ەلٸمٸزدٸڭ قويناۋى بايلىققا تولى. بٸراق, ول مەڭگٸلٸك ەمەس. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە كٶمٸر دە, تەمٸر دە, مۇناي دا, گاز دا تاۋسىلادى. جىل ٶتكەن سايىن ولاردى ٶندٸرۋ دە, تاسىمالداۋ دا قيىنداي تٷسۋدە جەنە قىمباتتاۋدا. ال, ەلەمدەگٸ ٶندٸرٸستەردٸڭ كٶبەيۋٸ مەن حالىق سانىنىڭ ٶسۋٸ ەنەرگيياعا دەگەن سۇرانىستى ەسەلەي ارتتىرا تٷسۋدە. ەنەرگييا ٶندٸرۋدە اتموسفەرانى زيياندى ۋلاندىرعىش زاتتارمەن لاستايتىن – مۇناي, گاز, كٶمٸر جەنە باسقا دا قورلاردى پايدالانۋ قورشاعان ورتانى, پلانەتامىزداعى ەكولوگييالىق جاعدايدى ۋشىقتىرىپ جٸبەرۋدە. بٷگٸندە اتموسفەرانىڭ ەڭ ٸرٸ لاستاۋشىلارىنا تاۋ-كەن سالاسى, جىلۋ جەنە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, مۇناي-گاز كەشەنٸ كەسٸپورىندارىنىڭ ستاتسيونارلىق كٶزدەرٸ جاتادى. سونداي-اق, ەلٸمٸزدەگٸ اتموسفەرالىق اۋانىڭ جاي-كٷيٸنە اۆتوموبيل كٶلٸگٸ دە كەلەڭسٸز ەسەرٸن تيگٸزۋدە.
«كورەم» اق (ەلەكتر ەنەرگيياسى مەن قۋاتىنىڭ قازاقستاندىق نارىعىنىڭ وپەراتورى) ەسەبٸنە سٷيەنسەك, بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ ٶندٸرٸسٸ جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا 67789,3 ملن. كۆت* ساعات بولدى, ونىڭ ٸشٸندە:
جىلۋ جەنە گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانتسييالارى ٷلەسٸ – 56389,8 ملن. كۆت* ساعات, بۇل قازاقستاندا ٶندٸرٸلەتٸن ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ بارلىق كٶلەمٸنٸڭ 83 %-ى; گاز-تۋربينالى, گيدروەلەكتر ستانتسييالارى, كٷن, جەل ەنەرگييا كٶزدەرٸ – 11399,5 ملن. كۆت*ساعات نەمەسە 17%-ىن قۇرايدى.
ال, تەك جەكە جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸ (جەك) ٶندٸرەتٸن ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ كٶلەمٸ نەبەرٸ 0,7 % عانا بولىپ وتىر. جوعارىدا ايتىلعانداي, رەسپۋبليكادا ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ باسىم بٶلٸگٸن جىلۋ جەنە گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانتسييالارى ٶندٸرٸپ شىعارادى. ولار ٶندٸرٸس پروتسەسٸندە كٶمٸرسۋتەكتٸ وتىننىڭ وراسان زور كٶلەمٸن پايدالانادى جەنە جٷز مىڭداعان توننا قالدىق لاستاعىش زاتتاردى شىعارىپ, قورشاعان ورتاعا وراسان زور زييان كەلتٸرەدٸ. نەتيجەدە قورشاعان ورتادا ادامزاتقا گەندٸك دەڭگەيدە زييانىن تيگٸزەتٸن جەنە ۇرپاقتى بولۋ قابٸلەتٸن جوققا شىعاراتىن ەلەۋەتتٸ قاۋپٸ بار حيمييالىق زاتتار جيناقتالادى. جٷكتٸ ەيەلدەر مەن جاڭا تۋعان بالالار اراسىنداعى اۋرۋعا شالدىعۋدىڭ ٶسۋ دەڭگەيٸ وسىنى ايعاقتايدى.
عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە, بٷگٸندە قۇرىلىسى باستالعان قۋاتى 1320 مۆت بولاتىن «بالقاش جەو سالۋ» جوباسىن ٸسكە اسىرۋ قورشاعان ورتاعا تەرٸس ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. بۇل جىلۋ ەلەكتر ستانتسيياسى اشىق تەسٸلمەن ٶندٸرٸلەتٸن ەكٸباستۇز كٶمٸرٸمەن جۇمىس ٸستەيتٸن بولادى. جىلۋ ەلەكتر ستانتسيياسى جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن تەۋلٸگٸنە 186 ۆاگون (نەمەسە 4 سوستاۆ) قۇرامىندا كٷلٸ 40 پايىزدان اساتىن ەكٸباستۇز كٶمٸرٸن تاسۋعا تۋرا كەلەدٸ. كٷل ٷيۋگە اتشاپتىرىم الاڭ بٶلۋدٸ تالاپ ەتەتٸن, ونى تازارتۋعا زاماناۋي تەحنولوگييالاردىڭ پايدالانىلۋىنا قاراماستان ەكٸباستۇز كٶمٸرٸن تاسىمالداۋ مەن ونىڭ قالدىقتارى قورشاعان ورتانى لاستاۋ قاۋپٸن كٷشەيتەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, ستانتسييانىڭ جۇمىسى بالقاش كٶلٸنٸڭ سۋ ايدىنىنداعى جىلۋ الماسۋعا ەسەرٸن تيگٸزٸپ, ٶڭٸردەگٸ ەكولوگييالىق احۋالدى ودان ەرٸ ناشارلاتا تٷسەدٸ.
سايىپ كەلگەندە, ححٸ عاسىر باسىندا قازاقستان جالپى ەكولوگييالىق جەنە ەكونوميكالىق جاعداي شارتتارىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ جاھاندىق پروبلەماسىمەن جەنە سونىڭ سالدارىنان ەلەۋمەتتٸك ەل-اۋقاتتىڭ ناشارلاۋ قاۋپٸمەن بەتپە-بەت كەلدٸ. سوندىقتان دا, بۇل قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردى شەشۋدٸڭ تيٸمدٸ جولدارىنىڭ بٸرٸ ەلٸمٸزدٸ «جاسىل ەكونوميكاعا» كٶشٸرۋ بولىپ تابىلادى.
