqstandyq naryǵynyń operatory) esebine súiensek, búgingi tańda elektr energiiasynyń óndirisi jalpy respýblika boiynsha 67789,3 mln. kVt* saǵat boldy, onyń ishinde:
jylý jáne gaz-týrbinaly elektr stantsiialary úlesi – 56389,8 mln. kVt* saǵat, bul Qazaqstanda óndiriletin elektr energiiasynyń barlyq kóleminiń 83 %-y; gaz-týrbinaly, gidroelektr stantsiialary, kún, jel energiia kózderi – 11399,5 mln. kVt*saǵat nemese 17%-yn quraidy.
Al, tek jeke Jańartylatyn energiia kózderi (JEK) óndiretin elektr energiiasynyń kólemi nebári 0,7 % ǵana bolyp otyr. Joǵaryda aitylǵandai, respýblikada elektr energiiasynyń basym bóligin jylý jáne gaz-týrbinaly elektr stantsiialary óndirip shyǵarady. Olar óndiris protsesinde kómirsýtekti otynnyń orasan zor kólemin paidalanady jáne júz myńdaǵan tonna qaldyq lastaǵysh zattardy shyǵaryp, qorshaǵan ortaǵa orasan zor ziian keltiredi. Nátijede qorshaǵan ortada adamzatqa gendik deńgeide ziianyn tigizetin jáne urpaqty bolý qabiletin joqqa shyǵaratyn áleýetti qaýpi bar himiialyq zattar jinaqtalady. Júkti áielder men jańa týǵan balalar arasyndaǵy aýrýǵa shaldyǵýdyń ósý deńgeii osyny aiǵaqtaidy.
Ǵalymdardyń pikirinshe, búginde qurylysy bastalǵan qýaty 1320 MVt bolatyn «Balqash JEO salý» jobasyn iske asyrý qorshaǵan ortaǵa teris áserin tigizedi. Bul jylý elektr stantsiiasy ashyq tásilmen óndiriletin Ekibastuz kómirimen jumys isteitin bolady. Jylý elektr stantsiiasy jumys isteýi úshin táýligine 186 vagon (nemese 4 sostav) quramynda kúli 40 paiyzdan asatyn Ekibastuz kómirin tasýǵa týra keledi. Kúl úiýge atshaptyrym alań bólýdi talap etetin, ony tazartýǵa zamanaýi tehnologiialardyń paidalanylýyna qaramastan Ekibastuz kómirin tasymaldaý men onyń qaldyqtary qorshaǵan ortany lastaý qaýpin kúsheitedi. Onyń ústine, stantsiianyń jumysy Balqash kóliniń sý aidynyndaǵy jylý almasýǵa áserin tigizip, óńirdegi ekologiialyq ahýaldy odan ári nasharlata túsedi.
Saiyp kelgende, HHI ǵasyr basynda Qazaqstan jalpy ekologiialyq jáne ekonomikalyq jaǵdai sharttarynyń buzylýynyń jahandyq problemasymen jáne sonyń saldarynan áleýmettik ál-aýqattyń nasharlaý qaýpimen betpe-bet keldi. Sondyqtan da, bul qordalanyp qalǵan problemalardy sheshýdiń tiimdi joldarynyń biri elimizdi «jasyl ekonomikaǵa» kóshirý bolyp tabylady.
Elbasymyz N. Á. Nazarbaevtyń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan-2050» Strategiiasy qalyptasqan memlekettiń jańa saiasi baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda kómirsýtegi ekonomikasynyń dáýiri birte-birte aiaqtalyp kele jatqany anyq ekenin, adamzattyń ómir tirshiligi tek bir ǵana munai men gazǵa emes, energiianyń jańǵyrtylatyn kózderine negizdeletin jańa dáýir kele jatqanyn atap ótti. Osy maqsatta Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń 2013 jylǵy 30 mamyrdaǵy №577 Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblikasynyń «jasyl ekonomikaǵa» kóshýi jónindegi tujyrymdamasy bekitildi.
Elimizdiń «Jasyl» ekonomikaǵa kóshý tujyrymdamasy úsh kezeńmen júzege asyrylady jáne 2050 jylǵa deiingi ýaqytty qamtidy. «Qazaqstan-2050» Strategiiasynyń jasyl ekonomikaǵa kóshý baǵytyndaǵy tujyrymdamasynyń negizgi maqsaty:
sý jáne jer resýrstaryn qaita qalpyna keltirý, tabiǵat kapitalyn paidalaný tiimdiligi boiynsha EYDU elderimen iyq teńestirý;
2030 jylǵa qarai atmosferaǵa shyǵarylatyn qaldyqtar boiynsha standarttardy eýropalyq deńgeige jetkizý;
2050 jylǵa qarai JIÓ-niń energiia syiymdylyǵynyń 50%-ǵa tómendeýine qol jetkizý;
2050 jylǵa qarai energiianyń balama jáne qaita qalpyna keletin kózderiniń jiyntyq ónimdiliginiń úlesin 50%-ǵa deiin jetkizý;
turmystyq jáne ónerkásiptik qaldyqtardy kádege jaratatyn indýstriia qurý;
tiimdi infraqurylymy bar gaz salasyn qurýdy qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Qazaqstan Respýblikasynyń qoldanystaǵy zańnamasyn «Jasyl ekonomikaǵa» kóshý jónindegi Tujyrymdamaǵa sáikes keltirý jáne Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine «jasyl ekonomikaǵa» kóshýi máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizdi.