ەلباسىمىز ن. ە. نازارباەۆتىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا كٶمٸرسۋتەگٸ ەكونوميكاسىنىڭ دەۋٸرٸ بٸرتە-بٸرتە اياقتالىپ كەلە جاتقانى انىق ەكەنٸن, ادامزاتتىڭ ٶمٸر تٸرشٸلٸگٸ تەك بٸر عانا مۇناي مەن گازعا ەمەس, ەنەرگييانىڭ جاڭعىرتىلاتىن كٶزدەرٸنە نەگٸزدەلەتٸن جاڭا دەۋٸر كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. وسى ماقساتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ 2013 جىلعى 30 مامىرداعى №577 جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كٶشۋٸ جٶنٸندەگٸ تۇجىرىمداماسى بەكٸتٸلدٸ.
ەلٸمٸزدٸڭ «جاسىل» ەكونوميكاعا كٶشۋ تۇجىرىمداماسى ٷش كەزەڭمەن جٷزەگە اسىرىلادى جەنە 2050 جىلعا دەيٸنگٸ ۋاقىتتى قامتيدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىنىڭ جاسىل ەكونوميكاعا كٶشۋ باعىتىنداعى تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى:
سۋ جەنە جەر رەسۋرستارىن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ, تابيعات كاپيتالىن پايدالانۋ تيٸمدٸلٸگٸ بويىنشا ەىدۇ ەلدەرٸمەن يىق تەڭەستٸرۋ;
2030 جىلعا قاراي اتموسفەراعا شىعارىلاتىن قالدىقتار بويىنشا ستاندارتتاردى ەۋروپالىق دەڭگەيگە جەتكٸزۋ;
2050 جىلعا قاراي جٸٶ-نٸڭ ەنەرگييا سىيىمدىلىعىنىڭ 50%-عا تٶمەندەۋٸنە قول جەتكٸزۋ;
2050 جىلعا قاراي ەنەرگييانىڭ بالاما جەنە قايتا قالپىنا كەلەتٸن كٶزدەرٸنٸڭ جيىنتىق ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ ٷلەسٸن 50%-عا دەيٸن جەتكٸزۋ;
تۇرمىستىق جەنە ٶنەركەسٸپتٸك قالدىقتاردى كەدەگە جاراتاتىن يندۋسترييا قۇرۋ;
تيٸمدٸ ينفراقۇرىلىمى بار گاز سالاسىن قۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىن «جاسىل ەكونوميكاعا» كٶشۋ جٶنٸندەگٸ تۇجىرىمداماعا سەيكەس كەلتٸرۋ جەنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە «جاسىل ەكونوميكاعا» كٶشۋٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزدٸ.
2013 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا پارلامەنت استانادا ٶتەتٸن «ەكسپو – 2017» حالىقارالىق كٶرمەسٸن ۇيىمداستىرۋ مەن ٶتكٸزۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ زاڭدى قابىلدادى. قازٸرگٸ زامانعى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە ساي, كٶرمە تاقىرىبىنىڭ «بولاشاقتىڭ ەنەرگيياسى» اتالۋى ٶتە ورىندى. بۇل ٸس-شارانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن ەنەرگييا رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋعا اۋدارۋ جەنە جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸ مەن ەنەرگييانىڭ باسقا دا بالامالى كٶزدەرٸن پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋ بولىپ تابىلادى. حالىقارالىق كٶرمە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا جاڭا تەحنولوگييالاردى تارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, بۇل تەحنولوگييالار بالامالى ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا, «جاسىل» ەنەرگەتيكانى ٶركەندەتۋدە الدىڭعى قاتارداعى ەلدەرمەن تەجٸريبە الماسۋعا, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ مەن كٶمٸرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارىنا بايلانىستى مەسەلەلەردٸ نەعۇرلىم تيٸمدٸ شەشۋگە, سونداي-اق جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸ تاقىرىبىنا بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارۋعا ٷلكەن ەسەرٸ بولادى.
جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا – تاۋسىلمايتىن كٶزدەردەن الىناتىن ەنەرگييا. جاڭارتىلاتىن ەنەرگييانى پايدالانۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتى ونى قورشاعان ورتادا ٷنەمٸ بولىپ جاتاتىن پروتسەستەردەن الۋعا جەنە ونى ٶندٸرٸستٸك ەرٸ تۇرمىستىق قاجەتتٸلٸككە پايدالانۋعا سايادى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا تابيعي جولمەن جاڭارىپ تۇراتىن تابيعي رەسۋرستاردان الىنادى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸ دەگەن ۇعىم ەنەرگييانىڭ مىناداي نىساندارىن: كٷن ەنەرگيياسىن, گەوتەرمالدى ەنەرگييانى, جەل ەنەرگيياسىن, تەڭٸز تولقىنىنىڭ, اعىستاردىڭ, سۋدىڭ تولۋىنىڭ جەنە مۇحيتتىڭ ەنەرگيياسىن, بيوماسسا ەنەرگيياسىن, گيدروەنەرگييانى, ەلەۋەتٸ تٶمەن جىلۋ ەنەرگيياسىن جەنە جاڭارتىلاتىن ەنەرگييانىڭ باسقا دا «جاڭا» تٷرلەرٸن قامتيدى.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتٸگٸنٸڭ ەسەبٸ ەلەمدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸنە جاھاندىق كٶشۋ ٶتە بەلسەندٸ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ, ايتالىق «World Energy Outlook» 2015 بايانداماسىندا 2014 جىلى ٸسكە قوسىلاتىن ەلەمدٸك جاڭا قۋاتتاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ قوندىرعىلارىنا تيەسٸلٸ دەپ اتاپ ٶتٸلدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە كٶلەمٸ جاعىنان ەلەمدە ەكٸنشٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ كٶزٸنە اينالۋدا.
كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ ەنەرگييا بالانسىندا جەك ٷلەسٸن ۇلعايتۋ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ جاقسارۋىنا; جەك جابدىقتارىن شىعاراتىن ۇلتتىق ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋعا; پارنيكتٸك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ تٶمەندەۋٸنە; قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىن ازايتۋعا; ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك جاعدايدى, ەسٸرەسە, شالعايداعى جەنە الىس ورنالاسقان ٶڭٸرلەردٸڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا; تەحنوگەندٸك اپاتتاردىڭ ەلەۋەتتٸ قاۋپٸنٸڭ بولماۋىنا وڭ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ.
ەلەمدٸك تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, كەز كەلگەن ەلدە دامۋدىڭ «جاسىل» جولى مەملەكەتتٸڭ ماقساتتى تٷردە قولداۋى ارقاسىندا عانا تيٸمدٸ جٷزەگە اسادى. بۇل جەردە, مەنٸڭشە, ەۋرووداق مەملەكەتتەرٸ تەجٸريبەسٸن جٷيەلٸ نەگٸزدە زەرتتەپ, باسشىلىققا العان جٶن. بۇل باعىتتا ەسٸرەسە, دانييا, گەرمانييا, يتالييا, شۆەتسييا, فينلياندييا ەلدەرٸ ايتارلىقتاي جەتٸستٸككە جەتٸپ وتىر.
بٷگٸندە ەۋرووداقتا «جاسىل ەكونوميكا» سەكتورى 2 ترلن. ەۋروعا جۋىق ٸسكەرلٸك اينالىمعا يە جەنە 22 ملن. استام ادامدى نەمەسە ەو-نىڭ ەڭبەككە جارامدى حالقىنىڭ 9%-ىن جۇمىسپەن قامتۋدا. بۇل ەلدەردە «جاسىل» سەكتورعا اۋقىمدى مەملەكەتتٸك قولداۋ قاراستىرىلعان. «جاسىل» تەحنولوگييالار نارىعىنداعى ەلەمدٸك كٶشباسشىلاردىڭ بٸرٸ – گەرمانييا. قازٸرگٸ كەزدە ەلەم بويىنشا پاتەنتتەلەتٸن بٷكٸل تەحنولوگييالاردىڭ ەكولوگييا سالاسىنداعى 23%-ى جەنە كٷن مەن جەل ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى 30%-دان استامى نەمٸس كومپانييالارىنا تيەسٸلٸ.
«جاسىل» سەكتور كەسٸپورىندارىندا 2 ملن-عا جۋىق ادام نەمەسە گەرمانييانىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندٸ بٷكٸل حالقىنىڭ 4,5%-ى جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە بۇل كٶرسەتكٸش تۇراقتى ٶسۋدە. سوڭعى جىلدار ٸشٸندە, تەك قايتا قالپىنا كەلەتٸن ەنەرگەتيكا سالاسىندا عانا 370 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلعان. گەرمانييادا ەنەرگەتيكا نەگٸزگٸ جەنە نەعۇرلىم تابىستى جاسىل سالا بولىپ تابىلادى. جاسىل تەحنولوگييالاردى ويداعىداي دامىتۋدىڭ ارقاسىندا گەرمانييا پارنيكتٸك گازدار ەميسسيياسىنىڭ دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋگە ايتارلىقتاي قول جەتكٸزە الدى. مەسەلەن, وسى سالاداعى 2010 جىلعى كٶرسەتكٸش 1990 جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 25 % تٶمەن. بۇل ەل 2040 جىلعا قاراي 100% بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸنە اۋىسۋدى ماقسات ەتٸپ وتىر. 2022 جىلعا قاراي گەرمانيياداعى 17 يادرولىق رەاكتوردىڭ بارلىعى جابىلۋعا تيٸس.
ەلەكتر جەنە جىلۋ ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ جٶنٸنەن شۆەد تەجٸريبەسٸ نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. بۇل ەل, 2020 جىلعا كاراي كٶپتەگەن ٷيلەردٸ وتىنسىز رەجيمگە اۋىستىرۋعا ۇمتىلىپ وتىر. جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸنە اۋىسقاندا ٷي يەلەرٸنە سالىقتىق جەنٸلدٸكتەر ۇسىنىلادى, سونىمەن قاتار, اۆتوموبيلدەر ٷشٸن ەكولوگييالىق تازا تٷرلەرٸن قولداناتىن جٷرگٸزۋشٸلەرگە قالالىق اۆتوتۇراقتاردا تەگٸن ورىندار بەرٸلٸپ, سالىق تٶلەۋدٸ ازايتۋ كٶزدەلۋدە.
دانييا 2014 جىلى ەلدە ٶندٸرٸلەتٸن ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ 39,1%-ىن جەل ەنەرگيياسى ەسەبٸنەن الۋعا قول جەتكٸزسە, 2020 جىلعا بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 50%-عا جەتكٸزۋ مٸندەتٸن قويىپ وتىر. دانييا ۇزاق ۋاقىت بويى جەل ەنەرگيياسىن پايدالانۋداعى العاشقى قارلىعاش بولىپ كەلدٸ. بۇل ەلدە 1970-شٸ جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ جەل قوندىرعىلارى ورناتىلىپ كەلەدٸ. دانييانىڭ امبيتسييالى ماقساتى 2050 جىلعا قاراي ەلدەگٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىنا دەگەن قاجەتتٸلٸكتٸ 100% جەك ەسەبٸنەن جابۋعا قول جەتكٸزۋ بولىپ تابىلادى. ۇلىبريتانييادا 6,7 ملن. استام ٷيدٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىمەن جابدىقتاۋ ٷشٸن جەل قوندىرعىلارى پايدالانىلادى. بۇل ەلدە جەلٸگە قوسىلعان جەنە دەربەس جەل قوندىرعىلارى بٷكٸل ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ 9,3%-عا جۋىعىن شىعارادى.