2013 jyldyń jeltoqsan aiynda Parlament Astanada ótetin «EKSPO – 2017» Halyqaralyq kórmesin uiymdastyrý men ótkizý máseleleri jónindegi zańdy qabyldady. Qazirgi zamanǵy jahandyq syn-qaterlerge sai, kórme taqyrybynyń «Bolashaqtyń energiiasy» atalýy óte oryndy. Bul is-sharanyń negizgi maqsaty jurtshylyqtyń nazaryn energiia resýrstaryn utymdy paidalanýǵa aýdarý jáne jańartylatyn energiia kózderi men energiianyń basqa da balamaly kózderin paidalanýdy yntalandyrý bolyp tabylady. Halyqaralyq kórme Qazaqstan Respýblikasyna jańa tehnologiialardy tartýǵa múmkindik beredi, bul tehnologiialar balamaly energetikany damytýǵa, «jasyl» energetikany órkendetýde aldyńǵy qatardaǵy eldermen tájiribe almasýǵa, klimattyń ózgerýi men kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndylaryna bailanysty máselelerdi neǵurlym tiimdi sheshýge, sondai-aq jańartylatyn energiia kózderi taqyrybyna biznes-qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdarýǵa úlken áseri bolady.
Jańartylatyn energiia – taýsylmaityn kózderden alynatyn energiia. Jańartylatyn energiiany paidalanýdyń negizgi qaǵidaty ony qorshaǵan ortada únemi bolyp jatatyn protsesterden alýǵa jáne ony óndiristik ári turmystyq qajettilikke paidalanýǵa saiady. Jańartylatyn energiia tabiǵi jolmen jańaryp turatyn tabiǵi resýrstardan alynady. Jańartylatyn energiia kózderi degen uǵym energiianyń mynadai nysandaryn: kún energiiasyn, geotermaldy energiiany, jel energiiasyn, teńiz tolqynynyń, aǵystardyń, sýdyń tolýynyń jáne muhittyń energiiasyn, biomassa energiiasyn, gidroenergiiany, áleýeti tómen jylý energiiasyn jáne jańartylatyn energiianyń basqa da «jańa» túrlerin qamtidy.
Halyqaralyq energetika agenttiginiń esebi álemde jańartylatyn energiia kózderine jahandyq kóshý óte belsendi júrgizilip jatqanyn kórsetedi, aitalyq «World Energy Outlook» 2015 baiandamasynda 2014 jyly iske qosylatyn álemdik jańa qýattardyń jartysyna jýyǵy jańartylatyn energiia kózderiniń qondyrǵylaryna tiesili dep atap ótildi. Sonyń nátijesinde jańartylatyn energiia kózderi qazirdiń ózinde kólemi jaǵynan álemde ekinshi elektr energiiasynyń kózine ainalýda.
Kez kelgen memlekettiń energiia balansynda JEK úlesin ulǵaitý energetikalyq qaýipsizdiktiń jaqsarýyna; JEK jabdyqtaryn shyǵaratyn ulttyq ónerkásipti damytýǵa; parniktik gazdar shyǵaryndylarynyń tómendeýine; qorshaǵan ortanyń lastanýyn azaitýǵa; ekonomikalyq jáne áleýmettik jaǵdaidy, ásirese, shalǵaidaǵy jáne alys ornalasqan óńirlerdiń jaǵdaiyn jaqsartýǵa; tehnogendik apattardyń áleýetti qaýpiniń bolmaýyna oń áserin tigizedi.
Álemdik tájiribe kórsetkendei, kez kelgen elde damýdyń «jasyl» joly memlekettiń maqsatty túrde qoldaýy arqasynda ǵana tiimdi júzege asady. Bul jerde, menińshe, Eýroodaq memleketteri tájiribesin júieli negizde zerttep, basshylyqqa alǵan jón. Bul baǵytta ásirese, Daniia, Germaniia, Italiia, Shvetsiia, Finliandiia elderi aitarlyqtai jetistikke jetip otyr.