كٶشباسشى ەلدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸندە جەك-تٸ جەدەلدەتٸپ يگەرۋ بەلگٸلٸ بٸر مەملەكەتتٸك ساياسي, زاڭنامالىق جەنە تٸكەلەي قارجىلىق قولداۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ ٶتكەن جٶن. ەلەكتر گەنەراتسييالاۋشى قوندىرعىلار سالاسىندا جەك-تٸ دامىتۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ نەعۇرلىم كەڭ تارالعان نىسانى تٸركەلگەن تاريفتەر بولىپ تابىلادى. بۇل ىنتالاندىرۋشى شارالاردىڭ مەنٸ مىناعان سايادى: تٸركەلگەن تاريفتەر – جەك-كە ەلەكتر قوندىرعىلارىنان ساتىپ الىناتىن ەلەكتر ەنەرگيياسىنا ارنايى بەلگٸلەنگەن جەنە ەنەرگييانى گەنەراتسييالاۋدىڭ رەنتابەلدٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن جوعارىلاتىلعان تاريفتەر. ولار بٷگٸندە ەلەمنٸڭ 65 ەلٸندە قولدانىلادى جەنە ەلەكتر قوندىرعىلارىنىڭ تٷرلەرٸ مەن قۋاتى بويىنشا سارالانادى. بۇل تاريفتەر ۇزاق مەرزٸمگە 10 جىلدان 20 جىلعا دەيٸنگٸ مەرزٸمگە بەكٸتٸلەدٸ. ايتالىق, گەرمانييادا مۇنداي تاريفتەر العاش رەت 2000 جىلى ەنگٸزٸلدٸ جەنە 2010 جىلى تٷزەتۋلەرمەن وسى ۋاقىتقا دەيٸن قولدانىلىپ كەلەدٸ. فوتوەلەكتر قوندىرعىلارىنا ارنالعان جابدىقتاردىڭ دامىعانىن جەنە ارزانداعانىن ەسكەرسەك, وسى ۋاقىت ارالىعىندا تاريفتەر ەكٸ ەسەدەن اسا تٶمەندەتٸلٸپ, سەس-كە 1 كۆت*ساعات ٷشٸن 17-18 ەۆرو-تسەنتتەن دە ازايدى. سونداي-اق, ەلەمدٸك تەجٸريبەگە سٷيەنسەك, گەنەراتسييالاۋشى جابدىقتى شىعارۋ تەحنولوگييالارىنىڭ جەتٸلدٸرٸلۋٸنە بايلانىستى جەك ەنگٸزۋ بارعان سايىن رەنتابەلدٸ بولا تٷسۋدە. مىسالى, قۋاتى بٸردەي جاڭا جىلۋ ەلەكتر ستانتسيياسى (جەس) مەن جاڭا جاڭارتىلعان ەنەرگييا كٶزدەرٸ (جەك) وبەكتٸسٸن سالاتىن بولساق, ٶزٸن-ٶزٸ اقتاۋ مەرزٸمٸ ٶتكەن سوڭ جەك ٶندٸرەتٸن ەنەرگييا جەس ەنەرگيياسىنا قاراعاندا 500 ەسە ارزان بولادى, ٶيتكەنٸ, جەك ٷشٸن وتىننىڭ وراسان زور كٶلەمٸن ساتىپ الۋدىڭ, كٶلٸككە شىعىندانۋدىڭ جەنە قىزمەتكەرلەردٸڭ قوسىمشا شتاتىن ۇستاۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ونىڭ ٷستٸنە, مەملەكەت تاراپىنان جەك-كە پرەفەرەنتسييالار 15 جىل مەرزٸمگە عانا بەرٸلەدٸ, بۇل كەزەڭ ٶتكەن سوڭ جەك بەسەكەلەس ورتاعا شىعادى. باسقاشا ايتقاندا, جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸنەن الىناتىن ەلەكتر ەنەرگيياسى دەستٷرلٸ ستانتسييالار ٷشٸن بەلگٸلەنەتٸن شەكتٸ تاريفتەر بويىنشا ساتىلاتىن بولادى.
جەك جالپى قوعامعا, ەكونوميكاعا تيٸمدٸ, پايدالى ەرٸ كەلەشەگٸ زور بولعانىمەن, بٸرقاتار ەلدەردە حالىق تاراپىنان دا, بيزنەس تاراپىنان دا ەردايىم قولداۋ تابا بەرمەيتٸنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. جەك-تٸ دامىتۋ تۋرالى ٷكٸمەتتەر قابىلدايتىن ساياسي شەشٸمدەر ەنەرگەتيكالىق كومپانييالار تاراپىنان كٶبٸنەسە قارسىلىق تۋىنداتىپ جاتادى. ٶيتكەنٸ, ولار ەلەكتر جەلٸلەرٸنە زاڭنامادا كٶرسەتٸلگەن مٸندەتتەرگە سەيكەس جەك ٶندٸرٸپ شىعارعان «قىمبات» ەلەكتر ەنەرگيياسىن قابىلداۋعا بايلانىستى نەعۇرلىم ٷنەمدٸ ەلەكتر ستانتسييالارىندا ەنەرگييا ٶندٸرۋدٸ قىسقارتۋعا, ال كەيبٸر جاعدايلاردا ولاردى مٷلدەم جابۋعا مەجبٷر بولادى.
جەك دامىتۋ جٶنٸندەگٸ باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋ, سايىپ كەلگەندە, تۇتىنۋشىلار ٷشٸن ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاريفتەرٸن جوعارىلاتۋعا الىپ كەلەدٸ. بۇل دا بەلگٸلٸ بٸر قارسىلىق تۋىنداتپاي قويمايدى. ايتالىق, جەك مەيلٸنشە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان گەرمانييادا ەلەكتر جەلٸلەرٸندەگٸ نەمٸس وپەراتورلارىنىڭ «German transmission system operators (TSOs)» ەسەپتٸك دەرەكتەرٸ بويىنشا 2012 جىلى ەنەرگييا تۇتىنۋشىلار ٷشٸن 14,1 ملرد. ەۋرو كٶلەمٸندە قوسىمشا قارجىلىق جٷكتەمە تٷستٸ, بۇل ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاريفٸن 3,53 ەۋرو-تسەنتا/كۆت*ساعات ۇلعايتۋعا ەكەپ سوقتىردى. ورتا ەسەپپەن جىلىنا 3500 كۆت*ساعات تۇتىناتىن 3 ادامنان تۇراتىن وتباسى ٷشٸن جەك دامىتۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق باعدارلاماعا بايلانىستى قوسىمشا تٶلەمدەر جىلىنا 124 ەۋروعا جۋىقتادى نەمەسە ايىنا شامامەن 10 ەۋرونى قۇرادى. الايدا, جەك ەنگٸزۋ جەنە دامىتۋ جاعىنان الدا كەلە جاتقان ەلدەردە حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ تۋعان ەلٸنٸڭ ەكولوگيياسى ٷشٸن ٶزدەرٸنٸڭ ازاماتتىق ۇستانىمىن جوعارى قويىپ, «جاسىل» ەنەرگەتيكانى ىنتالاندىرۋ تەتٸكتەرٸنە قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸز جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋعا قولايلى جاعدايلارى بار ەلدەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكادا بالامالى ەنەرگييا الۋ ٷشٸن قاجەتتٸ رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸ تۇرعىسىنان جەل, كٷن جەنە گيدروەنەرگەتيكالىق ەنەرگييانىڭ ەڭ قولايلى كٶزدەرٸ بار. قازاقستاننىڭ تەورييالىق جەل ەلەۋەتٸ جىلىنا 1820 ملرد. كۆت*ساعاتقا جۋىق, گيدروەنەرگەتيكانىڭ ەلەۋەتٸ جىلىنا 30 ملرد. كۆت* ساعات, ال كٷن ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەلەۋەتٸ – جىلىنا 2,5 ملرد. كۆت* ساعات دەپ باعالانعان. قازاقستاندا جەك سەكتورىن دامىتۋ «جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى» قر زاڭى (بۇدان ەرٸ – زاڭ) قابىلدانعان سوڭ باستالدى. بۇل زاڭدا: «جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرi – تابيعي جاراتىلىس پروتسەستەرi ەسەبiنەن ٷزدiكسiز جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرi, ولار مىناداي تٷرلەردٸ قامتيدى: كٷن سەۋلەسiنiڭ ەنەرگيياسى, جەل ەنەرگيياسى, گيدروديناميكالىق سۋ ەنەرگيياسى; گەوتەرمالدىق ەنەرگييا: توپىراقتىڭ, جەراستى سۋلارىنىڭ, ٶزەندەردiڭ, سۋ ايدىندارىنىڭ جىلۋى, سونداي-اق, باستاپقى ەنەرگييا رەسۋرستارىنىڭ انتروپوگەندiك كٶزدەرi: بيوماسسا, بيوگاز جەنە ەلەكتر جەنە (نەمەسە) جىلۋ ەنەرگيياسىن ٶندiرۋ ٷشiن پايدالانىلاتىن ورگانيكالىق قالدىقتاردان الىناتىن ٶزگە دە وتىن» دەپ اتاپ ٶتٸلگەن.
قابىلدانعان زاڭدا جەنە زاڭعا تەۋەلدٸ اكتٸلەردە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تەتٸكتەرٸنٸڭ, سونداي-اق ۋاقتىلى ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸزدە ەكونوميكانىڭ جاڭا سەكتورى پايدا بولدى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدەگٸ زاڭنامالىق بازا جەك جوبالارىن مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ مىناداي تەتٸكتەرٸن پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ:
تۇتىنۋشىلار باعاسىنىڭ يندەكسٸن جىل سايىن يندەكستەي وتىرىپ, 15 جىلعا تٸركەلگەن تاريفتەر;
جەك وبەكتٸلەرٸ ٷشٸن جەردٸ رەزەرۆكە قويۋ جەنە باسىمدىقپەن بەرۋ;
ەنەرگييا بەرۋشٸ جەلٸلەرگە مٸندەتتٸ تٷردە قوسىلۋ;
ەلەكتر ەنەرگيياسىن باسىمدىقپەن بەرۋ;
جەك قولداۋ جٶنٸندەگٸ ەسەپ ايىرىسۋ-قارجى ورتالىعى (بۇدان ەرٸ – ەقو) تاراپىنان ەلەكتر ەنەرگيياسىن مٸندەتتٸ تٷردە ساتىپ الۋ;
جەك-تٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىن جەلٸلەرگە بەرۋ ٷشٸن تٶلەنەتٸن تٶلەماقىدان بوساتۋ;
جەك-تٸڭ اۋىتقۋلارىن قارجىلىق رەتتەۋدٸ ەقو جٷزەگە اسىرادى.
جوعارىدا كٶرسەتٸلگەندەي, ەلەمدە جەك-تٸ دامىتۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ تەسٸلٸ تٸركەلگەن تاريفتەر بولىپ تابىلادى, سوندىقتان قر ٷكٸمەتٸ ەنەرگييانىڭ «جاسىل» كٶزدەرٸن دامىتۋدا دۇرىس جول تاڭداپ الدى دەپ ايتۋعا بولادى. ايتالىق, ينۆەستيتسييالار تارتۋ جەنە وسى سەكتوردى دامىتۋ ماقساتىندا قر ٷكٸمەتٸنٸڭ 2014 جىلعى 12 ماۋسىمداعى № 645 قاۋلىسىمەن جەك نەگٸزٸندەگٸ ەلەكتر ستانتسييالارى ٷشٸن ينفلياتسيياعا جىل سايىن يندەكستەۋ مٷمكٸندٸگٸمەن 15 جىل مەرزٸمگە مىناداي تٸركەلگەن تاريفتەر (قوسىمشا قۇن سالىعىنسىز) بەكٸتٸلدٸ: جەل – 22,68 تەڭگە/كۆت.ساع., كٷن – 34,61 تەڭگە/كۆت.ساع., شاعىن گەس – 16,71 تەڭگە/كۆت.ساع., بيوگاز قوندىرعىلارى – 32,23 تەڭگە/كۆت.ساع. بۇدان باسقا, زاڭعا سەيكەس, «جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن قولداۋ جٶنٸندەگٸ ەسەپ ايىرىسۋ-قارجى ورتالىعى» جشس قۇرىلدى. بۇل زاڭدا كٶزدەلگەن تەرتٸپپەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن پايدالاناتىن وبەكتٸلەر ٶندٸرگەن جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بٸرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جٷيەسٸنٸڭ ەلەكتر جەلٸلەرٸنە جەتكٸزٸلگەن ەلەكتر ەنەرگيياسىن تولىق كٶلەمدە ورتالىقتاندىرىلعان تٷردە ساتىپ الۋدى جٷزەگە اسىراتىن «KEGOC» اق-نىڭ 100% ەنشٸلەس كەسٸپورنى. ياعني, قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتٸلەرگە سەيكەس قاجەتتٸ تالاپتاردىڭ بەرٸن ورىنداپ, جەك ەلەكتر ستانتسيياسىنا ٶز قاراجاتىن سالۋعا نيەت بٸلدٸرگەن ينۆەستور ەسەپ ايىرىسۋ قارجى ورتالىعىمەن (ەقو) جەك-تەن الىناتىن ەلەكتر ەنەرگيياسىن 15 جىلعا تٸركەلگەن تاريف بويىنشا ساتىپ الۋ-ساتۋ شارتىن جاساسۋعا قۇقىلى.