Búginde Eýroodaqta «jasyl ekonomika» sektory 2 trln. eýroǵa jýyq iskerlik ainalymǵa ie jáne 22 mln. astam adamdy nemese EO-nyń eńbekke jaramdy halqynyń 9%-yn jumyspen qamtýda. Bul elderde «jasyl» sektorǵa aýqymdy memlekettik qoldaý qarastyrylǵan. «Jasyl» tehnologiialar naryǵyndaǵy álemdik kóshbasshylardyń biri – Germaniia. Qazirgi kezde álem boiynsha patentteletin búkil tehnologiialardyń ekologiia salasyndaǵy 23%-y jáne kún men jel energetikasy salasyndaǵy 30%-dan astamy nemis kompaniialaryna tiesili.
«Jasyl» sektor kásiporyndarynda 2 mln-ǵa jýyq adam nemese Germaniianyń ekonomikalyq belsendi búkil halqynyń 4,5%-y jumys isteidi jáne bul kórsetkish turaqty ósýde. Sońǵy jyldar ishinde, tek qaita qalpyna keletin energetika salasynda ǵana 370 myńǵa jýyq jańa jumys oryndary qurylǵan. Germaniiada energetika negizgi jáne neǵurlym tabysty jasyl sala bolyp tabylady. Jasyl tehnologiialardy oidaǵydai damytýdyń arqasynda Germaniia parniktik gazdar emissiiasynyń deńgeiin tómendetýge aitarlyqtai qol jetkize aldy. Máselen, osy saladaǵy 2010 jylǵy kórsetkish 1990 jylǵy deńgeimen salystyrǵanda 25 % tómen. Bul el 2040 jylǵa qarai 100% balamaly energiia kózderine aýysýdy maqsat etip otyr. 2022 jylǵa qarai Germaniiadaǵy 17 iadrolyq reaktordyń barlyǵy jabylýǵa tiis.
Elektr jáne jylý energiiasyn óndirý jóninen shved tájiribesi nazar aýdarýǵa turarlyq. Bul el, 2020 jylǵa karai kóptegen úilerdi otynsyz rejimge aýystyrýǵa umtylyp otyr. Jańartylatyn energiia kózderine aýysqanda úi ielerine salyqtyq jenildikter usynylady, sonymen qatar, avtomobilder úshin ekologiialyq taza túrlerin qoldanatyn júrgizýshilerge qalalyq avtoturaqtarda tegin oryndar berilip, salyq tóleýdi azaitý kózdelýde.
Daniia 2014 jyly elde óndiriletin elektr energiiasynyń 39,1%-yn jel energiiasy esebinen alýǵa qol jetkizse, 2020 jylǵa bul kórsetkishti 50%-ǵa jetkizý mindetin qoiyp otyr. Daniia uzaq ýaqyt boiy jel energiiasyn paidalanýdaǵy alǵashqy qarlyǵash bolyp keldi. Bul elde 1970-shi jyldardyń ortasynan bastap jel qondyrǵylary ornatylyp keledi. Daniianyń ambitsiialy maqsaty 2050 jylǵa qarai eldegi elektr energiiasyna degen qajettilikti 100% JEK esebinen jabýǵa qol jetkizý bolyp tabylady. Ulybritaniiada 6,7 mln. astam úidi elektr energiiasymen jabdyqtaý úshin jel qondyrǵylary paidalanylady. Bul elde jelige qosylǵan jáne derbes jel qondyrǵylary búkil elektr energiiasynyń 9,3%-ǵa jýyǵyn shyǵarady.
Kóshbasshy elderdiń kópshiliginde JEK-ti jedeldetip igerý belgili bir memlekettik saiasi, zańnamalyq jáne tikelei qarjylyq qoldaý arqyly júzege asyrylyp jatqanyn atap ótken jón. Elektr generatsiialaýshy qondyrǵylar salasynda JEK-ti damytýdy yntalandyrýdyń neǵurlym keń taralǵan nysany tirkelgen tarifter bolyp tabylady. Bul yntalandyrýshy sharalardyń máni mynaǵan saiady: tirkelgen tarifter – JEK-ke elektr qondyrǵylarynan satyp alynatyn elektr energiiasyna arnaiy belgilengen jáne energiiany generatsiialaýdyń rentabeldiligin qamtamasyz etetin joǵarylatylǵan tarifter. Olar búginde álemniń 65 elinde qoldanylady jáne elektr qondyrǵylarynyń túrleri men qýaty boiynsha saralanady. Bul tarifter uzaq merzimge 10 jyldan 20 jylǵa deiingi merzimge bekitiledi. Aitalyq, Germaniiada mundai tarifter alǵash ret 2000 jyly engizildi jáne 2010 jyly túzetýlermen osy ýaqytqa deiin qoldanylyp keledi. Fotoelektr qondyrǵylaryna arnalǵan jabdyqtardyń damyǵanyn jáne arzandaǵanyn eskersek, osy ýaqyt aralyǵynda tarifter eki eseden asa tómendetilip, SES-ke 1 kVt*saǵat úshin 17-18 evro-tsentten de azaidy. Sondai-aq, álemdik tájiribege súiensek, generatsiialaýshy jabdyqty shyǵarý tehnologiialarynyń jetildirilýine bailanysty JEK engizý barǵan saiyn rentabeldi bola túsýde. Mysaly, qýaty birdei jańa jylý elektr stantsiiasy (JES) men jańa jańartylǵan energiia kózderi (JEK) obektisin salatyn bolsaq, ózin-ózi aqtaý merzimi ótken soń JEK óndiretin energiia JES energiiasyna qaraǵanda 500 ese arzan bolady, óitkeni, JEK úshin otynnyń orasan zor kólemin satyp alýdyń, kólikke shyǵyndanýdyń jáne qyzmetkerlerdiń qosymsha shtatyn ustaýdyń qajeti joq. Onyń ústine, memleket tarapynan JEK-ke preferentsiialar 15 jyl merzimge ǵana beriledi, bul kezeń ótken soń JEK básekeles ortaǵa shyǵady. Basqasha aitqanda, jańartylatyn energiia kózderinen alynatyn elektr energiiasy dástúrli stantsiialar úshin belgilenetin shekti tarifter boiynsha satylatyn bolady.