بٷگٸندە رەسپۋبليكادا كٷن ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋ باعىتىندا ٶنەركەسٸپتٸڭ جاڭا سالاسى قۇرىلۋدا. كٷن ەنەرگيياسىن يگەرۋ ماقساتىنا بارلىق تەحنولوگييالىق تسيكلعا كەرەكتٸ شيكٸزاتتار مەن جابدىقتار ٶزٸمٸزدە شىعارىلا باستادى. اتاپ ايتقاندا, استانا قالاسىندا ٷش جىلدان بەرٸ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس كەلەتٸن فوتوەلەكترلٸ مودۋلدەر شىعاراتىن «Astana Solar» جشس جۇمىس ٸستەپ تۇر. زاۋىتقا كەرەكتٸ كرەمنيي الماتى وبلىسى ٷشتٶبە قالاسىندا ٶندٸرٸلٸپ, ول ٶسكەمەن قالاسىنا جٸبەرٸلەدٸ. ٶسكەمەندە كرەمنيي تٷرلٸ قوسپالاردى تازارتۋ ارقىلى ٶڭدەلٸپ, سودان فوتوەلەكتر پلاستينكالارى مەن كٷن ۇياشىقتارى دايىندالادى. كەيٸن ولار استاناعا جەتكٸزٸلٸپ, سوڭعى كەزەڭدە دايىن ٶنٸمٸ – كٷن مودۋلدەرٸ دايىندالادى. ال, جاڭا ٶنٸمدەرگە شيكٸزاتتى تٷگەلدەي قازاقستان كرەمنييٸنەن الادى. زاۋىتتىڭ ٶنٸمٸ بارلىق وبلىستارعا كەڭ تاراعان. ٸسكە قوسىلعانىنا از ۋاقىت ٶتسە دە, زاۋىت ٶنٸمدەرٸنە سۇرانىس ارتۋدا. زاۋىتتا شىعارىلعان باتارەيا 25 جىلعا دەيٸن جۇمىس ٸستەيدٸ. «Astana Solar» جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸك 2017 جىلى بولاتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كٶرمەسٸنە قاتىسىپ, ٶز جوبالارىن كٶرسەتۋدٸ ماقسات ەتەدٸ. سونىمەن قاتار, ولار ٶز ٶنٸمدەرٸن شەت ەلدەرگە شىعارۋدى دا جوسپارلاپ وتىر. اتالعان ٶندٸرٸس ورىندارىندا مىڭعا جۋىق جوعارى, بٸلٸكتٸ ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەر مەن جۇمىسشىلار ٸستەيدٸ. كٷن, جەل ەنەرگيياسىمەن پايدالانۋ, ەسٸرەسە, ەلەكتر جەلٸلەرٸنەن شالعايدا جاتقان ايماقتار, الىس مال جايىلىمدارى مەن بريگادالىق ستاندار ٷشٸن, شارۋا قوجالىقتارى ٷشٸن تاپتىرماس دٷنيە.
سوڭعى كەزدەرٸ رەسپۋبليكادا جەك-تٸ پايدالانۋ باعىتىندا بٸرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. بۇل رەتتە جامبىل وبلىسى كٶش باستاپ كەلەدٸ. وبلىستا 2010 جىلى بارلىق جەك نىساندارىنىڭ ورناتىلعان قۋاتتىلىعى 1,5-2 مۆت-تى قۇراعان بولسا, قازٸرگٸ تاڭدا, جالپى قۋاتتىلىعى 88 مۆت بولاتىن 8 جەك (سۋەس-4, كٷنەس-2, جەلەس-2) نىساندارى پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. بارلىق جەك نىساندار ەلەكتر جەلٸلەرٸنە قوسىلعان جەنە ەلەكتر ەنەرگيياسىن بٸرىڭعاي ەنەرگەتيكالىق جٷيەگە تاسىمالدايدى.
2015 جىلدىڭ شٸلدە ايىندا «سپك «تاراز» اق بريتاندىق «United Green» كومپانيياسى جەنە «سامۇرىق قازىنا ينۆەست» جشس-مەن بٸرلەسٸپ العاشقى پيلوتتىق «جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانىنداعى قۋاتتىلىعى 50 مۆت كٷن ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قۇرىلىسى» جوباسىن پايدالانۋعا بەردٸ. بۇل جوبا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن جالپىۇلتتىق تەلەكٶپٸر بارىسىندا اشىلدى. اتالعان نىسان ورتالىق ازييا بويىنشا ەڭ ٸرٸ كٷن ەلەكتر ستانتسيياسى بولىپ تابىلادى. مۇندا 192 مىڭ ەنەرگييا ٶندٸرەتٸن كٷن پانەلدەرٸ قولدانىلعان. بٷگٸندە نىساندا 250 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. بريتاندىق «United Green» ينۆەستور كومپانيياسى جىل سوڭىنا دەيٸن ستانتسييانىڭ قۋاتىن 100 مەگاۆاتقا دەيٸن ارتتىرۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل ٶز كەزەگٸندە 30 000 ٷيدٸ جارىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە جەتكٸلٸكتٸ. سونىمەن قاتار, 2015 جىلدىڭ سوڭىندا «قورداي جەلەس-نىڭ» قۋاتتىلىعى 21 مۆت دەيٸن ارتىپ, قالعان 10 مۆت-ى ٸسكە قوسىلدى. وبلىستا 2020 جىلعا دەيٸن قۋاتتىلىعى 841 مۆت قۇرايتىن كٸشٸ گەس, كٷن, جەل ەنەرگيياسى جوبالارىن ٸسكە اسىرۋ كٶزدەلٸپ وتىر.
رەسپۋبليكاداعى ەنەرگييا بارىنشا تاپشى ٶڭiر – وڭتٷستiك قازاقستان وبلىسى. بۇل ٶڭٸر تۇتىناتىن ەنەرگييا مٶلشەرiنiڭ 60 پايىزدان استامىن ٶزگە وبلىستاردان تاسىمالداۋدا. سوندىقتان تاريف جوعارى. بۇل قاراپايىم تۇتىنۋشىلارعا دا, شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكiلدەرiنە دە اۋىرتپالىق تٷسiرiپ وتىر. ٶز كەزەگٸندە, وڭتٷستiك قازاقتان وبلىسى رەسپۋبليكاداعى بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرi (جەل, كٷن, كiشi گيدروەنەرگييا) بويىنشا ەڭ ەلەۋەتتi ٶڭiر بولىپ ەسەپتەلەدٸ. وسىعان بايلانىستى, وبلىستا بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرiن دامىتۋ باعىتىندا 28 جوبانى جٷزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. ولار جالپى قۋاتى 24,8 مۆت بولاتىن 9 شاعىن سۋ ەلەكتر ستانتسيياسى, 310 مۆت بولاتىن 5 جەل ەلەكتر ستانتسيياسى, 469 مۆت بولاتىن 14 كٷن ەلەكتر ستانتسييالارى. 2014-2015 جىلدارى 3 جوبا iسكە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, «كەلەسگيدروستروي» جشس-نiڭ قۋاتى 2 مۆت بولاتىن «رىسجان» شاعىن سۋ, «اقسۋ-ەنەرگو» جشس-نiڭ جالپى قۋاتى 2 مۆت بولاتىن كٷننەن قۋات الاتىن 2 ەلەكتر ستانتسييالارى iسكە قوسىلدى. 2016 جىلى تاعى 3 جوبانى, 2017 جىلى 7 جوبانى iسكە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. ولار – 1 شاعىن سۋ ەلەكتر ستانتسيياسى, 2 جەل ەلەكتر ستانتسيياسى جەنە 4 كٷن كٶزiنەن قۋات الاتىن ەلەكتر ستانتسييالارى. جەل ەنەرگەتيكا سالاسىندا قۋاتتىلىعى 90 مۆت قۇرايتىن 2 جوبا جٷزەگە اسىرىلۋدا. كٷن ەنەرگەتيكا سالاسىندا جالپى قۋاتتىلىعى 349 مۆت قۇرايتىن 12 جوبا جٷزەگە اسىرىلۋدا. ال, سايرام اۋدانىنداعى «اقباي شىمكەنت» جەنە شىمكەنت قالاسىنداعى كٷن ەلەكتر ستانتسييالارى iسكە قوسىلىپ, قىزمەت كٶرسەتۋدە. وسى وبلىستىڭ وتىرار اۋدانىنىڭ كٶكساراي ەلدi مەكەنiندە نەمiس ينۆەستورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «پرومونديس قازاقستان» جشس قۋاتتىلىعى 35 مۆت قۇرايتىن كٷن ەلەكتروستانتسيياسى قۇرىلىسىن جٷرگiزۋدە. سونداي-اق, «پرومونديس قازاقستان» جشس قاتىسۋىمەن 2015-2017 جىلدارى بەيدٸبەك اۋدانىندا قۋاتى 10 مۆت, سايرام اۋدانىندا قۋاتى 30 مۆت, وتىرار اۋدانىندا قۋاتى 35 مۆت كٷن ەلەكتر ستانتسيياسىن سالىپ بٸتٸرۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن بٸرگە, 2015 جىلى اقمولا وبلىسى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا قۋاتى 45 مۆت العاشقى ٶنەركەسٸپتٸك جەل ەلەكتر ستانتسيياسى پايدالانۋعا بەرٸلدٸ, كەلەشەكتە ونىڭ قۋاتىن 300 مۆت-عا دەيٸن كەڭەيتۋ جوسپارلانۋدا.
قر ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, 2015 جىلدىڭ ەكٸنشٸ توقسانىندا جەك وبەكتٸلەرٸنٸڭ بەلگٸلەنگەن قۋاتى 235,69 مۆت بولدى, ونىڭ ٸشٸندە جەل ەلەكتر ستانتسييالارى – 61,75 مۆت, شاعىن گەس – 117,58 مۆت, كٷن ەلەكتر ستانتسييالارى – 55,51 مۆت جەنە بيوەلەكتر ستانتسييالارى – 0,85 مۆت. ەلٸمٸزدەگٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋدٸڭ جالپى كٶلەمٸندەگٸ جەك پايدالاناتىن ەنەرگييا ٶندٸرۋشٸ ۇيىمداردان الىناتىن ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋدٸڭ ٷلەسٸ نەبەرٸ 0,78%. جەك وبەكتٸلەرٸنٸڭ ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ 2015 جىلدىڭ تٶرتٸنشٸ توقسانىندا ٶتكەن جىلدىڭ تيٸستٸ ۋاقىتىسىمەن سالىستىرعاندا – 20,1%-عا ارتتى. وسىلايشا زاڭنامالىق تۇرعىدان قابىلدانعان شارالار ەلٸمٸزدە جەك سەكتورىن دامىتۋعا بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە تٷرتكٸ بولىپ, بٸزدٸ ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە باسا نازار اۋداراتىن دامىعان ەلدەرگە جاقىنداتا تٷستٸ, سونداي-اق سەكتوردى تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار ٷشٸن تارتىمدى ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولار ەدٸ. بۇل ٸس جٷزٸندە دە سولاي. ٶكٸنٸشكە قاراي, جەك ٷشٸن مۇنداي قولايلى ينۆەستيتسييالىق كليمات سوڭعى كەزدەرٸ داعدارىسقا بايلانىستى توقىراۋعا ۇشىرادى. اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكانىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى ٶزگەرگەن سوڭ جەك سەكتورى تىعىرىققا تٸرەلٸپ, تولىقتاي تۇرالاپ قالدى, ال 2014 جەنە 2015 جىلدارى پايدالانۋعا بەرٸلگەن وبەكتٸلەر بانكروتتىق شەگٸندە تۇر. مۇنىڭ باستى سەبەبٸ نەگٸزگٸ جابدىقتاردىڭ (كٷن پانەلدەرٸ, ينۆەرتورلار, ترانسفورماتورلار, جەل قوندىرعىلارى, گيدروگەنەراتورلار) تەڭگەمەن بالاماداعى قۇنىنىڭ ٶسۋٸ. بۇل جابدىقتار شەت ەلدەردەن ساتىپ الىنادى جەنە جەك جوبالارىنىڭ كٷردەلٸ شىعىندارىنىڭ 95% قۇرايدى. بۇل جاعداي بٷگٸنگٸ كٷنٸ دوللار بالاماسىنداعى تٸركەلگەن تاريفتٸڭ 2 ەسە تٶمەندەگەنٸمەن شيەلەنٸسە تٷستٸ. بۇل تاريف سەس تٸركەلگەن تاريفتەر بەكٸتٸلگەن كەزدە بٸر اقش دوللارىنىڭ باعامى 183,51 تەڭگە بولعاندا, 18,86 تسەنت بولسا, بٷگٸندە 1 اقش دوللارىنىڭ باعامى 360 تەڭگەگە ٶسكەننەن سوڭ 9,6 تسەنتكە تٶمەندەدٸ. قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي جەك جوبالارىن ٸسكە اسىرۋدى قيىنداتىپ جٸبەردٸ. مۇنىڭ سەبەبٸ, جوبالار رەنتابەلدٸ بولماي ەرٸ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ورىنسىز, تيٸمسٸز, ال ٸسكە اسىرىلعان جوبالار بويىنشا وپەراتسييالىق جەنە قارجىلىق شىعىنداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ شەتەلدٸك ۆاليۋتامەن كٶرسەتٸلۋٸنە بايلانىستى جۇمىس ٸستەپ تۇرعان ستانتسييالار دەفولت دەڭگەيٸندە تۇر, ونىڭ ٷستٸنە ەلٸمٸزدە تەڭگەمەن ۇزاق مەرزٸمدٸ (10 جىلدان استام) قارجىلاندىرۋ بٷگٸنگٸ كٷنٸ مٷلدەم جوق. وسى جاعدايدا ٶزگەرتۋ جەنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا جەك-تٸ دامىتۋدى جالعاستىرۋ, قازاقستاننىڭ «پارنيكتٸك گازداردى» قىسقارتۋ جٶنٸندەگٸ مٸندەتتەمەسٸن ورىنداۋ جەنە EXPO-2017 حالىقارالىق كٶرمەسٸنە دايىندالۋ ٷشٸن 2016 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كٶشۋٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىن قابىلدادى (بۇدان ەرٸ – زاڭ).