JEK jalpy qoǵamǵa, ekonomikaǵa tiimdi, paidaly ári keleshegi zor bolǵanymen, birqatar elderde halyq tarapynan da, biznes tarapynan da árdaiym qoldaý taba bermeitinin atap ótken jón. JEK-ti damytý týraly Úkimetter qabyldaityn saiasi sheshimder energetikalyq kompaniialar tarapynan kóbinese qarsylyq týyndatyp jatady. Óitkeni, olar elektr jelilerine zańnamada kórsetilgen mindetterge sáikes JEK óndirip shyǵarǵan «qymbat» elektr energiiasyn qabyldaýǵa bailanysty neǵurlym únemdi elektr stantsiialarynda energiia óndirýdi qysqartýǵa, al keibir jaǵdailarda olardy múldem jabýǵa májbúr bolady.
JEK damytý jónindegi baǵdarlamany iske asyrý, saiyp kelgende, tutynýshylar úshin elektr energiiasynyń tarifterin joǵarylatýǵa alyp keledi. Bul da belgili bir qarsylyq týyndatpai qoimaidy. Aitalyq, JEK meilinshe qarqyndy damyp kele jatqan Germaniiada elektr jelilerindegi nemis operatorlarynyń «German transmission system operators (TSOs)» eseptik derekteri boiynsha 2012 jyly energiia tutynýshylar úshin 14,1 mlrd. eýro kóleminde qosymsha qarjylyq júkteme tústi, bul elektr energiiasynyń tarifin 3,53 eýro-tsenta/kVt*saǵat ulǵaitýǵa ákep soqtyrdy. Orta eseppen jylyna 3500 kVt*saǵat tutynatyn 3 adamnan turatyn otbasy úshin JEK damytý jónindegi ulttyq baǵdarlamaǵa bailanysty qosymsha tólemder jylyna 124 eýroǵa jýyqtady nemese aiyna shamamen 10 eýrony qurady. Alaida, JEK engizý jáne damytý jaǵynan alda kele jatqan elderde halyqtyń basym bóligi týǵan eliniń ekologiiasy úshin ózderiniń azamattyq ustanymyn joǵary qoiyp, «jasyl» energetikany yntalandyrý tetikterine qoldaý kórsetip keledi.
Bizdiń elimiz jańartylatyn energiia kózderin damytýǵa qolaily jaǵdailary bar elderdiń biri bolyp tabylady. Respýblikada balamaly energiia alý úshin qajetti resýrstarmen qamtamasyz etilýi turǵysynan jel, kún jáne gidroenergetikalyq energiianyń eń qolaily kózderi bar. Qazaqstannyń teoriialyq jel áleýeti jylyna 1820 mlrd. kVt*saǵatqa jýyq, gidroenergetikanyń áleýeti jylyna 30 mlrd. kVt* saǵat, al kún energetikasynyń áleýeti – jylyna 2,5 mlrd. kVt* saǵat dep baǵalanǵan. Qazaqstanda JEK sektoryn damytý «Jańartylatyn energiia kózderin paidalanýdy qoldaý týraly» QR Zańy (budan ári – Zań) qabyldanǵan soń bastaldy. Bul Zańda: «Jańartylatyn energiia kózderi – tabiǵi jaratylys protsesteri esebinen úzdiksiz jańartylatyn energiia kózderi, olar mynadai túrlerdi qamtidy: kún sáýlesiniń energiiasy, jel energiiasy, gidrodinamikalyq sý energiiasy; geotermaldyq energiia: topyraqtyń, jerasty sýlarynyń, ózenderdiń, sý aidyndarynyń jylýy, sondai-aq, bastapqy energiia resýrstarynyń antropogendik kózderi: biomassa, biogaz jáne elektr jáne (nemese) jylý energiiasyn óndirý úshin paidalanylatyn organikalyq qaldyqtardan alynatyn ózge de otyn» dep atap ótilgen.