قابىلدانعان زاڭنىڭ ماقساتى – قولدانىستاعى زاڭنامانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كٶشۋٸ جٶنٸندەگٸ تۇجىرىمداماعا سەيكەس كەلتٸرۋگە باعىتتالعان, وندا قازاقستان حالقىنىڭ ەل-اۋقاتىن, ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ جەنە ەلدٸڭ ەلەمنٸڭ نەعۇرلىم دامىعان 30 ەلٸنٸڭ قاتارىنا كٸرۋٸ ارقىلى قورشاعان ورتاعا تٷسەتٸن جٷكتەمە مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ توزۋىن بارىنشا ازايتا وتىرىپ, جاڭا تۇرپاتتاعى ەكونوميكاعا كٶشۋ ماقساتىندا تەرەڭ جٷيەلٸ جاڭارتۋلار ايقىندالدى. قابىلدانعان زاڭداعى تٸركەلگەن تاريفتەر بٶلٸگٸنە ٶزگەرٸستەر, اتاپ ايتقاندا, تٸركەلگەن تاريفتەردٸ ينفلياتسيياعا يندەكستەپ قانا قويماي, قارجىلاندىرۋ قۇرىلىمىنا جەنە ەكونوميكالىق نەگٸزدٸلٸگٸنە بايلانىستى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ شەتەلدٸك ۆاليۋتالارعا قاتىستى ايىرباس باعامىنىڭ ٶزگەرۋٸن ەسكەرە وتىرىپ, ٸشٸنارا يندەكستەۋدٸ دە كٶزدەيدٸ.
زاڭعا ەنگٸزٸلگەن تٷزەتۋلەر جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن ينۆەستورلار ٷشٸن تارتىمدى ەتٸپ, 2020 جىلعا قاراي قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ٶندٸرٸپ شىعارىلاتىن ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ جالپى كٶلەمٸندەگٸ جەك-تٸڭ ٷلەسٸن 3%-عا جەتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ بەكٸتٸلگەن نىسانالى كٶرسەتكٸشكە قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, مۇنىڭ ٶزٸ «جاسىل» ەلەكتر ستانتسييالارىنىڭ بەلگٸلەنگەن قۋاتىن 2 000 مۆت جۋىقتاتادى. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸ بويىنشا جەك سەكتورى تاياۋداعى جىلدارى ەل ەكونوميكاسىنا $4 ملرد. اقش دوللارىنا دەيٸن ينۆەستيتسييالار ەكەلمەك. جوبالار جٷزەگە اسىرىلعان جاعدايدا بيۋدجەتكە كەمٸندە 20 ملرد. تەڭگە جەنە جىل سايىن ەلەكتر ستانتسييالارى پايدالانىلعان جاعدايدا 3 ملرد. تەڭگەدەن استام سالىقتىق تٷسٸمدەر تٷسپەك, 15 مىڭعا جۋىق ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارى, 3 مىڭعا جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلماق, ونىڭ ٷستٸنە سو2 بالامادا جىل سايىن 2 ملن. تونناعا جۋىق مٶلشەردە «پارنيكتٸك گازدار» شىعارىندىلارىن قىسقارتۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى. سالىقتىق تٷسٸمدەر, سونداي-اق جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٶڭٸرلەرٸنە, ونىڭ ٸشٸندە دەپرەسسيۆتٸ جەنە دامۋى ناشار اۋداندار مەن قالالارعا وڭ ىقپالىن تيگٸزەدٸ.
جالپى, ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن پايدالانۋشى ەنەرگييا ٶندٸرۋشٸ كومپانييالاردى قولداۋعا, ەكولوگييالىق تازا كٶلٸك قۇرالدارى ٶندٸرٸسٸن ىنتالاندىرۋعا, سونىمەن قاتار, سۋ رەسۋرستارىنىڭ بٶلٸنٸسٸ ارقىلى قورشاعان ورتانىڭ جاي-كٷيٸن جاقسارتۋعا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى پروبلەمالى سالالاردى جەتٸلدٸرۋگە جەنە رەتتەۋگە باعىتتالعان. بۇل, سەيكەسٸنشە, ەكونوميكانىڭ تٷرلٸ سالالارىنىڭ دامۋىنا وڭ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. ەكولوگييالىق كٶرسەتكٸشتەردٸ جاقسارتۋ, سايىپ كەلگەندە, بٷكٸلەلەمدٸك ەكونوميكالىق فورۋممەن ەزٸرلەنەتٸن تۇراقتىلىققا بەيٸمدەلگەن عالامنىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك يندەكسٸ بويىنشا بارلىق ەكونوميكانىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸ ۇستانىمدارىن بەكٸتۋگە ىقپال ەتەتٸن بولادى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىندا بەلگٸلەنگەن ماقساتتارعا سەيكەس ەلٸمٸزدە 2050 جىلعا قاراي ەنەرگييا تۇتىنۋدىڭ 50% ەنەرگييانىڭ بولامالى جەنە جاڭعىرتىلعان تٷرلەرٸنەن الۋ جوسپارلانۋدا. ەلٸمٸزدە جاڭارتىلعان ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋعا جاسىل جولدارىنا كٶشۋٸنە پارلامەنت قابىلداعان زاڭمەن, استاناداعى «بولاشاق – ەنەرگييا» ەكسپو – 2017 كٶرمەسٸنٸڭ ٶتۋٸ سٶزسٸز قۋاتتى سەرپٸلٸس بەرەدٸ.
ەنەرگييا تۇتىنۋ – ادامزات تٸرشٸلٸگٸنٸڭ مٸندەتتٸ شارتىنا اينالدى. ونى قامتاماسىز ەتۋدە ەكولوگييالىق تازا ەنەرگييا ٶندٸرۋ زامان تالابى. سوندىقتان دا, قانشا قيىنشىلىقتار كەزدەسسە دە, ولاردى جەڭٸپ, جاڭارتىلعان ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋعا بارىنشا اتسالىسقانىمىز ابزال.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
.jpeg)