Qabyldanǵan Zańda jáne zańǵa táýeldi aktilerde memleket tarapynan qoldaý tetikteriniń, sondai-aq ýaqtyly engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlardyń arqasynda elimizde ekonomikanyń jańa sektory paida boldy.
Búgingi tańda elimizdegi zańnamalyq baza JEK jobalaryn memlekettik qoldaýdyń mynadai tetikterin paidalanýǵa múmkindik beredi:
Tutynýshylar baǵasynyń indeksin jyl saiyn indekstei otyryp, 15 jylǵa tirkelgen tarifter;
JEK obektileri úshin jerdi rezervke qoiý jáne basymdyqpen berý;
Energiia berýshi jelilerge mindetti túrde qosylý;
Elektr energiiasyn basymdyqpen berý;
JEK qoldaý jónindegi esep aiyrysý-qarjy ortalyǵy (budan ári – EQO) tarapynan elektr energiiasyn mindetti túrde satyp alý;
JEK-ti elektr energiiasyn jelilerge berý úshin tólenetin tólemaqydan bosatý;
JEK-tiń aýytqýlaryn qarjylyq retteýdi EQO júzege asyrady.
Joǵaryda kórsetilgendei, álemde JEK-ti damytýdy yntalandyrýdyń eń tiimdi tásili tirkelgen tarifter bolyp tabylady, sondyqtan QR Úkimeti energiianyń «jasyl» kózderin damytýda durys jol tańdap aldy dep aitýǵa bolady. Aitalyq, investitsiialar tartý jáne osy sektordy damytý maqsatynda QR Úkimetiniń 2014 jylǵy 12 maýsymdaǵy № 645 qaýlysymen JEK negizindegi elektr stantsiialary úshin infliatsiiaǵa jyl saiyn indeksteý múmkindigimen 15 jyl merzimge mynadai tirkelgen tarifter (qosymsha qun salyǵynsyz) bekitildi: jel – 22,68 teńge/kVt.saǵ., kún – 34,61 teńge/kVt.saǵ., shaǵyn GES – 16,71 teńge/kVt.saǵ., biogaz qondyrǵylary – 32,23 teńge/kVt.saǵ. Budan basqa, Zańǵa sáikes, «Jańartylatyn energiia kózderin qoldaý jónindegi esep aiyrysý-qarjy ortalyǵy» JShS quryldy. Bul Zańda kózdelgen tártippen jańartylatyn energiia kózderin paidalanatyn obektiler óndirgen jáne Qazaqstan Respýblikasynyń biryńǵai elektr energetikasy júiesiniń elektr jelilerine jetkizilgen elektr energiiasyn tolyq kólemde ortalyqtandyrylǵan túrde satyp alýdy júzege asyratyn «KEGOC» AQ-nyń 100% enshiles kásiporny. Iaǵni, qoldanystaǵy zańnamalyq aktilerge sáikes qajetti talaptardyń bárin oryndap, JEK elektr stantsiiasyna óz qarajatyn salýǵa niet bildirgen investor esep aiyrysý qarjy ortalyǵymen (EQO) JEK-ten alynatyn elektr energiiasyn 15 jylǵa tirkelgen tarif boiynsha satyp alý-satý shartyn jasasýǵa quqyly.
Búginde respýblikada kún energetikasyn paidalaný baǵytynda ónerkásiptiń jańa salasy qurylýda. Kún energiiasyn igerý maqsatyna barlyq tehnologiialyq tsiklǵa kerekti shikizattar men jabdyqtar ózimizde shyǵaryla bastady. Atap aitqanda, Astana qalasynda úsh jyldan beri halyqaralyq standarttarǵa sáikes keletin fotoelektrli modýlder shyǵaratyn «Astana Solar» JShS jumys istep tur. Zaýytqa kerekti kremnii Almaty oblysy Úshtóbe qalasynda óndirilip, ol Óskemen qalasyna jiberiledi. Óskemende kremnii túrli qospalardy tazartý arqyly óńdelip, sodan fotoelektr plastinkalary men kún uiashyqtary daiyndalady. Keiin olar Astanaǵa jetkizilip, sońǵy kezeńde daiyn ónimi – kún modýlderi daiyndalady. Al, jańa ónimderge shikizatty túgeldei Qazaqstan kremniiinen alady. Zaýyttyń ónimi barlyq oblystarǵa keń taraǵan. Iske qosylǵanyna az ýaqyt ótse de, zaýyt ónimderine suranys artýda. Zaýytta shyǵarylǵan batareia 25 jylǵa deiin jumys isteidi. «Astana Solar» jaýapkershiligi shekteýli seriktestik 2017 jyly bolatyn EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine qatysyp, óz jobalaryn kórsetýdi maqsat etedi. Sonymen qatar, olar óz ónimderin shet elderge shyǵarýdy da josparlap otyr. Atalǵan óndiris oryndarynda myńǵa jýyq joǵary, bilikti injener-tehnik qyzmetkerler men jumysshylar isteidi. Kún, jel energiiasymen paidalaný, ásirese, elektr jelilerinen shalǵaida jatqan aimaqtar, alys mal jaiylymdary men brigadalyq standar úshin, sharýa qojalyqtary úshin taptyrmas dúnie.
Sońǵy kezderi respýblikada JEK-ti paidalaný baǵytynda birqatar jumystar atqaryldy. Bul rette Jambyl oblysy kósh bastap keledi. Oblysta 2010 jyly barlyq JEK nysandarynyń ornatylǵan qýattylyǵy 1,5-2 MVt-ty quraǵan bolsa, qazirgi tańda, jalpy qýattylyǵy 88 MVt bolatyn 8 JEK (SýES-4, KúnES-2, JelES-2) nysandary paidalanýǵa berildi. Barlyq JEK nysandar elektr jelilerine qosylǵan jáne elektr energiiasyn biryńǵai energetikalyq júiege tasymaldaidy.
2015 jyldyń shilde aiynda «SPK «Taraz» AQ Britandyq «United Green» kompaniiasy jáne «Samuryq Qazyna Invest» JShS-men birlesip alǵashqy pilottyq «Jambyl oblysy Jýaly aýdanyndaǵy qýattylyǵy 50 MVt kún elektr stantsiiasynyń qurylysy» jobasyn paidalanýǵa berdi. Bul joba Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ótken jalpyulttyq telekópir barysynda ashyldy. Atalǵan nysan Ortalyq Aziia boiynsha eń iri kún elektr stantsiiasy bolyp tabylady. Munda 192 myń energiia óndiretin kún panelderi qoldanylǵan. Búginde nysanda 250 adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Britandyq «United Green» investor kompaniiasy jyl sońyna deiin stantsiianyń qýatyn 100 megavatqa deiin arttyrýdy josparlaýda. Bul óz kezeginde 30 000 úidi jaryqpen qamtamasyz etýge jetkilikti. Sonymen qatar, 2015 jyldyń sońynda «Qordai JelES-nyń» qýattylyǵy 21 MVt deiin artyp, qalǵan 10 MVt-y iske qosyldy. Oblysta 2020 jylǵa deiin qýattylyǵy 841 MVt quraityn kishi GES, kún, jel energiiasy jobalaryn iske asyrý kózdelip otyr.
Respýblikadaǵy energiia barynsha tapshy óńir – Ońtústik Qazaqstan oblysy. Bul óńir tutynatyn energiia mólsheriniń 60 paiyzdan astamyn ózge oblystardan tasymaldaýda. Sondyqtan tarif joǵary. Bul qarapaiym tutynýshylarǵa da, shaǵyn jáne orta biznes ókilderine de aýyrtpalyq túsirip otyr. Óz kezeginde, Ońtústik Qazaqtan oblysy respýblikadaǵy balamaly energiia kózderi (jel, kún, kishi gidroenergiia) boiynsha eń áleýetti óńir bolyp esepteledi. Osyǵan bailanysty, oblysta balamaly energiia kózderin damytý baǵytynda 28 jobany júzege asyrý josparlanýda. Olar jalpy qýaty 24,8 MVt bolatyn 9 shaǵyn sý elektr stantsiiasy, 310 MVt bolatyn 5 jel elektr stantsiiasy, 469 MVt bolatyn 14 kún elektr stantsiialary. 2014-2015 jyldary 3 joba iske asyryldy. Atap aitqanda, «Kelesgidrostroi» JShS-niń qýaty 2 MVt bolatyn «Rysjan» shaǵyn sý, «Aqsý-energo» JShS-niń jalpy qýaty 2 MVt bolatyn kúnnen qýat alatyn 2 elektr stantsiialary iske qosyldy. 2016 jyly taǵy 3 jobany, 2017 jyly 7 jobany iske asyrý josparlanýda. Olar – 1 shaǵyn sý elektr stantsiiasy, 2 jel elektr stantsiiasy jáne 4 kún kózinen qýat alatyn elektr stantsiialary. Jel energetika salasynda qýattylyǵy 90 MVt quraityn 2 joba júzege asyrylýda. Kún energetika salasynda jalpy qýattylyǵy 349 MVt quraityn 12 joba júzege asyrylýda. Al, Sairam aýdanyndaǵy «Aqbai Shymkent» jáne Shymkent qalasyndaǵy kún elektr stantsiialary iske qosylyp, qyzmet kórsetýde. Osy oblystyń Otyrar aýdanynyń Kóksarai eldi mekeninde nemis investorlarynyń qatysýymen «Promondis Qazaqstan» JShS qýattylyǵy 35 MVt quraityn kún elektrostantsiiasy qurylysyn júrgizýde. Sondai-aq, «Promondis Qazaqstan» JShS qatysýymen 2015-2017 jyldary Báidibek aýdanynda qýaty 10 MVt, Sairam aýdanynda qýaty 30 MVt, Otyrar aýdanynda qýaty 35 MVt Kún elektr stantsiiasyn salyp bitirý josparlanýda. Sonymen birge, 2015 jyly Aqmola oblysy Ereimentaý aýdanynda qýaty 45 MVt alǵashqy ónerkásiptik jel elektr stantsiiasy paidalanýǵa berildi, keleshekte onyń qýatyn 300 MVt-ǵa deiin keńeitý josparlanýda.
QR Energetika ministrliginiń derekteri boiynsha, 2015 jyldyń ekinshi toqsanynda JEK obektileriniń belgilengen qýaty 235,69 MVt boldy, onyń ishinde jel elektr stantsiialary – 61,75 MVt, shaǵyn GES – 117,58 MVt, kún elektr stantsiialary – 55,51 MVt jáne bioelektr stantsiialary – 0,85 MVt. Elimizdegi elektr energiiasyn óndirýdiń jalpy kólemindegi JEK paidalanatyn energiia óndirýshi uiymdardan alynatyn elektr energiiasyn óndirýdiń úlesi nebári 0,78%. JEK obektileriniń elektr energiiasyn óndirý 2015 jyldyń tórtinshi toqsanynda ótken jyldyń tiisti ýaqytysymen salystyrǵanda – 20,1%-ǵa artty. Osylaisha zańnamalyq turǵydan qabyldanǵan sharalar elimizde JEK sektoryn damytýǵa belgili bir dárejede túrtki bolyp, bizdi ekologiialyq máselelerdi sheshýge basa nazar aýdaratyn damyǵan elderge jaqyndata tústi, sondai-aq sektordy tikelei sheteldik investitsiialar úshin tartymdy etýge múmkindik berdi degen qorytyndy jasaýǵa bolar edi. Bul is júzinde de solai. Ókinishke qarai, JEK úshin mundai qolaily investitsiialyq klimat sońǵy kezderi daǵdarysqa bailanysty toqyraýǵa ushyrady. Atap aitqanda, respýblikanyń aqsha-kredit saiasaty ózgergen soń JEK sektory tyǵyryqqa tirelip, tolyqtai turalap qaldy, al 2014 jáne 2015 jyldary paidalanýǵa berilgen obektiler bankrottyq sheginde tur. Munyń basty sebebi negizgi jabdyqtardyń (kún panelderi, invertorlar, transformatorlar, jel qondyrǵylary, gidrogeneratorlar) teńgemen balamadaǵy qunynyń ósýi. Bul jabdyqtar shet elderden satyp alynady jáne JEK jobalarynyń kúrdeli shyǵyndarynyń 95% quraidy. Bul jaǵdai búgingi kúni dollar balamasyndaǵy tirkelgen tariftiń 2 ese tómendegenimen shielenise tústi. Bul tarif SES tirkelgen tarifter bekitilgen kezde bir AQSh dollarynyń baǵamy 183,51 teńge bolǵanda, 18,86 tsent bolsa, búginde 1 AQSh dollarynyń baǵamy 360 teńgege óskennen soń 9,6 tsentke tómendedi. Qalyptasyp otyrǵan jaǵdai JEK jobalaryn iske asyrýdy qiyndatyp jiberdi. Munyń sebebi, jobalar rentabeldi bolmai ári ekonomikalyq turǵydan orynsyz, tiimsiz, al iske asyrylǵan jobalar boiynsha operatsiialyq jáne qarjylyq shyǵyndardyń basym bóligi sheteldik valiýtamen kórsetilýine bailanysty jumys istep turǵan stantsiialar defolt deńgeiinde tur, onyń ústine elimizde teńgemen uzaq merzimdi (10 jyldan astam) qarjylandyrý búgingi kúni múldem joq. Osy jaǵdaida ózgertý jáne Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda JEK-ti damytýdy jalǵastyrý, Qazaqstannyń «parniktik gazdardy» qysqartý jónindegi mindettemesin oryndaý jáne EXPO-2017 halyqaralyq kórmesine daiyndalý úshin 2016 jyldyń naýryz aiynda Qazaqstan Respýblikasynyń Parlamenti «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblikasynyń «jasyl ekonomikaǵa» kóshýi máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblikasy Zańyn qabyldady (budan ári – Zań).
Qabyldanǵan Zańnyń maqsaty – qoldanystaǵy zańnamany Qazaqstan Respýblikasynyń «jasyl ekonomikaǵa» kóshýi jónindegi tujyrymdamaǵa sáikes keltirýge baǵyttalǵan, onda Qazaqstan halqynyń ál-aýqatyn, ómir súrý sapasyn arttyrý jáne eldiń álemniń neǵurlym damyǵan 30 eliniń qataryna kirýi arqyly qorshaǵan ortaǵa túsetin júkteme men tabiǵi resýrstardyń tozýyn barynsha azaita otyryp, jańa turpattaǵy ekonomikaǵa kóshý maqsatynda tereń júieli jańartýlar aiqyndaldy. Qabyldanǵan zańdaǵy tirkelgen tarifter bóligine ózgerister, atap aitqanda, tirkelgen tarifterdi infliatsiiaǵa indekstep qana qoimai, qarjylandyrý qurylymyna jáne ekonomikalyq negizdiligine bailanysty ulttyq valiýtanyń sheteldik valiýtalarǵa qatysty aiyrbas baǵamynyń ózgerýin eskere otyryp, ishinara indeksteýdi de kózdeidi.
Zańǵa engizilgen túzetýler jańartylatyn energiia kózderin investorlar úshin tartymdy etip, 2020 jylǵa qarai Qazaqstan Respýblikasynda óndirip shyǵarylatyn elektr energiiasynyń jalpy kólemindegi JEK-tiń úlesin 3%-ǵa jetkizý jónindegi bekitilgen nysanaly kórsetkishke qol jetkizýge múmkindik beredi, munyń ózi «jasyl» elektr stantsiialarynyń belgilengen qýatyn 2 000 MVt jýyqtatady. Sarapshylardyń pikiri boiynsha JEK sektory taiaýdaǵy jyldary el ekonomikasyna $4 mlrd. AQSh dollaryna deiin investitsiialar ákelmek. Jobalar júzege asyrylǵan jaǵdaida biýdjetke keminde 20 mlrd. teńge jáne jyl saiyn elektr stantsiialary paidalanylǵan jaǵdaida 3 mlrd. teńgeden astam salyqtyq túsimder túspek, 15 myńǵa jýyq ýaqytsha jumys oryndary, 3 myńǵa jýyq turaqty jumys oryndary qurylmaq, onyń ústine SO2 balamada jyl saiyn 2 mln. tonnaǵa jýyq mólsherde «parniktik gazdar» shyǵaryndylaryn qysqartýǵa múmkindik týady. Salyqtyq túsimder, sondai-aq jańa jumys oryndarynyń ashylýy Qazaqstan Respýblikasynyń óńirlerine, onyń ishinde depressivti jáne damýy nashar aýdandar men qalalarǵa oń yqpalyn tigizedi.
Jalpy, engizilgen ózgerister jańartylatyn energiia kózderin paidalanýshy energiia óndirýshi kompaniialardy qoldaýǵa, ekologiialyq taza kólik quraldary óndirisin yntalandyrýǵa, sonymen qatar, sý resýrstarynyń bólinisi arqyly qorshaǵan ortanyń jai-kúiin jaqsartýǵa, qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy problemaly salalardy jetildirýge jáne retteýge baǵyttalǵan. Bul, sáikesinshe, ekonomikanyń túrli salalarynyń damýyna oń áserin tigizedi. Ekologiialyq kórsetkishterdi jaqsartý, saiyp kelgende, Búkilálemdik ekonomikalyq forýmmen ázirlenetin turaqtylyqqa beiimdelgen ǵalamnyń básekege qabilettilik indeksi boiynsha barlyq ekonomikanyń básekege qabilettiligi ustanymdaryn bekitýge yqpal etetin bolady.
«Qazaqstan-2050» strategiiasynda belgilengen maqsattarǵa sáikes elimizde 2050 jylǵa qarai energiia tutynýdyń 50% energiianyń bolamaly jáne jańǵyrtylǵan túrlerinen alý josparlanýda. Elimizde jańartylǵan energiia kózderin damytýǵa jasyl joldaryna kóshýine Parlament qabyldaǵan Zańmen, Astanadaǵy «Bolashaq – energiia» EKSPO – 2017 kórmesiniń ótýi sózsiz qýatty serpilis beredi.
Energiia tutyný – adamzat tirshiliginiń mindetti shartyna ainaldy. Ony qamtamasyz etýde ekologiialyq taza energiia óndirý zaman talaby. Sondyqtan da, qansha qiynshylyqtar kezdesse de, olardy jeńip, jańartylǵan energiia kózderin damytýǵa barynsha atsalysqanymyz abzal.
Qýanysh AITAHANOV,
Parlament Senatynyń depýtaty
.jpeg)